Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Duo sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum quidem, an conceptus et ratio entis aliquo speciali modo ita Deo conveniat, ut simili ratione creaturae convenire non possit; Secundum, an existentia seu actualitas entis Deo conveniat essentialiter, aut solum per modum proprietatis vel modi intrinseci, sicut nonnulli Scotistae contendunt; quae ut pateant evidentius

Notandum 1. Quod licet vocabulum ens, secundum grammaticalem significationem, sit participium verbi substantivi sum, es, est, in quo sensu rem actu existentem denotat, non secus ac vivens significat rem actu viventem: attamen a Philosophis usurpatur pro nomine substantivo significante id quod est vel esse potest. Qualiter usurpatum trifariam sumi potest, ut notat Doctor q. 3, quodlibetica, n. 20, nimirum: communissime, communiter, et stricte. Primo modo involvit entia tam realia quam rationis, tam actualia quam possibilia; et sic acceptum opponitur contradictorie non enti seu nihilo. Secundo modo complectitur tantum entia realia, sive accidentalia, sive substantialia; et sic opponitur contradictorie enti rationis quod est non ens reale. Tertio modo comprehendit entia per se subsistentia, quales sunt substantiae tam corporeae quam spirituales; et sic opponitur accidentibus, quae cum a substantia dependeant in fieri et in conservari, non tam entia dici possunt quam quid entis. Quaeritur autem an aliquo ex his modis ens Deo conveniat: an vero speciali et omnino supereminenti modo ipsi maxime proprio, et nulli creaturae ita convenienti, tribuendum sit.

Notandum 2. Existentiam generatim sumptam esse id quo res est actu; unde fit ut res existentes per hanc suam actualitatem distinguantur a possibilibus, futuris et praeteritis. Haec autem rerum actualitas est duplex: una continens et dependens a causa extrinseca et praeexistente; alia necessaria, a se, et omnino independens. Prima competit omnibus creaturis, quae totum suum esse a Deo mutuantur. Secunda vero soli Deo est propria. Utraque ab essentia quam afficit realiter est indistincta, ut probat Doctor in 2. d. 3. q. 4. An autem existentia Deo propria, sit ei essentialis, aut tantum modus illius essentiae, non est levis inter ipsos etiam Scotistas controversia; quid autem in hac dirimenda lite verius nobis videatur, infra patebit.

Conclusio prima. — Ratio entis propriissime ac essentialiter Deo competit. Haec Conclusio duas habet partes: quarum

Probatur prima. Illud propriissime Deo convenit, quod maxime Deum exprimit ac demonstrat: at ratio entis maxime Deum demonstrat ac notificat: ergo, etc. Maior patet; res enim quaelibet notificatur ac ab alia distinguitur per id quod sibi proprium ac peculiare est.

Minor probatur per geminam definitionem quam Deus ipse de seipso, Exodi 3, tradidit; cum enim Moyses ab eo mitteretur nuntius ad filios Israel, et ipse interrogaret Dominum his verbis: Si dixerint mihi: quod est nomen eius? respondit: Ego sum qui sum: Qui est misit me ad vos. Quem locum S. Bernardus, lib. 5, De Consider., c. 6, sic luculenter expendit:

Si bonum, si magnum, si beatum, si sapientem, vel quidquid tale de Deo dixeris, in hoc verbo instauratur quod est EST. Nempe hoc est ei ESSE quod haec omnia esse. Si ea dixeris, nihil addidisti; si non dixeris, nihil minuisti. Si videris hoc tam singulare, tam summum ESSE, nonne in comparatione huius quidquid hoc non est, judicas potius non esse quam esse? Quid item Deus? quo nihil est, tam nihil esse sine ipso, quam nec ipse sine se potest. Ipse sibi, ipse omnibus est. Ac per hoc quodammodo ipse solus est qui suum ipsius est, ac omnium esse.

Idipsum prius docuerat Trismegistus in Pymandro, cap. 5: Quoties EXISTENTIAM dico, Dei dico Thesaurum; nam existentia Deum ipsum complectitur: extra illum nihil est: extra nihil ipse. Unde in Templo Apollinis Delphici aureis litteris haec inscriptio olim legebatur (Εἶ) tu es, vel tu sis, ut refert Eusebius, lib. 2. De Praeparatione Evangelica, quam Plutarchus libro de hac inscriptione edito, sic interpretatur: Tu es et solus vere es Deus. Quod pariter nomen suis in scriptis plurimum commendavit Plato, ut refert Augustinus, lib. 8. De Civit. Dei, c. 11. Idque forte ex Moysi libris mutuatus fuerat. Unde auctor Cathenae advertit nomen Tetragrammaton, quod ab Hebraeis dicitur ita sacrum et augustum, ut illud soli summo Sacerdoti proferre liceret, idem significabat ac qui est. His concinit Elias commentans et explanans orationem 24. Nazianzeni.

Deus, inquit, ut S. Dionysius ait, est quidem causa iis quae sunt, ut sint; ipse autem non est, ut qui nihil horum quae sunt, sed supra omnia sit. Quamvis enim Deus ENS dicitur, juxta illud: EGO SUM QUI SUM; Ens tamen non est, ut ea quae sunt: quonam enim modo opifex, ut opera esset? Neque certo modo ens, sed simpliciter ac peculiari modo, aut velut eximie ac praecellenter, quemadmodum ipse solus novit.

Secundo, ille solus vere esse dicitur, et ens ei propriissime convenire, si cetera praeter ipsum congruentius dicantur non esse, quam esse: atqui cetera praeter Deum melius et rectius dici possunt non esse quam esse. Probatur: illa rectius dici possunt non esse quam esse, de quibus longe plura negari possunt quam affirmari: at de homine v. g. omnium creaturarum visibilium monarcha, multo plura negari possunt quam affirmari; pauci namque gradus essendi de ipso affirmantur, nempe quod sit animal rationale, corpus, etc., at infinitae propemodum sunt aliae creaturae, quae de eo negantur; non enim homo est Angelus, non Astrum, non Elementum, etc.

Deinde, triplex entis creati status potest a nobis concipi: Primus, ante sui productionem; Secundus, in sui existentia; Tertius, post sui consumptionem; seu quando non erat, cum actualiter existit, et postquam esse desiit. Certum est autem hominem ante sui ortum et post interitum paene esse nihil: siquidem ante ortum solum habebat esse possibile, quod Doctor esse diminutum, seu parum distinctum a nihilo appellat: post sui interitum jam non remanet nisi secundum partem et penes solam animam; corpus enim eius solvitur in cineres et favillas.

Certum pariter dum vivit, eum parum a nihilo distare, non solum quia continua mors ei instat, et ut loquitur Seneca, senibus est in ianuis, iuvenibus in insidiis; ita ut merito cum Davide quivis hominum dicere merito debeat: Uno tantum gradu ego morsque dividimur; sed quia esse cuilibet creaturae nonnisi accidentario, mendicatim et precario convenit.

Secundo; quia esse creaturarum nihilo summe vicinum est; etenim, ut docet S. Dionysius, ultimum in elementis est terra, in corporibus materia prima, in intellectualibus anima nostra, in rebus omnibus esse. Itaque sicut esse creatura apparet primum in creatione post nihilum, sic ultimum est resolutione et prope nihilum: sicque esse creatum est inter duo nihil; unde cum media semper aliquid ab extremis participent; sic esse creatum aliquid habet nihili ex quo prodiit, et nihili in quod tendit.

Nonnulli hue referunt quod Christus Dominus instante Passione Iudaeos omnes prostravit hoc verbo: Ego sum: quasi significare voluisset infinitam essentiae et naturae suae maiestatem: et e diametro creaturae nihilum. Hinc in Scripturis, Iob. cap. 23. dicitur: Ipse enim solus est: et cap. 21: Nonne tu qui solus es? De creaturis e contra dicitur Psal. 38: Substantia mea tamquam nihilum ante te. Isaia, 40: Omnes gentes quasi non sint, ita sunt coram Deo, et quasi nihilum et inane reputatae sunt.

Haec luculenter expendit S. Hieronymus, Epist. 25 ad Damascenum:

Una, inquit, est Dei et sola natura, quae vere EST; id enim quod subsistit, non habet aliunde, sed suum est. Cetera quae creata sunt, etiamsi > videntur esse, non sunt, quia aliquando non fuerunt, et potest rursum non esse quod fuit. Deus solus qui aeternus est, hoc est qui exordium non habet, ESSE nomen vere tenet.

Rationem addit S. Isidorus, lib. 7, Etymol., cap. 1.: Quia in eius comparatione qui vere EST et incomparabiliter EST, quasi non sunt quae mutabilia sunt. Concludit: ergo solus Deus vere EST, cuius essentiae comparatum nostrum ESSE, non est. Supple secundum aequivalentiam et proportionem, ut observat sanctus Bonaventura, in 1. dist. 8. dub. 6. Verum est enim, inquit, quod nulla est ratio proportionabilis secundum conditionem veritatis et mobilitatis esse divini; et ideo nostrum esse quasi nihil est, non omnino nihil in se, sed in proportione; nulla enim proportio entis creati ad increatum.

Probatur secunda pars. Deus dicitur ens per essentiam: ergo ens ei essentialiter competit. Antecedens patet auctoritate, nedum SS. Patrum, sed etiam graviorum Philosophorum, qui Deum ens per essentiam subnominarunt. Consequentiam probat noster Smisingus, quaest. 1. De Essentia Dei, n. 17; nam dum Deus dicitur ens per essentiam, haec verba non significant Deum esse tantum Ens nominaliter sumptum, ita ut Deus habeat essentiam, quae includat id quod significatur nomine Entis; alioquin etiam creaturae dicerentur entia per essentiam, quia essentiae earum includunt id quod exprimitur nomine Entis. Nec etiam significant ens quatenus est participium, et denotat, et importat rem actu existentem, quasi existentia sit solum de Essentia Dei per identitatem; quoniam sic etiam identificatur essentiae creaturae: existentia enim non distinguitur realiter ab essentia, ac proinde cum ea identificatur: ergo dum Deus dicitur ens per essentiam, ita debet intelligi, ut Ens sit de essentia ipsius Dei. Haec evidentius aperiet

Conclusio secunda. — Existentia est de essentia Dei. Ita Doctor Subtilis locis infra citandis, et S. Thomas, prima parte, q. 3. art. 4, ac fideliorum eorum interpretum ac sequacium. Huius autem conclusionis veritas et probatio patet ex praecedenti; siquidem cum ens, quod demonstratum est convenire Deo essentialiter et proprie, non sit ens possibile et actu, consequens est ut existentia qua Ens Deo conveniens fit actuale, etiam Deo essentialiter competat. Nihilominus ad evidentiorem huiusce veritatis insinuationem

Probatur primo. Illud quod ex sua ratione formali est Ens necesse esse et actus purus includit existentiam in suo conceptu essentiali: sed Deus est formaliter ens necesse, et actus purus: ergo includit existentiam in suo conceptu essentiali. Maior constat, quia summa necessitas essendi et pura actualitas omnem prorsus potentialitatem et contingentiam excludunt, ac proinde praesupponunt ens per essentiam existens. Essentia enim quae in suo conceptu formali existentiam non includit, potest concipi ut non existens, et consequenter ut possibilis; essentia autem quae concipitur ut possibilis non est actus purus, nec ens necesse esse. Minor etiam est evidens, et patebit infra, ubi ostendemus necessitatem essendi, et summam actualitatem esse modos intrinsecos essentiae divinae; ac proinde esse de conceptu formali modali ipsius Deitatis.

Secundo, Illud est de essentia alicuius rei, quod est primum in ea conceptibile, et ei convenit in primo modo dicendi per se: sed talis est existentia in Deo: ergo, etc. Maior patet ex Philosophia. Minor probatur: si quid prius existentia esset in Deo conceptibile, maxime illius essentia quatenus praescindit ab actuali esse et concipitur non existens: sed essentia divina ita concipi nequit. Probatur: si essentia divina concipi potest non existens, debet pariter concipi ut determinanda ad existentiam, vel per se, vel per alium: sed neutrum dici potest. Non primum, quia cum illa essentia non esset actu, etiam non posset esse principium actualis existentiae; sicut Sol possibilis non potest esse principium luminis actu emanantis. Non etiam secundum, alioquin Deus non esset prima causa, cum aliam supponeret a qua existentiam mutuaretur et a qua dependeret ut esset; ac proinde non esset Deus.

Confirmatur. Nihil potest ab alio fluere aut emanare, nisi ab eo quod jam existit; ergo ut existentia flueret ab essentia, necessum esset essentiam divinam esse actu existentem ut ab ea divina existentia flueret; sicque existeret antequam existeret, quod omnino contradictorium est.

Dices 1. Ex S. Hieronymo in cap. 3. ad Ephesios: Deus est origo sui ipsius, et causa substantiae suae: sed non potest esse una sui ipsius origo, nisi illius existentia fluat ab essentia: ergo, etc. Insuper S. Augustinus, lib. 83, Quaestionum, c. 16, Deus, inquit, omnium quae sunt causa est; quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est: ergo Deus potest esse causa alicuius sui, et sic non repugnabit essentiam esse causam et originem suae existentiae.

Nego consequentiam. Sensus enim Hieronymi est, Deum numquam incoepisse, nec fuisse ab alio productum, sed per se essentialiter existere; ita quod dicatur sui ipsius causa, non positive, quasi seipsum produxisset; sed negative, quia est a seipso, nec ullam sui causam agnoscit. Eadem ad S. Augustinum responsio.

Dices 2. Ea quae sunt univoce communia, sunt eiusdem omnino rationis: ex quo Doctor in 1. dist. 8. quaest. 4. concludit quod si Bonitas divina esset de ratione formali Sapientiae divinae, esset pariter de ratione formali sapientiae creatae: sed existentia est communis Deo ac creaturis univoce, sicut et ipsa ratio entis, ut ipsemet Doctor fatetur: ergo existentia in Deo et creaturis debet esse eiusdem rationis. Atqui in creaturis existentia est tantum modus intrinsecus: ergo etiam talis erit in Deo.

Distinguo maiorem. Si sunt univoce communia in primo gradu univocationis, concedo: si tantum in quarto gradu univocationis, nego. Quadruplex enim gradus univocationis a nostris distinguitur: Primus est, cuius ratio univoca aequali perfectione, eodem ordine essentiali, et eodem modo essendi est in suis inferioribus: sic species infima, verbi gratia, homo, est in Petro et in Ioanne, etc. Secundus, cuius ratio est quidem in inferioribus eodem ordine essentiali, et eodem modo essendi; sed non cum aequali perfectione: sic genus, verbi gratia, animal, est in homine et in bruto, nobilius quidem in homine ratione perfectioris differentiae, quae illud contrahit ad hominem. Tertius, cuius ratio aeque essentialiter, sed non aeque immediate inferioribus convenit: sic numerus est univocus ad binarium et ternarium, quia uterque est essentialiter numerus, sed prius binario quam ternario convenit. Quartus, denique cuius sola ratio univoca convenit inferioribus, seclusis eodem modo essendi et eodem ordine essentiali: et hoc modo existentia convenit Deo et creaturis: Deo quidem essentialiter formaliter, creaturis vero tantum essentialiter realiter, seu ut modus intrinsecus ab essentia realiter indistinctus.

Instabis. Hac admissa responsione, sequeretur essentiam divinam non esse primo diversam ab essentia creata, nec simpliciter simplicem; sed falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur sequela: illa essentia non est primo diversa, nec simpliciter simplex, quae habet unum conceptum communem, in quo cum alia convenit, et conceptum peculiarem per quem ab alia distinguitur: atqui divina essentia talis foret, siquidem per conceptum existentiae cum essentia creata conveniret, et per conceptum essentiae ab ea discreparett; sicque esset resolubilis in rationem particularem et communem: ergo nec esset simplex, nec primo diversa.

Nego minorem. Nihil namque exinde absurdi sequitur; licet enim essentia divina deberet esse diversa a creatura et simplex, non tamen opus est ut sit primo diversa et simpliciter simplex; neque hoc ullam arguit imperfectionem in Deo, imo dicit perfectionem; quia conceptus simpliciter simplex, seu irresolubilis in alios conceptus, tam virtualiter quam formaliter, videtur esse minus perfectus, siquidem perfectionem ac entitatem veluti determinatam et limitatam includit.

Dices 3. Quod adveniens alicui rei non variat eius rationem formalem, est tantum modus intrinsecus: sed talis est existentia, siquidem homo possibilis, et homo actu existens, est idem homo essentialiter; nec per actualem existentiam variantur illius praedicata essentialia: ergo a simili existentia divina erit tantum modus divinae essentiae.

Nego paritatem. Et ratio disparitatis est, quod existentia creata non ingreditur rationem formalem essentiae creatae, sed eam sequitur et de statu possibili ad actualitatem reducit: secus est autem in divinis; cum enim essentia divina sit necessario purus actus, omnem omnino possibilitatem excludit et existentiam in suo essentiali conceptu includit.

Dices 4. Si existentia esset de formali conceptu essentiae, esset etiam de formali conceptu attributorum, et relationum personalium: sed consequens est falsum, alioquin plures essent in Deo existentiae sicut in eo plura sunt attributa, et plures relationes personales; multiplicata enim re, multiplicatur et id quod est de conceptu essentiali illius. Probatur antecedens: ideo enim existentia esset de conceptu formali essentiae, quia, ut diximus, essentia divina est ens necesse esse et actus purus: sed talia pariter sunt attributa talesque relationes: ergo si existentia ob hanc rationem sit de conceptu formali essentiae divinae, debet etiam esse de conceptu formali attributorum et relationum.

Negari posset antecedens. Non enim eadem est ratio essentiae et attributorum ac relationum, siquidem attributa et relationes cum praesupponant essentiam divinam a qua emanant, possunt intelligi ab ea suam mutuari existentiam; essentia autem divina a nullo potest existentiam accipere, ac proinde necessum est ut illam in suo conceptu formali involvat. Verum eo gratis admisso, nego minorem: non enim inconveniens est tot in Deo admittere existentias, quot sunt proprietates et relationes adaequate distinctae; cum enim existentia sit praedicatum transcendens et conveniens omni enti actuali, necessum est tot esse existentias, quot sunt entia actualia formaliter, vel realiter adaequate distincta; quia sicut modus intrinsecus non habet realitatem vel formalitatem adaequate distinctam ab essentia, sed involvitur in perfecto ac modificato illius conceptu, ita etiam non habet existentiam ab essentia distinctam. Secus autem est de attributis positivis et relationibus personalibus, quae cum sint entitates actuales distinctae formaliter et adaequate ab essentia divina, etiam necessum est habeant suam existentiam ab ea distinctam; quod maxime constat de existentia essentiae et relationum; illa enim est communicabilis, hae vero omnino incommunicabiles.

Unde inferendum est, quod quidquid habet realitatem formaliter ab essentia distinctam, debet etiam habere existentiam formaliter ab existentia essentiae distinctam. Sic Doctor in 2. dist. 3. quaest. 1. docet naturam communem habere proprium esse reale extra animam, distinctum formaliter ab esse naturae singularis, sicut habet suam propriam realitatem, et quidditatem.

Dices 5. Quod existit essentialiter, non potest concipi non existens: sed Deus concipi potest non existens: ergo, etc. Maior patet: res enim non potest concipi sine sua essentia, nec sub opposito suae essentiae: homo enim, v. g. non potest concipi nisi ut est sensitivus et rationalis, nec potest apprehendi ut asinus. Minor etiam constat ex sententia Atheorum, qui Dei existentiam in dubium revocant.

Respondeo. Cum S. Bonaventura in 1. dist. 8. parte 1. quaest. 2. aliquid posse cogitari et concipi non esse dupliciter: nimirum sine assensu et cum assensu concipientis. Priori modo aliquid potest concipi sub opposito suae essentiae; v. g. homo asinus: hic enim conceptus nihil aliud importat quam intelligentiam eorum quae dicuntur et proferuntur in propositione. Posteriori modo, quando aliquid concipi potest non esse, id provenit, vel ex defectu intelligentis, vel ex defectu intelligibilis: defectus autem intelligentis est vel caecitas, vel ignorantia, qua fit ut qui rem ignorat, eam non esse putet: haec autem ignorantia, vel spectat rei existentiam, vel essentiam. Fateor autem intellectum humanum posse concipere Deum non esse quoad quid sit, hoc est, nescire eius essentiam; non autem quoad an sit, idest, de eius existentia vere dubitare.

Nam (inquit Hugo, lib. 1. De Sacram., parte 3. cap. 1.): Deus ab initio sic cognitionem suam in homine temperavit, ut sicut numquam quid esset poterat ab homine comprehendi, ita numquam quia esset poterat ignorari.

Quia ergo (inquit S. Bonaventura) intellectus noster numquam deficit in cognitione Dei, si est, ideo non potest ignorare ipsum esse, nec cogitare ipsum non esse; quia vero deficit in cognitione, quid est, ideo frequenter cogitat Deum esse quod non est, v. g. esse Solem, Idolum, etc.; et etiam cogitat non esse quod est, v. g. Deum non justum; et idcirco ratione defectus intellectus, Deus potest cogitari non esse id quod est; licet non possit cogitari quid sit. Si autem id proveniat ex parte intelligibilis, cum hic defectus sit aut defectus praesentiae, aut defectus evidentiae, nimirum quia vel res non est semper, et sic potest cogitari non esse aliquando; vel non est ubique, et sic potest cogitari non esse hic; vel quia non habet probationes evidentes, et sic potest cogitari non habere certam existentiam. Neutro autem ex his modis Deus potest cogitari non esse, quia est semper, ubique, et per creaturas evidenter demonstrabilis.

Sicque non potest cum assensu cogitari non esse, nisi propter ignorantiam cogitantis, qui non sentit quid per nomen Dei intelligatur, et de facto assentiri huic propositioni: Deus non est: sed solum eam oretenus proferunt.