Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Divinam Immensitatem ordine recto sequitur eius individua comes et socia Aeternitas, paribus namque modulis ambae illae Dei perfectiones procedunt, ut canit S. Prosper in sententiis:

Utque aevi spatia, ac numeros praecedit et exit, Sic nullo immensus cohibetur fine locorum.

Quemadmodum enim per Immensitatem Deus omnia spatia penetrat, et excedit, ita per aeternitatem omnibus praesens est temporibus, et quamlibet durationem excogitabilem amplectitur. Quam autem humanum captum longe fugiat aeternitatis notitia, exinde colligere habet, quod Augustinus, Doctorum Aquila, momentaneam licet temporis durationem tamquam obscurissimum aenigma semper habuerit; nam ut loquitur lib. 11. Confessionum, cap. 14. Quid sit tempus, inquit, si nemo ex me quaerat, scio; si quaerenti explicare velim, nescio, quanto magis ergo in investiganda, et reseranda divina aeternitate tenuis noster hebescit animus? Nihilominus praevia ac praefulgente SS. Patrum doctrina, affulgentegue Scoti nostri Doctoris subtilitate, quidquid de hac aeternitate divina scire concessum est, sequentibus in Quaestionibus aperiemus.

Notandum 1. Variam, ac multiplicem fuisse apud veteres, tam sacros quam profanos, Aeternitatis usurpationem. — Primo namque Aeternum idem quod Antiquum significat Genesis, 49.¹ ubi Iacob venturum Messiam praedicens, eum appellat desiderium collium aeternorum, id est veterum Sanctorum; qua ratione etiam David, Psalmo 75.² Montes aeternos appellat sanctos Angelos, aut veteres Patriarchas, dicendo: Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis, quam utique usurpationem aeternitatis ipsemet confirmat Psal. 76. ubi pridem elapsos annos, aeternos nominat dicens: Cogitavi dies antiquos, et annos aeternos in mente habui. — Secundo, interdum usurpatur aeternitas pro saeculo, seu periodo cuiuslibet rei, ac longaeva ipsius duratione. Sic Exodi 15.³ dicitur, Dominus regnabit in aeternum, et ultra, ubi alia versio: regnabit in saeculum, et ultra; qua etiam ratione Deus promisit Abrahae posteritatem longaevam, et stabilem dominationem, Genesis, 17. dicens: Dabo tibi, et semini tuo omnem terram Chanaam in possessionem aeternam. — Tertio Aeternum dicitur, quod habet quidem initium suae durationis, sed fine carebit. Sic Matthaei 25. reprobi Ibunt in supplicium aeternum, iusti vero in vitam aeternam. — Quarto aeternitas usurpari potest pro ea re, quae nec initium, nec finem haberet suae durationis, dependeret tamen a principio producente, qua ratione Philosophi aliqui censuerunt mundum esse productum ab aeterno, et in aeternum duraturum. — Quinto denique, proprie usurpatur aeternitas pro duratione illius, qui nec finem, nec initium, nec ullam causam sui productivam agnoscit, qualiter aeternitas soli Deo propria dicitur.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter varios sequentes durationis modos: nimirum tempus, aeviternitatem, sempiternitatem, et aeternitatem, quod Tempus sit duratio rei successivae secundum prius et posterius, quae habet initium et finem: Aeviternitas autem est duratio rei permanentis, et incorruptibilis ab intrinseco, quae initium quidem habet, sed non est habitura finem, qualis est duratio Angelorum, et animae rationalis. Sempiternitas vero dici potest eorum, quae carerent initio et fine secundum durationem, haberent tamen dependentiam a principio extrinseco producente, qualis esset duratio mundi, aut alicuius specialis creaturae, si ab aeterno fuisset producta, seu ut loquitur Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit., cap. 4. Sempiternum esse videtur, inquit, quod caret initio et fine; aeternum autem quod caret utroque, et omni mutabilitate; et quamvis forsitan neutrum sine altero inveniatur, recte tamen inter nominum significationem distinguitur. Unde infert: Quid itaque aliud est Aeternitas, quam diuturnitas sine initio et fine, et carens omni mutabilitate?

Notandum 3. Durationem solito dici mensuram rei perseverantis in suo esse, quae descriptio ut innotescat, distinguendum est triplex genus mensurae. Primo, est mensura Perfectionis iuxta illud Arist. 1. Metaphysicorum, cap. 3. In unoquoque genere est unum, quod est mensura ceterorum sub eodem genere. Secundo, mensura Notificationis, sic ulna notificat quantitatem panni. Tertio, est mensura Durationis, sic tempus dicitur mensura motus, aeviternitas mensura Angelorum, et aeternitas ab aliquibus mensura Dei appellatur. His praelibatis tria proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda. Primum quidem quaenam sit aeternitatis genuina definitio, aut descriptio: secundum an aeternitas vere dici possit duratio: Tertium an habeat rationem mensurae respectu Dei, aut respectu creaturarum.

Conclusio prima. — Aeternitas recte describitur a Boetio, lib. 5. De Consolatione, Prosa sexta: Interminabilis vitae tota simul, et perfecta possessio; cui consonat illa, quam prius tradiderat Anselmus, cap. 21. Monologii dicens, Quid aliud est aeternitas, quae soli illi Deo convenit, quam interminabilis vita, simul, et perfecta tota existens? Praefatae autem Boetianae descriptionis singula verba ponderanda sunt, quodlibet enim eorum varium ac multiplicem sensum refert. Primo namque dicitur Possessio ad designandam eius firmitatem, certitudinem, et indeficientiam; illud enim possidere dicimur, quod firmiter, et inamissibiliter habemus, nec ab eo ullatenus dimoveri possumus.

Secundo, possessio dicitur vita; vita enim cum sit praestantissimus Divinitatis gradus, non immerito usurpatur pro ceteris Divinitatis praedicatis, tam essentialibus quam attributivis, ut observat Doctor Quodlibeto 6. Qua de causa (inquit) Christus volens indicare se totam Divinitatem a Patre accepisse per aeternam generationem, solius vitae meminit, dicendo Ioannis 5.: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Tertio, interminabilis, id est, carens omni principio, et fine, non solum actu, sed etiam de potentia absoluta. Quarto, tota simul, ut distinguatur a tempore, cuius partes nusquam simul sunt; sed per successionem acquiruntur, ita ut ad unius praesentiam, ceterae evanescant. Duplex etiam per has particulas temporis imperfectio ab aeternitate excluditur, imperfectio scilicet divisionis, quae excluditur per particulam tota, et imperfectio successionis, quae per particulam simul tollitur. Quinto, denique, dicitur perfecte possessio, tum ut excludatur nunc temporis, quod licet totum simul sit, ac partes non habeat, tamen absolute non est quid perfectum, nec in eo res aliqua perfecte tenetur, ac possidetur: tum ut illa possessio denotetur esse independens, inamissibilis, et absolute necessaria. Vel (ut observat Doctor loco laudato) dicitur interminabilis, quia excludit desitionem; tota simul, quia excludit successionem; et perfecta possessio, quia excludit dependentiam, et participationem. Vel ut observat Seraphicus Bonaventura, lib. 1. Compendii Theologici cap. 18.:

In hac definitione tres ponantur conditiones, quae sunt inseparabiles ab aeternitate increata, quae Deus est, scilicet interminabilitas ibi, interminabilis vitae possessio; item invariabilitas ibi, tota simul; nihil enim variabile est in Deo, sed totum simul; item simplicitas ibi, perfecta; illud enim summe perfectum est, cui non est possibilis aliqua additio. Per primum, separatur Deus ab omni corruptibili. Per secundum, ab omni variabili. Per tertium, ab omni composito.

Vel denique, ut explicat Alensis q. 12. art. 2. membro 2.:

In praefata definitione tanguntur tres conditiones, quae sunt inseparabiles ab aeternitate increata, quae sunt interminabilitas, invariabilitas, simplicitas. Est enim quoddam, quod est terminabile, et ex parte ante, et ex parte post, ut generabilia et corruptibilia, ad quorum differentiam dicitur aeternitas interminabilis vitae possessio. Item sunt interminabilia sicut perpetua, et tamen sunt mutabilia, seu variabilia, ad quorum differentiam additur, tota simul; nihil enim variabile est totum simul, imo quaedam habet actu, quaedam nondum habet. Item quoddam est esse interminabile, et invariabile, sed tamen compositum est ex se, sicut Angelicum esse, quod habet compositionem (sicut dicit Boetius) ex eo quod est, et quo est, ad cuius differentiam additur, perfecta; illud enim summe perfectum est, cui non est possibilis aliqua additio, et ubi non est aliqua pars possibilis respectu totius, et simplicitate ista solus Deus perfectus est, qui quidquid est in eo est ipse. Per primum ergo separatur esse aeternitatis ab omni corruptibili, per secundum ab omni variabili, per tertium ab omni composito, sive sit compositum ex materia et forma, sive ex eo quod est et quo est, sive ex differentiis.

Observandum. — nihilominus cum Smisingo, quest. 1. de Aeternitate, num. 3., simplicitatem improprie assumi ad describendam aeternitatem, quia, inquit, ad durationem rei, per accidens aut materialiter videtur se habere quod sit simplex, loquendo de simplicitate, quae excludit compositionem ex subiecto, et forma; nam sicut aliqua entia magis simplicia, non magis participant de aeternitate, sed potius de tempore, ut accidentia, quae successive acquiruntur, quatenus sic producuntur, mensurantur tempore, eorum enim productio successiva est; substantiae vero, quae sunt compositae, mensurantur aevo, quod magis convenit cum aeternitate. Nisi forte simplicitatem usurpent, quatenus nimirum negat compositionem ex actu existentiae, et potentia obiectiva, qua simplicitas coincidit cum negatione dependentiae, vel eam proxime consequitur; eo enim quo aliquid est omnino independens, non habet ullam potentiam obiectivam: sed est ens necessarium, et simpliciter actu, ac proinde aeternum, et invariabile.

Conclusio secunda. — Aeternitas vere, et essentialiter dicitur duratio. Haec est communis inter Theologos contra Aureolum in 1. dist. 9. q. 2. art. 2. ubi affirmat aeternitatem non esse proprie durationem Divinitatis, sed esse ipsammet divinam naturam, quatenus vim habet coexistendi infinito tempori imaginario, sicut immensitas dicitur divina vis, qua Deus potest sese praesentem sistere in omni loco imaginabili.

Probatur primo Conclusio: Eo modo se habet aeternitas respectu Dei, quo aevum et tempus respectu creaturarum, nam aeternitas, aevum et tempus, sunt tres species sub eodem genere positae: sed aevum, et tempus sunt sub genere durationis, tempus enim dicitur duratio rerum successivarum et mutabilium, aevum, duratio rerum incorruptibilium, et permanentium: ergo a pari, etiam aeternitas dicenda est duratio entis immutabilis, et necessarii.

Secundo: Duratio nihil aliud est quam permanentia rei in suo esse, cum negatione desitionis eiusdem: sed revera Deus permanet in suo esse, et habet negationem desitionis, ac mutabilitatis ratione suae aeternitatis; aeternitas enim, ut dictum est, est interminabilis vitae, tota simul, ac perfecta possessio. Ergo est etiam vera Dei duratio.

Tertio: Si quid obsit, quominus aeternitas vera sit duratio, maxime quia, inquit Aureolus, omnis duratio ex se formaliter importat successionem, sive extensionem ad prius, et posterius: sed hoc aperte falsum est, imo potius formalis successio derogat durationi, dicitur enim aliquid durare, quamdiu permanet in esse, dum autem permanentiam deperdit, etiam et durationem amittit: ergo quanto minus amittit suum esse, tanto perfectius durare censetur: sed in successione amittitur esse, non enim eodem modo aliquid perseverat, nec tenaciter, et perseveranter est in actu, sed continuo transit de potentia ad actum: ergo successio non est formaliter de conceptu durationis, quatenus praecise duratio est, sed duratio secundum se praescindit a successione, et tantum importat rem actu existentem, et perseverantem: ergo cum aeternitas significet perseverantiam Dei in sua actuali existentia absque fine, principio, et ulla mutatione, ac dependentia, vere dicenda est duratio.

Dices 1. — ex Aureolo: omnis duratio est divisibilis secundum prius, et posterius: sed divinae existentiae non competit eiusmodi divisibilitas: ergo nec duratio. Minor patet, ex divina immutabilitate: Maior probatur. Omnis duratio alteri comparata, vel est maior, vel minor, vel aequalis; cum enim quaeritur quamdiu aliquid duraverit, respondetur tamdiu, quia vel fuit ante, vel post alterum, vel simul cum altero: sed hoc est existere, vel secundum prius et posterius, vel secundum coexistentiam divisibilem: ergo duratio est divisibilis.

Nego maiorem. — et ad eius probationem dico, quod quando duae durationes comparantur ad invicem secundum magnitudinem, et divisibilitatem, illa comparatio non fit secundum absolutam existentiam rerum durantium, sed secundum coexistentiam, in quo successio potest inveniri, licet existentia earum non sit successiva. Itaque cum aeternitas dicitur maior seu diuturnior aevo, vel tempore; cumque Deus dicitur extitisse prius creatura, nihil aliud intelligitur, quam aevum et tempus et creaturam non coextitisse Deo, et aeternitati, non autem in Deo, nec in aeternitate significatur aliqua successio, ut fusius probabimus quaestione sequenti.

Dices 2. — Omnis duratio intelligitur per modum cuiusdam extensionis, et morae, quam habet res durans: sed illa extensio, et mora concipi non potest secundum existentiam permanentem, et simultaneam: ergo debet esse successiva, et divisibilis. Maior patet propria nostra experientia; nullus enim aliter concipere potest durationem. Minor probatur: Partes extensionis non possunt facere maiorem, vel minorem quantitatem in duratione, nisi secundum earum successionem; lignum enim tripedale, v. g. non censetur magis durare ligno bipedali, quia maiorem habet extensionem perseverantem: ergo ut duratio rerum sit maior, vel minor, debet esse successiva.

Distinguo maiorem. — ita intelligitur secundum imperfectum nostrum modum concipiendi, concedo: secundum rei veritatem, nego: sicut enim spiritualia non possunt apprehendi positive, nisi per modum rerum corporearum, quae nostris sensibus obversantur, ita nec aeterna pro hoc statu concipimus, nisi per modum rerum temporalium, quae habent divisibilitatem in sua existentia, licet aeterna et aeviterna talem divisibilitatem non habeant, sed indivisibiliter et simultanee existant.

Dices 3. — Eo modo se habet divina aeternitas ad durationem, sicut se habet divina immensitas ad locum: at immensitas non ponit in Deo aliquam extensionem et magnitudinem permanentem, sed tantum dicit vim, qua Deus omnem locum attingere et penetrare potest: ergo etiam aeternitas non ponit in Deo aliquam durationem, aut moram divini esse formaliter, sed tantum significat vim, qua Deus attingit omnem durationem imaginabilem, absque ulla successione.

Respondeo distinguendo maiorem. — Eodem modo se habet aeternitas ad tempus, et durationem, quomodo se habet immensitas ad locum, et ubi; quantum ad hoc, quod quemadmodum immensitas, non infert in Deo aliquam divisibilitatem intrinsecam actualem, sed tantum virtualem, et extrinsecam, ut explicuimus, ita aeternitas se habet ad tempus, concedo; aliter, nego: aeternitas enim licet non dicat extensionem, et successionem formalem et intrinsecam, tamen importat et supponit virtualem, significatque illam Dei perfectionem, ratione cuius divisibiliter coexistere potest omni rei successivae, et divisibili.

Conclusio tertia. — Divina aeternitas non habet rationem mensurae, nec respectu Dei, nec respectu creaturarum. Haec est contra modernos Thomistas.

Probatur prima pars. — Si esset mensura respectu Dei, vel esset mensura passiva, seu potius mensurabilitas divinae Essentiae, aut eiusdem mensura activa, sed neutrum dici potest. Non quidem primum, mensura enim passiva dicitur tantum respectu activae: sed nulla est mensura activa extra Deum, quae possit eius essentiam mensurare secundum durationem. Si quae enim esset talis mensura, maxime duratio creata; sed haec talis esse nequit, quia duratio creata mensuraret divinam Essentiam, vel per simplicem applicationem, sicut ulna mensurat unicam panni ulnam, vel per repetitionem, sicut dies pluries repetiti mensurant unum annum, ulna pluries applicata mensurat pannum integrum: sed neutro modo duratio creata mensurare potest durationem Essentiae divinae: non quidem per simplicem applicationem, quia duratio creata finita est, increata vero est infinita, et consequenter cum non sint aequales, una non potest aliam mensurare per simplicem applicationem. Non etiam per repetitionem, quae enim ita mensurantur, habent principium, et finem: sed divina Essentia, nec principium, nec finem habet suae existentiae, et durationis: ergo nec mensurari potest duratione creata, et finita. — Non etiam habet rationem mensurae activae, quia, vel mensuraret praecise divinum esse, vel tantum durationem illius: non primum, quia mensura debet esse homogenea, seu similis mensurato, ut docet Aristoteles 10. Metaphysicorum cap. 3.; pondus enim metimur pondere, non vero extensione, et durationem duratione mensuramus, non autem pondere, aut longitudine; aeternitas autem non est similis rationis cum esse divino ut sic: magnitudo enim illius divini esse consideratur secundum virtualem intensionem, nimirum quatenus virtualiter complectitur infinitos numero gradus perfectionis, duratio autem attenditur secundum extensionem virtualem, quatenus nimirum coexistere potest infinito tempori si daretur. Adde quod duratio creata non mensurat esse creatum ut sic, plura namque diutius durant, quam alia, licet esse minus perfectum habeant. — Non etiam aeternitas dici potest mensurare durationem divini esse, quia mensura distingui debet a mensurato. Est enim, inquit Aristoteles, laudato cap. 2. id, quo quantum cognoscimus, seu mensura ducit nos in cognitionem quantitatis alterius: sed aeternitas est ipsamet duratio divini esse: ergo non potest hanc durationem metiri, alias diceretur mensura sui ipsius, et in sui ipsius notitiam duceret. — Concludendum ergo cum S. Thoma in 1. dist. 19. quest. 1. art. 1. ad quartum, quod divina magnitudo nullo modo est mensurabilis, vel mensurata, nec ab alio, nec a se. Primo quia mensuratio ponit terminationem, divina autem magnitudo non habet terminum, intra, nec extra, et ideo infinita dicitur, non quidem per extensionem privative, sed per negationem termini. Ubi duas alias subdit rationes: primo, quia si aliquid esset mensura Dei, esset aliquid in Deo, quod non esset ipse Deus, commensuratio enim, inquit, non est unius quantitatis ad se, sed duarum. Secundo, sicut omne movens reducitur ad aliquod movens non motum, ita omnis mensura reducitur ad aliquam mensuram immensurabilem: ergo quemadmodum Deus est movens non motus, ita dici debet mensura immensurabilis. Quibus patet nuperos Thomistas longe a sui Doctoris sententia deviare.

Probatur secunda pars. — nimirum quod Aeternitas non possit esse mensura durationis rerum creatarum. Vel enim illam durationem mensuraret per adaequationem seu simplicem applicationem, vel per repetitionem: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, cum duratio creata non sit aequalis aeternitati; illa enim est finita, et limitata; haec infinita, illimitata, et independens; inter finitum autem, et infinitum nulla est aequalitas. Non etiam secundum, mensura enim per repetitionem est minor mensurato; sic dies minor est anno, et ulna brevior panno plurium ulnarum: sed aeternitas non est minor duratione creata; imo infinite maior: ergo neutro modo potest illius esse mensura.

Confirmatur. — Si aeternitas dici posset mensura rerum creatarum successivarum, vel eas mensuraret secundum unam partem motus et temporis prius quam alteram, vel simul et indivisibiliter omnes temporis et motus partes attingeret: sed neutrum dici potest: ergo non potest esse mensura rerum creatarum, saltem temporalium et successivarum. Consequentia patet; minor etiam est evidens. Primum enim est contra rationem aeternitatis, quae cum sit tota simul, et perfecta possessio non potest habere ullam successionem, nec in se, nec in mensuratione. Secundum autem est contra naturam temporis, cuius partes sunt in continuo fluxu, nec possunt simul existere, nec proinde alteri permanenti, et indivisibili simul, et permanenter coexistere, ut ab eo mensurentur.

Dices. — Mensura est id quo cognoscimus, quanta sit rei duratio, aut quanta sint rei durantis partes: sed per aeternitatem cognoscimus quanta sit, quamque extensa Dei duratio: ergo aeternitas veram habet rationem mensurae respectu Dei.

Distinguo maiorem. — Per mensuram cognoscimus rei quantitatem definite et distincte, concedo: indefinite, et confuse, nego: mensura enim, ut iam diximus ex Aristotele, ducere debet in cognitionem distinctam, et determinatam quantitatis alterius, ad hoc enim assumitur. Similiter distinguo minorem: per aeternitatem cognoscimus Dei durationem distincte et definite, ita quod evidenter dicere possimus, tanta est, et non maior, nec minor Dei duratio, sicut dicitur de qualibet re creata quod tot dies, vel menses, vel annos, vel saecula habeat, nego: cognoscimus indistincte, confuse, et indefinite, ita quod dicere possimus, Dei duratio non habet principium, nec est habitura finem, concedo: hoc autem non sufficit ad rationem perfectae mensurae, qua mensurati extensionem distincte notificare debet.

Tria sunt hac in Quaestione resolvenda. Primum quidem, an summa aeternitas Deo conveniat; secundum, an soli; tertium, an per modum perfectionis specialis, et a ceteris divinis eius praecellentiis distinctae ei tribuenda.

Notandum 1. Non eamdem fuisse apud Gentiles Philosophos de Divinitatis duratione sententiam. Quidam enim Deos in tempore genitos fabulati sunt, nam, ut refert Hesiodus in Theogonia, Iovem Deorum hominumque parentem, Saturno genitum, Saturnum coeli Filium, coelum terra editum fuisse finxerunt.

Quos merito deridet et obiurgat Tertullianus, lib. 1. Contra Marcionem, cap. 8.:

Haec erit novitas, inquit, quae etiam Ethnicis Deos peperit, novo semper, ac novo titulo consecrationis cuiusque. Quis Deus novus nisi falsus? Ne Saturnum quidem tanta antiquitas Deum probabit, quia et illum novitas aliquando produxerit cum primum consecravit. At viva, et germana Divinitas nec de novitate, nec de vetustate, sed de sua veritate censetur... Deus si est vetus, non erit: si est novus, non fuit. Novitas initium testificatur, vetustas finem comminatur: Deus autem, tam alienus ab initio et fine est, quam tempore arbitro et metatore initii, et finis.

Aeternos igitur Deos ea solum ex parte aliqui rebantur, quod nusquam essent interituri.

Sapientiores vero censuerunt Deos vere aeternos esse, ut colligere licet ex Platone in Timaeo, ubi arguit eos, qui errore ducti partes illas temporis, erat, et erit, in aeternam substantiam imprudentes transferunt.

Idem habet Numenius Pythagoreus apud Eusebium, lib. 11. De Praeparatione Evangelica: Deus, inquit, ens aeternum est, ac stabile, semper in eodem statu perseverans.

Notandum 2. Duplicem distingui posse aeternitatem: aliam quidem anteriorem et posteriorem simul, aliam vero solum posteriorem; prior initium et finem, posterior solum finem durationis negat. Illa simpliciter dicitur aeternitas, haec vero immortalitas aut incorruptibilitas. Nam, ut notat Isidorus Pelusiota Epist. 11t.,

Aeternitas velut sempiterna vitalitas est, de sola ea natura quae initii est expers, et eodem modo semper se habet, usurpari consuevit. Etenim immortale de eo quod cum ortum habuerit, minime tamen moritur, hoc est de Angelo et anima pronuntiari potest: atque item incorruptibile de iis quae facta sunt, sed corruptione sunt omni potiora: ut aeternum proprie divinae Essentiae convenit.

Notandum 3. Ex Doctore 7.6. Quodlibetica, tria in aeternitate esse distinguenda: Primum, quod sit vitae perfecta possessio; Secundum, quod haec possessio triplicem adiunctam habeat negationem in verbis praefatae aeternitatis descriptionis expressam; dicitur enim interminabilis, quia negat desitionem: tota simul, quia excludit successionem: et perfecta possessio, quia omnem dependentiam et participationem respuit; Tertium, quod praeter hanc triplicem negationem, duplicem involvat relationem, unam quidem negativam, negatione terminationis, negatione successionis, et negatione dependentiae; aliam autem positivam, quae est respectus virtualis, et aptitudinalis quem habet Deus ut coexistere possit cuilibet durationi creatae. Quae duplex relatio, rationis est, non autem realis: prima quidem, utpote quae consistit in negatione; secunda vero, quia est respectus ad extra, qui in Deo realis esse non potest, alioquin diceretur mutabilis. An autem praeter haec tria, aeternitas formaliter importet aliquid positivum, non resolvit Doctor, sed Quaestionem hanc utrinque librat.

Conclusio prima. — Summa perfectaque aeternitas Deo convenit. Haec est de fide, ut constat tum ex pluribus Scripturae textibus, quibus Deus sine ullo principio, et fine, aeternusque celebratur: ita praesertim Hebraeorum 1. illud Psalmistae oraculum 101. Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli: ipsi peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient, de Christo vaticinatum allegat, tamquam propriam verae divinitatis notam: tum ex Concilio Lateranensi; tum denique ex Symbolo Athanasii, ubi Aeternus Pater, aeternus Filius, aeternus Spiritus sanctus affirmatur.

Patet etiam haec veritas ipso singulis indito a natura lumine: Deum enim, inquit Boetius, lib. 5. De Consolatione, Prosa 6., aeternum esse cunctorum ratione degentium, commune iudicium est. Idipsum affirmat Tertullianus, lib. 1. Contra Marcionem, cap. 3.: Quantum, inquit, humana conditio de Deo definire potest, id definio, quod et omnium conscientia agnoscit; Deum summum esse in aeternitate constitutum, innatum, infectum, sine initio, sine fine: hunc enim statum aeternitati censendum, qui summum, magnum Deum efficiat. Etenim, cum Deus sit id, quo ne fingi quidem maius aliquid possit, aut perfectius, talis nequaquam esset, si non aeternus esset.

Idipsum ratio multiplex convincit. Primo namque; si Deus non sit aeternus, consequens est ipsum ab alio originem accepisse, sicque non esse primam omnium causam summe independentem; nec proinde Deum. — Praeterea, si Deus ab aeterno non fuit, vel aliud ante ipsum exstitit, vel nihil. Si aliquid aliud fuit, hoc est Deo melius, ac praestantius, quod Deitati repugnat: Si nihil omnino fuit, consequens est, nec aliquid etiam futurum fuisse. Quia, inquit Richardus Victorinus, lib. De Trinit., cap. 8., qui sibi vel aliis initium existendi daret, vel potuisset dare, tunc omnino non fuit, quod quam falsum sit ipsa evidentia ostendit, et rerum existentium experientia convincit. — Denique ipsa divina aeternitas convincitur ex divinae essentiae plenitudine, seu ratione existendi per essentiam; nihil enim potest esse a semetipso, et totam essendi plenitudinem in se continere, nisi sit ab aeterno, ut egregie demonstrat Anselmus in Prosol. cap. 22., ubi Deum alloquens sic ait: Tu vero es quod es, quia quidquid aliquando aut modo es, hoc totus, et semper es; et quia proprie et simpliciter es, non habes fuisse aut futurum esse, sed tantum praesens esse, nec potes cogitari aliquando non esse. Nam, ut addit Hugo Victorinus,

Cui igitur idem est esse, et id quod est, necessario semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quidquid a semetipso est, huic idem est esse, et id quod est, qui aliunde esse non accepit, sequitur necessario ut semper sit, utque aliunde auferri non possit quod aliunde datum non sit.

Confirmatur. Illi summa perfectaque aeternitas convenit, cui propria sunt tres ad veram aeternitatem conditiones desiderandae, nimirum vitae interminabilitas, simultas, et perfecta possessio: sed illae summe Deo competunt. Prima quidem; quia, inquit Novatianus, lib. De Trinit., cap. 4.,

Deus immortalis, et incorruptibilis est, nec detrimenta sentiens omnino, nec finem: nam et quia incorruptibilis, ideo et immortalis: et quia immortalis, utique et incorruptibilis, utroque invicem sibi, et in se connexione mutua perplexa, et ad statum aeternitatis vicaria concatenatione producta: et immortalitate de incorruptione descendente, et incorruptione de immortalitate veniente.

— Secunda pariter, nam inquit Plutarchus in libro De Esse:

Solus Deus est qui vere est, et est in nullo tempore, sed in aeternitate immobili et interminabili; cuius nihil est prius, nihil posterius, neque futurum neque praeteritum: ac solum est per se revera ens, quod neque fuit, neque futurum est, neque coepit, neque desiturum est.

Vel, ut loquitur Nazianzenus, Oratione 3. et 80.,

Deus, inquit, et erat semper, et est, et erit, vel ut rectius loquar, semper est, nam erat, et erit nostri temporis fluxaeque naturae figmenta sunt: ille autem semper est, atque hoc modo seipsum nominat, cum in monte Horeb oraculum edit: ego sum qui sum.

Unde eleganter concludit Petrus Damianus opusculo 36. cap. 8.,

Omnipotenti Deo non est heri vel cras, sed hodie sempiternum, cui nihil defluit, nihil accedit: cui nihil est varium, nihil a se diversum. Hoc hodie aeternitas est incommutabilis, indefectiva, inaccessibilis... in illo scilicet hodie dies ille adhuc immobilis est, in quo mundus iste sumpsit originem, in illo iam et ille nihilominus est, quo iudicandus est per aeterni iudicii aequitatem.

— Tertia denique aeternitatis conditio Deo congruit; etenim, ait Gregorius Nyssenus, lib. 1. contra Eunomium:

nullius egens illa, et aeterna, et omnia quae sunt complexu natura, neque in loco est, neque in tempore, sed ante haec, et super haec, inexplicabili quadam ratione ipsa in se sola fide conspicitur, neque saeculis circumscripta, neque cum temporibus decurrens, sed in seipsa consistens, et in seipsa fundata, et stabilita.

Paulo infra. Illi autem sublimi et beatae virtuti, cui omnia secundum praesens semper adsunt, etiam id quod futurum est, ob infinitam illam comprehendendi vim inesse consideratur. Ergo cum tres ad perfectam aeternitatem desiderandae conditiones Deo congruant, haud dubium est eum vere esse aeternum.

Conclusio secunda. — Aeternitas proprie dicta soli Deo convenit. Haec sufficienter constat ex praecedenti conclusione: tres enim praefatae conditiones ad perfectam aeternitatem desiderandae nulli praeter Deum competere possunt. Nihilominus eam ulterius varie probant sancti Patres. Siquidem sanctus Gregorius Magnus ab immutabilitate solum Deum aeternum esse affirmat, lib. 12. Moralium, cap. 17.:

Quid enim mutabilitas, inquit, nisi mors quaedam est? quae dum rem quamlibet in aliud immutat, quasi occidit quod fuerat, ut incipiat esse quod non erat: et de auctore omnium scriptum est, qui solus habet immortalitatem, quia videlicet in semetipso solus immutabilis est.

Cui concinit S. Augustinus, Tractatu 23. in Ioannem: quid est, inquit, quod ait Apostolus de Deo, qui solus habet immortalitatem; nisi quia hoc aperte dicit, solus habet incommutabilitatem, quia solus habet veram aeternitatem? Sanctus autem Hilarius, lib. 3., aeternitatem soli Deo propriam ostendit ex summa eius necessitate essendi:

Non opinor, inquit, mutabilis Deus est, neque in aeternitatem cadit aut vitium, aut emendatio, aut profectus, aut damnum; sed quod est, semper est; hoc enim Deo est peculiare; quod semper est, habere aliquando in natura non poterit, ut non sit.

Sanctus vero Prosper in Sententiis n. 183.: Vera aeternitas Dei est, inquit, qui solus habet immortalitatem: quoniam ex nulla specie, motuve mutatur; nec temporalis est voluntatis.

Dices. Angeli, et anima rationalis dicuntur in aeternum vivere: ergo aeternitas soli Deo non est propria.

Distinguo consequens. Aeternitas aliqualis, et participata, seu a parte post, concedo: simplex, et absoluta, quae nullum habeat durationis initium nec habitura sit finem, qualis soli Deo competit, nego. Adde. quod nihil perfecte dicatur aeternum, nisi quod omnino immortale est, et immutabile. Unde Augustinus, lib. 3. contra Maximinum, cap. 12.:

Immortalitatem Deus habere dicitur solus, quia est immutabilis solus; in omni enim mutabili natura nonnulla mors est ipsa mutatio; quia facit aliquid in ea non esse, quod erat. Proinde et ipsa anima humana, quae propterea dicitur immortalis, quoniam qualitercumque secundum modum suum numquam desinit vivere, habet tamen pro ipso suo modo quandam mortem suam; quia si iuste vivebat, et pereat, moritur iustitiae; si peccatrix erat, et iustificatur, moritur peccato; ut alias eius mutationes taceam, de quibus longum est disputare, et creaturarum natura caelestium mori potuit. Nam et Angeli peccaverunt, et daemones facti sunt, quorum est diabolus princeps, et qui non peccaverunt, peccare potuerunt.

Unde lib. 83. q. 19. colligit hoc esse discrimen inter immortale et aeternum; quod omne aeternum immortale est, non omne immortale satis subtiliter aeternum dicitur: quia etsi semper aliquo modo vivat, tamen si mutabilitatem patiatur, non proprie aeternum appellatur; quia non semper eiusdem modi est; quamvis immortale, quia semper vivit, recte dici possit. Concludendum est ergo, aeternitatem propriam soli Deo congruere, et subtiliter, ac erudite a Tertulliano appellari censum Dei, lib. contra Hermogenem, cap. 1.: Quis enim alius Dei census, inquit, quam aeternitas? quis alius aeternitatis status, quam semper fuisse, et futurum esse ex praerogativa nullius initii, et nullius finis?

Urgebis. S. Basilius, Homilia 1. in Hexaemeron, affirmat, ante mundum conditum, fuisse aeternum statum creaturarum, et lucem intelligibilem:

Erat, inquit, ante mundi constitutionem quidam antiquior status supermundanis virtutibus congruens, ante tempora aeternus, perpetuus, in quo creator, et opifex creaturas absolvit: lucem intelligibilem eorum beatitudini accommodam, qui amant Dominum, naturas ratione praeditas, invisibiles, et omnem intelligibilium ordinationem, quemcumque mentis nostrae captum superans; quorum ne appellationes quidem investigare possumus. Haec enim invisibilis mundi substantiam complent.

Ergo nedum a parte posteriori, sed etiam anteriori aliquid est aeternum praeter Deum. — Respondeo. S. Basilium per antiquiorem statum nihil aliud intelligere, quam ideas rerum omnium, quas ab aeterno Deus habuit, mundum mente gerens, similique ab imagine in tempore formans, inquit Boetius; cui quadrat illud sancti Ioannis 1.: Quod factum est, in ipso vita erat. Per lucem autem intelligibilem, et aeternam S. Basilius exprimit Verbum aeternum, quod dicitur divinitatis splendor; vapor est enim virtutis Dei, et emanatio quaedam claritatis Dei sincera, etc. Candor est enim lucis aeternae, ait Sapiens cap. 7.; unde S. Ambrosius, lib. 1. in Hexaemeron, c. 5.: Si quaeris splendorem Dei, Filius est imago Dei invisibilis. Qualis ergo Deus est, talis imago; invisibilis Deus, etiam imago invisibilis. Est etiam splendor gloriae paternae, atque eius imago substantiae.

Instabis. Atqui creaturae nedum secundum esse ideale, sed etiam secundum esse reale vere sunt ab aeterno: ergo nulla solutio. Probatur antecedens: creaturae possibiles non sunt purum nihil, neque entia rationis: ergo sunt aliquid reale. Patet antecedens: creaturae possibiles aliquid habent quod non habet chimaera; huic enim repugnat existere aliquando. illis vero non: sed chimaera est ens rationis, et non purum nihil: ergo creaturae possibiles non sunt purum nihil, nec ens rationis, et proinde sunt quid reale ab aeterno.

Respondeo 1. Res possibiles dici habere esse tribus modis. Primo in intellectu divino qui eas cognoscit. Secundo in omnipotentia divina, qua eas potest producere. Tertio in seipsis. Primum dicitur esse obiectivum seu cognitum: intellectus enim divinus utpote infinitus ab aeterno distincte cognovit omnes creaturas possibiles, secundum propriam cuiusque entitatem quam habitura est in tempore si producatur. Secundum dicitur esse virtuale, quod habent in omnipotentia divina quae potest eas producere. Tertium dicitur esse entitativum, quod concipi possunt habere in seipsis. Certum est duo priora esse realia ab aeterno; realiter enim Deus creaturas cognoscit, et virtutem habet producendi. Tertium autem non est reale magis quam chimaera, ut affirmat Doctor in 1. dist. 36. q. un. n. 14. dicens:

Prima igitur omnino ratio, et non reducibilis ad aliam, quare homini repugnat esse, est quia formaliter est homo, et hoc sive in re realiter, sive in intellectu conceptibiliter; et prima ratio quare chimaerae repugnat esse, est chimaera in quantum chimaera. Aliter igitur inest illa negatio nihileitatis homini in aeternitate, et chimaerae; et tamen non propter hoc est unum magis nihil altero.

Huius responsi praemiserat rationem n. 13. dicens, negationem alicuius inesse alteri, vel propter solum defectum causae producentis illud; vel propter repugnantiam quam habet ad illud suscipiendum. Priori modo albedo negatur de pariete non albo, posteriori negatur de Angelo, et in hoc casu paries non albus non est minus nihil albedinis quam Angelus. Et ratio (inquit) quare non magis est haec negatio quum ista, est quia quaelibet negatio negat totam affirmationem sibi oppositam ex quacumque ratione sit talis; tam enim verum est dicere paries niger non est albus, quam Angelus non est albus: idem dicendum a simili de creaturis possibilibus, et de chimaera; quia ens reale de utroque ab aeterno vere negatur.

Respondeo 2. Essentias rerum creatarum posse dici suo modo aeternas, et propositiones essentiales, quatenus obiective considerantur esse aeternae veritatis; haec tamen aeternitas non est alicuius entis positivi, et veri extra Deum; sed tantum cuiusdam negationis seu non repugnantiae ut tales essentiae aliquando existant, et sint vera entia: ideo haec aeternitas non est vera et perfecta, qualis ea est quae soli Deo tribuitur.

Conclusio tertia. — Probabile est aeternitatem non esse specialem Dei perfectionem ab immutabilitate distinctam.

Haec est Doctoris, q. 6. Quodlib., qui licet hanc quaestionem utrimque libret, concludatque his verbis: de ista aeternitate an insit ex natura rei, teneatur altera pars duarum dictarum illa quae videtur inquirenti probabilior; nihilominus in nostram partem magis inclinat, latiusque confirmat, et eius fundamenta intacta relinquens, oppositae sententiae rationes omnino dissolvit, et postquam expendit definitionem aeternitatis modo expresso in tertio notabili concludit:

Si ergo haec est propriissima descriptio aeternitatis quam invenimus, et hoc unum tantum ex natura rei scilicet vita, tria autem quae complent rationem eius non sunt ibi ex natura rei ut videtur, quia per se important, vel negationem alicuius > imperfectionis extrinsecae, vel relationem aliquam aptitudinalem, vel potentiam ad aliquid intrinsecum: et nec sic, nec sic, est aliquid eorum ibi ex natura rei; et per consequens, nec aeternitas ut aeternitas erit ibi ex natura rei.

Probatur itaque conclusio. Primo quidem ex sanctis Patribus, qui ut supra diximus, divinam aeternitatem ex immutabilitate, nedum colligunt, sed etiam cum ea confundunt, nam ut loquitur Tertullianus adversus Hermogenem, cap. 37. Leges aeternitatis sunt ut demutationem pati non possit: et S. Augustinus, lib. 4. De Trinit., cap. 18. cum dixisset: In quantum mutabiles sumus in tantum ab aeternitate distamus: subdit: Vera autem immortalitas, vera incorruptibilitas, vera incommutabilitas, ipsa est aeternitas; unde Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit., cap. 4. Quid aliud est, inquit, aeternitas quam diuturnitas sine initio, et fine, et carens omni mutabilitate?

Probatur secundo ratione. Tum quia, inquit Smisingus Disput. de aeternitate, n. 11., concepta immutabilitate divinae existentiae summe necessaria, et quae ex se negat omnem potentiam ad esse, et non esse, significatque ens simplicissimum, et actualissimum, sufficienter habetur conceptus vitae interminabilis totius simul, ac perfecte existentis, qui est ipsa descriptio aeternitatis; implicat enim ens simplicissimum, actualissimum, et summe necessarium habere initium, finem, et successionem suae vitae; proindeque Deus quatenus est immutabilis, habet vitam interminabilem et totam simul, sicque aeternitas ab immutabilitate positive non distinguitur. Tum quia non magis distinguitur duratio Dei ab eius existentia, quam creata ab existentia creatae; sed duratio creata nihil positivum reale addit existentiae creatae per quod ab ea distinguatur: ergo nec etiam divina ab existentia Dei. Maior patet; si enim duratio creata nihil positivum reale addat existentiae creatae, multo minus duratio illius entis simplicissimi et increati addet aliquid positivum reale existentiae increatae; perfectiones enim divinae, magis quam creatae invicem identificantur. Probatur itaque minor: si duratio creata existentiae creatae adderet aliquid positivum reale, maxime vel novam rem, vel novam formalitatem, post primum instans quo res creata coepit existere: sed neutrum dici potest, quia illa res cum propriam haberet existentiam, etiam propriam durationem sibi vindicare deberet, et sic esset duratio durationis, ac proinde processus in infinitum. Idem dicendum de formalitate; sicut enim quaelibet formalitas proprium habet esse formale ex natura rei distinctum ab esse formali alterius, etiam et propriam habet durationem, quae sit nova formalitas, et proinde quae etiam propriam durationem habeat; et sic in infinitum.

Dices 1. Sicut infinitas se habet ad essentiam divinam, ita aeternitas ad existentiam: sed infinitas est perfectio positiva essentiae divinae: ergo et aeternitas erit perfectio positiva existentiae.

Negat maiorem Doctor laudatus: Infinitas enim, inquit, est quidem modus intrinsecus essentiae divinae, eam positive perficiens et attingens, qualis non est aeternitas respectu existentiae; si enim per impossibile, inquit, essentia divina raptim transiret, hoc est per momentum tantum subsisteret, adhuc haberet tam essentia quam existentia modum intrinsecum, scilicet infinitatem intensivam; sed non haberet illa existentia aeternitatem per quam intelligimus infinitatem durativam: quae ultra infinitatem intensivam non addit nisi negationem deficiendi, vel relationem potentialitatis scilicet coexistendi cuicumque possibili, quae relatio non est nisi rationis. Quod sic probat; quia si Angelus annihilaretur cras, non haberet alium modum intrinsecum in natura sua, quam si maneat in aeternum, sicut manebit, et secundum aliquos sine successione. Unde concludit: Verum est igitur quod existentia habet modum sibi intrinsecum sicut essentia, sed illud non est nisi infinitas intensiva; aeternitas autem ut aeternitas, sive interminabilis duratio ut interminabilis duratio, non est infinitas. Adde quod cum existentia divina sit de conceptu formali et intrinseco essentiae divinae, non alium habet modum intrinsecum quam ipsamet essentia.

Dices 2. Divina aeternitas probatur per immutabilitatem: ergo non est eadem formaliter cum immutabilitate, nihil enim per seipsum probatur.

Distinguo. Probatur probatione expositoria, quae scilicet fit per maiorem rei explicationem seu per connotationem diversam ad aliquid extrinsecum, concedo: probatione formali, qua ignotum aliquid per aliud notius demonstratur et cognoscitur, nego. Itaque divina immutabilitas quatenus in universum negat omnem omnino variationem in esse divino, specialiter dicitur aeternitas per specialem connotationem successionis, dependentiae, principii et finis, quae omnia in particulari negat de esse divino.

Dices 3. Omnis duratio est modus aliquis positivus rei durantis: sed aeternitas est duratio divinae existentiae: ergo et eius modus positivus, non autem simplex aliqua negatio.

Nego maiorem. Duratio namque, ut constat ex probatione Conclusionis, nullam vel realitatem vel formalitatem addit existentiae rei durantis, sed solum connotat perseverantiam illius existentiae, ut etiam abunde probavimus in nostra Physica agendo de duratione.

Tria proponuntur in hac Quaestione discutienda: Primum an revera Deus creaturae, et aeternitas tempori coexistere dicatur. Secundum, an haec coexistentia sit divisibilis sicut tempus, vel omnino indivisibilis sicut aeternitas. Tertium, an tempus, et res temporales ita coexistant aeternitati, ut ei semper, et ab aeterno sint praesentes, ita quod comparatae ad aeternitatem nihil habeant futurum, nec praeteritum, sed solum praesens: quod ut enucleatius discutiatur, et resolvatur

Notandum 1. Varium esse, sed maxime triplex discrimen inter aeternitatem et tempus. Primo namque aeternitas est duratio increata, omnino independens; tempus vero est duratio creata, et dependens, utpote cum sit duratio motus qui dependet a movente. Secundo aeternitas est duratio interminabilis et infinita tam a priori quam a posteriori; tempus vero est duratio finita et limitata, saltem a parte anteriori, quia habet sui initium, licet forte non sit habiturum finem, ex hypothesi quod coelorum circulationes in aeternum sint duraturae. Tertio aeternitas, sicut et aevum, est formaliter indivisibilis et tota simul; duratio vero temporis est essentialiter fluens et successiva, ita quod ipsius partes nullatenus realiter simul existere possint; praeteritum enim non est amplius, futurum autem nondum existit.

Notandum 2. Aliquid posse dici divisibile maxime tribus modis: Primo formaliter, cuius partes actu existentes ab invicem actu separari possunt: sic quantitas bipedalis est divisibilis in duos pedes. Secundo virtualiter, cuius partes non sunt actu divisae nec existentes, sed virtute tantum, et potentia: sic continuum dicitur divisibile in infinitum, non quod actu habeat infinitas partes, sed quod habere possit, si nempe semper et semper divideretur. Tertio eminenter, quando nimirum aliquid indivisibile habet ex sua perfectione et praestantia, sed nobiliori modo, id omne perfectionis, quod res divisibiles aut divisae complectuntur.

Notandum 3. Creaturas posse dici Deo praesentes tribus modis; nimirum, vel obiective et idealiter, quatenus nempe semper et ab aeterno ab illo cognoscuntur. Secundo virtualiter, co quod virtutem habeat illas producendi, conservandi, et reproducendi quando esse desierunt. Tertio realiter, quando nimirum Deo existenti coexistunt per suam actualem et realem existentiam.

Conclusio prima. — Deus revera coexistit creaturae, et aeternitas tempori.

Haec est expressa Doctoris Subtilis sententia; nam q. 6. Quodlib. art. 6. affirmat aeternitatem esse divinam illam perfectionem, qua Deus cuilibet temporis differentiae coexistere potest: et in 1. d. 9. quaest. unica n. 6. docens qualiter de Verbo divino possit dici quod sit genitum et quod generatur; aperiensque qualiter verba diversorum temporum Deo tribuantur, ait:

Respondeo, magis proprie possunt dici consignificare nunc aeternitatis quam differentias temporis: non tamen illud nunc absolute, quia non esset variatio in tunc diversorum modorum significandi temporis, sed in quantum coexistit partibus temporis, ut cum dicitur, Deus genuit, tunc significatur nunc aeternitatis, ut sit sensus: Deus habet actum generationis in nunc aeternitatis: in quantum illud nunc coexistebat praeterito; Deus generat, hoc est, habet actum in nunc aeternitatis, in quantum nunc aeternitatis coexistit praesenti; et ex hoc patet, quod cum illud nunc vere coexistat cuilibet differentiae temporis, vere dicimus de Deo differentias omnium temporum.

Similiter d. 10 q. unica, resolvens qualiter dici possit quod praedestinatus potest damnari, ait: Praedestinationem esse actum semper praesentem, et ita libere Deum posse in nunc aeternitatis velle quod vult, sicut si ad nihil esset voluntas sua determinata: hinc concludit: praedestinatio huius non transit in praeteritum; licet enim ipsa coextiterit praeteritis quae transierunt, non tamen ipsa praeteriit, si alia praeterierunt quae coextiterunt sibi, etc.

Probatur haec veritas. Primo quidem ex Scriptura sacra, quae plerumque affirmat Deum esse cum tempore et regnare per saecula saeculorum. Idipsum constat ex Patribus. S. enim Anselmus cum docuisset, cap. 19. Monologii, Deum proprie non esse in tempore nec in loco, quatenus hoc significat contineri et definiri tempore vel loco; addit nihilominus Deum esse in tempore et loco, quatenus est utrique praesens: haec autem praesentia nihil aliud est quam coexistentia. Unde cap. 22 ait: Summam essentiam totam inevitabilis necessitas exigit nulli loco aut tempori deesse, necesse est eam simul totam in omnibus locis ac temporibus praesentem esse. Cui concinit Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit. c. 23.

Sicut, inquit, Deus in omni loco est praesentialiter, sic in omni tempore est aeternaliter, in nullo temporaliter; sicut enim per loca non distinguitur qui summe simplex est et incompositus, sic nec per tempora variatur qui aeternus et incommutabilis est.

Patet etiam ipsamet veritas ratione; coexistere enim alteri nihil aliud est quam esse alteri praesens secundum existentiam, et simul cum ipso durationem habere: sed verum est quod tempus cum aeternitate, et Deus cum creatura durationem habeant et existentiam: ergo etiam coexistentiam.

Dices 1. — Deus et ipsius aeternitas praescindunt ab omni tempore, illudque superexcedunt: ergo non ipsi coexistunt. Patet antecedens auctoritate S. Augustini, lib. De vera Relig. cap. 19. Aeterna vita, inquit, vitam temporalem veracitate ipsa superat; nec quid sit aeternitas neque intelligendo conspicio: mentis quippe aspectu omnem mutabilitatem ab aeternitate seiungo, et in ipsa aeternitate nulla spatia temporis cerno. Et 5. De Trinit. cap. 1.: Intelligamus Deum sine situ praesidentem … sine tempore sempiternum. Ansel. In Prosol. cap. 19.: Non fuisti heri aut cras eris: sed heri, et hodie et cras es, sed simpliciter es extra omne tempus.

Distinguo antecedens. — Deus ut existit, absolute praescindit a tempore et illud omnino praetergreditur, concedo: ut coexistit et ipsi praesens est, nego. Certum quidem est Deum, ratione aeternae suae durationis, cuiuslibet creaturae et temporis durationem praetergredi, cum per totam aeternitatem extiterit, nondum existente creatura nec tempore: quatenus tamen ipsius duratio et aeternitas concipitur ut nunc est, non praescindit a creatura nec a tempore existente, sed utrique coexistit. De priori loquuntur SS. Patres, non vero de posteriori.

Dices 2. — Coexistentia est relatio realis ex parte utriusque termini, quia est relatio aequiparantiae: sed nec Deo nec ipsius aeternitati competere potest relatio realis in ordine ad creaturam et tempus, alioquin esset mutabilis: ergo nec coexistentia.

Distinguo maiorem. — Coexistentia est relatio in conceptu suo formali, nego: in conceptu concomitante, transeat. Coexistentia enim, ut sic, non dicit formaliter respectum realem, vel rationis praecise; sed solum negationem distantiae inter duas res; licet concomitanter importet respectum realem vel rationis, prout res coexistentes illius respectus suscipiendi sunt capaces. Unde coexistentia in creatura est relatio realis, eaque transcendentalis, quia inseparabilis est a suo fundamento, quod est ipsamet existentia creaturae: sicut enim absolute repugnat esse creaturam sine dependentia a Creatore, ita repugnat esse sine coexistentia cum Creatore; sed ex parte Dei haec relatio tantum est respectus rationis; cum Deo nihil reale accedat per existentiam creaturae.

Dices 3.¹ — Praesens non potest coexistere praeterito et futuro, sicut punctum non coexistit toti lineae, quia indivisibile non coextenditur divisibili: sed aeternitas semper est praesens: ergo non coexistit tempori praeterito neque futuro.

Distinguo maiorem. — Quod est praesens et omnino indivisibile tam virtualiter quam formaliter, ut punctum respectu lineae, non potest coexistere divisibili, concedo: quod est prasens ac indivisibile formaliter, sed divisibile virtualiter non potest coexistere divisibili, nego: Angelus enim, licet formaliter ex se sit indivisibilis, praesentiam tamen localem divisibilem habere potest; sicut et anima rationalis, quae licet in substantia sua sit indivisibilis, tamen divisibile corpus actuat et informat. Unde licet aeternitas formaliter et absolute sit indivisibilis, nihilominus cum sit divisibilis virtualiter, coexistere poterit variis partibus temporis, ut fusius aperiet

Conclusio secunda. — Coexistentia Dei et aeternitatis cum tempore est successiva et divisibilis sicut ipsum tempus.

Patet haec Conclusio et firmatur illis omnibus Scripturae locis, quibus divinae existentiae tribuuntur temporis differentiae secundum prius et posterius. Sic Proverbiorum 8.: Ante omnes colles ego parturiebar. Psal. 73.: Deus Rex noster ante saecula. Exodi 10.: Dominus regnabit in aeternum, et ultra; idest ultra omne tempus determinatum, ut explicat S. Anselmus in Prosologio, cap. 20. Patetque haec expositio, nam ultra aeternitatem proprie sumptam nulla duratio fingi potest, in qua Deus regnare intelligatur. Idem ad Ephesios 1.: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, etc., quibus Deo tribuitur tempus praeteritum imaginarium, quod mundi constitutionem praecessisse fingitur.

Idipsum ratio evidenter firmat; nam coexistentia cum sit duorum simultanea existentia, non potest manere, quin utriusque existentia subsistat: at existentia temporis, aeternitati coexistentis, non subsistit, sed est in perpetuo fluxu, ita quod una parte abeunte, succedat altera: ergo fieri nequit ut coexistentia aeternitatis ad illam esse desinat, alteraque cum succedente temporis parte de novo succedat: adeoque tot esse debent huius coexistentiae partes sibi invicem succedentes, quot sunt in tempore partes fluentes.

Hinc omnia egregie confirmat et explicat S. Augustinus, Tract. 99. in Ioannem, ubi expendens illud Ioannis, cap. 16.: Quaecumque audiet loquetur, subdit:

In aeterno sempiternum est sine initio et sine fine. Cuiuslibet temporis verbum ponatur, sive praeteriti, sive praesentis, sive futuri, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura illa immutabilis et ineffabilis non recipiat fuit, et erit, sed tantum est: ipsa enim veraciter est, quae mutari non potest; … tamen propter mutabilitatem temporum in quibus versatur nostra mortalitas, … non mendaciter dicimus et fuit, et erit, et est; fuit in praeteritis saeculis, est in praesenti, erit in futuris: fuit quia numquam defuit: erit quia numquam deerit: est quia semper est: neque enim velut qui iam non sit, cum praeteritis occidit; aut cum praesentibus, velut qui non maneat, labitur; aut cum futuris, velut qui nondum fuerat, orietur. Proinde cum secundum volumina temporum cogitatio humana varietur, qui per nulla deesse potuit aut potest aut poterit tempora, vere de illo dicuntur cuiuslibet temporis verba.

Ex quibus verbis, ut docte advertit Smisingus noster, quaest. De Aeternitate, n. 81., tria colligere licet: Primum quidem, divinam aeternitatem vere coexistere differentiis temporum, quippe cum, inquit Augustinus, non defuit illis, hoc est, non sit indistans ab illis. Secundum, quod ipsa aeternitas variis illis temporum differentiis successive coexistat, cum de ipsa pronuntientur fuisse, esse, et futurum esse. Tertium, quod haec successio non spectat naturam, nec proinde divinam existentiam, quae omnino immutabilis et invariabilis est, totaque simul subsistit: sed tantum coexistentiam, quae licet ex parte creaturae sit consequenter relatio realis, ex parte Dei solum est respectus rationis quem noster intellectus fingit, ut divinam illam praesentiam et simultaneam existentiam cum creatura facilius percipiat et explicet.

Dices 1. — Ibi non est successio, ubi non est praeteritum, vel futurum, sed solum praesens: atqui in Deo ita est. Probatur ex S. Augustino, 5. De Trinitate: Apud Deum, inquit, praeterita et futura stant. Et iterum: Ita, inquit, quae dicuntur praeterita ibi non praeterierunt, nec illa quae dicuntur futura, quod desint ut veniant expectantur; sed omnia praesentia cogitantur. Idem habent omnes caeteri Patres: ergo coexistentia non est divisibilis.

Nego minorem. — Licet enim existentia Dei nullam successionem, et divisionem patiatur, cum sit ipsa coexistentia ipsius ad creaturas fluentes, et successivas, divisibilis est, et fluens.

Ad sanctum Augustinum dico. — illum, sicut et caeteros Patres idem affirmantes, esse intelligendos de praesentia Dei obiectiva, qua fit, ut ipsemet Augustinus explicans illud Psalmi 49. Pulchritudo agri mecum est, ubi ait: Cum illo sunt omnia cognitione quadam ineffabilis sapientiae Dei in Verbo constituta: unde inquirit: quare apud ipsum omnia? deinde respondet: quia et antequam essent omnia aut crearentur, ei nota erant omnia. Ipsi concinit S. Gregorius lib. 4. Moralium, cap. 27. dicens: Futurum esse aeternitas non habet, cui nimirum nec praeterita transeunt, nec quae futura sunt veniunt, quia cuncta per praesens intuetur. Quasi diceret: Deus ab aeterno per infinitam suam intelligendi virtutem, quia habet sibi praesentia futuraque, et praeterita, ea ita aperte intuetur ac si de facto in rerum natura existerent.

Dices 2. — Aeternitas est tota simul et perfecta vitae possessio seu existentia: ergo successionem non patitur.

Distinguo consequens. — Successionem non patitur in suo formali conceptu aeternitatis, et quatenus est duratio essentiae divinae, concedo: quatenus dicit respectum coexistentiae sui ad creaturas est tota simul, nego. Cum enim coexistentia subsistere nequeat sine mutua existentia extremorum sibi invicem coexistentium, necessum est quod si unum fluat, etiam fluat aliud, ac proinde coexistentia aeternitatis cum tempore necessario successiva est.

Dices 3. — Quidquid in Deo est, est actus purus, immutabilis et aeternus; ac proinde excludit potentiam ad privationem formae habitae, et ad acquisitionem novae; et consequenter successionem non importat: sed coexistentia Dei ad creaturas et aeternitatis ad tempus in Deo est: ergo coexistentia Dei et aeternitatis ad tempus nequit esse successiva.

Distinguo maiorem. — Quidquid in Deo est intrinsece et realiter per modum praedicati essentialis aut attributalis, est actus purus, concedo; quidquid in eo solum est extrinsece, et per solam denominationem externam et respectum rationis, est actus purus invariabilis, et aeternus, nego. Certum est enim appellationes Domini, Creatoris, etc. quae Deo tribuuntur, quaeque solum respectum rationis important, non concipi per modum actus puri et aeterni, quippe cum solum in tempore, et ex tempore Deo tribuantur. Coexistentia autem non est aliquid Deo intrinsecum, sed concipitur per modum respectus rationis, qui fingitur in Deo ex ipsius praesentia, et existentia simultanea ad creaturam.

Conclusio tertia. — Res temporales non coexistunt Deo ab aeterno, nec ipsius aeternitati: Tum quia coexistere supponit existere ex parte utriusque termini: sed creaturae non semper existunt in aeternitate; certum est enim eas numquam fuisse vere et realiter ab aeterno, nec posse dici existere in aeternitate; alias praeteritum et futurum ipsis non convenirent: ergo non coexistunt aeternitati. Tum quia coexistentia entis creati cum alio, est relatio realis: ergo non potest competere rei creatae antequam ipsa existat secundum se; quia relatio realis fundamentum reale exigit, et consequenter relatio realis coexistentiae requirit realem existentiam rei quae alteri coexistit: sed creatura non habet realem existentiam antequam ipsa de facto producatur, et in se vere et proprie existat. Tum demum quia, cum finitum non possit adaequari infinito, tempus, quod finitum est, tam a parte ante, quam a parte post, non potest adaequari aeternitati, quae utroque modo infinita est, omnemque durationis terminum excludit. Ergo nec adaequate coexistere potest aeternitati, siquidem haec adaequatio aequalem durationem importat.

Dices 1. Aeternitas est duratio indivisibilis ac tota simul: ergo quod illi coexistit aliquando, toti coexistit, et per consequens semper et ab aeterno coexistit; nihil enim aliud est coexistere toti aeternitati quam existere ab aeterno.

Nego consequentiam. Magnum enim discrimen est inter coexistere toti aeternitati, et ei coexistere totaliter: primum enim solum dicit praesentiam, et permanentiam indivisibilem ex parte aeternitatis, qua permanentia vere aeternitati congruit; secundum vero dicit etiam indivisibilem permanentiam ex parte temporis, et interminabilem illius durationem, secundum quam adaequate coexistere diceretur aeternitati interminabili; haec autem interminabilitas, et indivisibilitas tempori nullatenus competere possunt; adeoque tempus coexistere nequit aeternitati totaliter, licet ipsi toti coexistat. Sicut pes v. g. licet coexistat toti animae rationali quae est tota in toto, et tota in qualibet parte totius, nihilominus non ipsi coexistit totaliter, quia ipsi non coexistit ubi est caput, et ubi sunt caetera corporis partes.

Dices 2. Ex Anselmo, lib. De Concordia praescientiae divinae, et libero arbitrio, cap. 1.: Sicut idem nunc temporis claudit omnem locum, quantumvis loca inter se distent, nam omnia sunt praesentia huic indivisibili nunc; ita aeterno praesenti clauditur omne tempus, sic quod licet tempora inter se distent, sint tamen simul praesentia aeternitati: ergo censet S. Anselmus res temporales vere aeternitati semper coexistere. — Quod confirmari potest, quia sicut omnis locus est praesens toti immensitati, ita omne tempus toti aeternitati.

Nego consequentiam. Non enim censet S. Anselmus tempora esse praesentia aeternitati per veram sui cum ea permanentiam, et realem coexistentiam: haec enim permanentia est contra naturam temporis, quod ex se successivum est: sed solum intendit, quod omnia tempora, seu res temporales, Deo sint obiective praesentes ab aeterno; ipsius enim est nosse tempora, vel momenta, quae posuit in sua potestate. — Vel eius mens est, quod omnes temporis partes praesentes sint huic nunc aeternitatis; non quod illae de facto subsistant, vel extiterint ab aeterno; sed quod illud nunc aeternitatis invariatum coextiterit tempori praeterito, praesenti coexistat, et coexistet futuro. — Ad Confirmationem dico, exemplum nihil urgere, sicut enim immensitati divinae omnia loca non sunt vere praesentia ab aeterno, sed tantum in tempore, et quando existunt; ita nec res temporales Deo sunt ab aeterno praesentes realiter, sed tantum quando de facto existunt.