Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Iam satis aperte liquet Beatos non solum divinam essentiam, sed et omnia quae in Deo sunt formaliter, clare et intuitive conspicere. Cum autem etiam Deus creaturas contineat tam eminenter, propter infinitam rationem essendi, quam causaliter, ratione videlicet omnipotentiae rerum omnium productivae, et idearum, ad quarum similitudinem Creaturae formari debent, hinc quaestio nascitur, an, et quomodo illae Creaturae in Deo videri queant, quod ut resolvatur,

Notandum 1. Triplicem distingui posse cognitionem in Beatis. Primam quidem, qua Deum et quae Dei sunt formaliter, intuentur. Secundam, qua Creaturas in Essentia divina conspiciunt, seu ut solito loquuntur Doctores cum sancto Augustino, qua vident Creaturas in Verbo divino tamquam in obiecto cognito, seu ratione cognoscendi, cum enim Verbum divinum appropriate dicatur Sapientia divina, speculum sine macula, et splendor aeternae gloriae, idcirco quae repraesentantur et videntur in Essentia divina, dicuntur in Verbo videri et repraesentari. Tertiam denique, qua Beati cognoscunt Creaturas in seipsis, seu per propriam earum speciem et repraesentationem. Prima cognitio dici potest meridiana, de qua Sponsa Canticorum 1. Indica mihi quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie, quem locum sermone 33. in Cantica S. Bernardus sic expendit:

Vultus tuus Domine meridies, et meridies clara, tui et intuitiva visio. O vere meridies plenitudo fervoris et lucis, Solis statio, umbrarum exterminatio, desiccatio paludum, foetorum depulsio! O perenne solstitium quando jam non inclinabitur dies! O lumen meridianum!

Secunda a S. Augustino lib. 1. De Genesi ad litteram c. 29. et lib. 11. De Civit. Dei. c. 29. appellatur cognitio diurna vel matutina, eo quod res clarius et perfectius cognoscantur in Verbo, et in Essentia divina, quam in seipsis: unde tertiam cognitionem, vespertinam appellat S. Augustinus ibidem. Hinc lib. 22. De Civit. c. 2. ait: Cognitio Creaturae in seipsa decoloratior, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, veluti in arte per quam facta est. Quibus ita distinguit sex dies creationis mundi, quasi non fuerint tot dies naturales; sed significantur sex diversa rerum productarum genera per ordinem ad sextuplicem Angelorum cognitionem, qui illa, quae singulis diebus creata referuntur, statim ut facta sunt cognoverunt in Verbo Dei, et haec cognitio cum sit prior et clarior, dicitur matutina. Deinde res illas conditas cognoverunt in seipsis per proprias earum species, et haec cognitio cum sit posterior et minus evidens, dicitur vespertina. Non tamen dicitur nox, ait idem S. Augustinus lib. 4. De Genesi ad litteram cap. 29. quia in ista cognitione vespertina non haeserunt Angeli, sed ad laudem Conditoris eam referentes, vesperam statim fecerunt in mane recurrere, idest, a cognitione et inspectu creaturarum in seipsis, statim intellectum direxerunt in cognitionem earumdem, quatenus in Verbo repraesentantur.

Notandum 2. Creaturas tripliciter dici posse cognosci in visione beatifica Dei. Primo quidem secundum esse eminentiale, quod habent in Essentia divina, quae cum sit infinita entitas, et fons omnium entium, etiam omnes quaslibet alias entitates eminenter continet, et repraesentat. Secundo causaliter, quatenus nimirum Deus in intellectu Beati producit speciem Creaturae, revelando videlicet ipsi Beato talis Creaturae existentiam, idque tamquam causa efficiens, nimirum creando speciem illius Creaturae repraesentativam, et imprimendo illam ipsi intellectui beato, ita quod intellectus beatus creaturam non in Deo formaliter repraesentatam, sed solum per illam speciem et revelationem percipiat. Tertio denique formaliter, Creaturae dicuntur in Deo videri a Beatis, quando nimirum dicuntur cognosci eadem visione et eodem lumine, quibus Deus ipse videtur, nimirum ratione cognitionis beatificae, quam habent.

Notandum 3. Duobus modis intelligi posse Creaturas formaliter in Deo cognosci. Primo quidem quasi per unicum actum et unicum principium videantur Deus et Creatura simul, absque eo quod unum sit ratio formalis videndi alterum, sicut Angelus dicitur ab aliquibus Theologis cognoscere Petrum et Paulum per unicam speciem impressam, et tamen Petrus non est ipsi ratio formalis videndi Paulum. Secundo, quasi Deus visus, esset medium et ratio formalis motiva ad visionem Creaturae, propter nimirum connexionem et dependentiam, quam Creatura habet in ipso Deo; posita enim connexione simul et continentia, Deus erit ratio videndi Creaturas, sicut partes videntur in toto, proprietates in essentia, et conclusiones in praemissis, quae sunt motivum formale ac medium prius cognitum, in quo videri potest conclusio.

His praelibatis, triplex potissimum occurrit resolvenda quaestio. Prima quidem an viso Deo, Creaturae videri possint intuitive secundum earum esse proprium. Secunda an videantur eadem visione Dei, et ut in medio prius cognito, ac virtute ipsius visionis formaliter. Tertia denique quaenam Creaturae videri possint a Beatis, et de facto videantur.

Conclusio prima. — Beati videndo Deum vident etiam Creaturas aliquas secundum earum esse proprium. Haec est communis inter Theologos, et

Probatur primo. Ioannis 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. At Iesus Christus non solum Divinitatem includit, sed etiam humanitatem, quae aliquid creatum est: ergo pertinet ad vitam aeternam aliquid creatum cognoscere. Idipsum firmatur ex Concilio Senonensi prima parte in decretis Fidei c. 13. ubi adversus Lutherum et alios Novatores dicentes Sanctos non esse invocandos propterea quod preces nostras non percipiant, asseritur, Sed quam sit hoc non modo veritati sed Scripturis quoque dissonum, facile intelliget qui Beatis pervium esse non ignorat omniforme illud Divinitatis speculum, in quo quidquid eorum intersit illucescat. Et si neque desint Angeli Gabriel Danieli, et Raphael Tobiae, huic quoniam segniores, qui nobis ab exordio precum nostrarum assideant, ut illis mox offerant quorum suffragia imploramus. Quibus aperte docet Concilium, Beatos videre preces nostras in ipso Divinitatis speculo, adeoque creaturae nonnullae cum ipso Deo videntur.

Hoc ipsum clare probant sancti Patres. Sanctus quidem Gregorius lib. 2. Moralium cap. 2. ubi habet hanc vulgatam sententiam: Quid de his, quae scienda sunt, nesciunt, qui scientem omnia sciunt? Item homil. 14. Qui Creatorem suum claritate vident, nihil in creatura agitur, quod videri non possit. Et S. Prosper, lib. 3. cap. 36. Non solum omnium Creaturarum, ait, rationem, sed etiam ipsam sui Creatoris eminentiam facie revelata conspicient. Sed omnium clarissime hanc veritatem edocet sanctus Augustinus pluribus, maxime vero lib. 11. De Civit. Dei cap. 29. ubi cum varia Creaturarum genera enumerasset subdit:

Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab Angelis, ubi habent causas rationesque suas, idest secundum quas facta sunt incommutabiliter permanentes, aliter in seipsis, illic clariori, hic obscuriori cognitione velut artis, atque operum, quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque deferuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium.

Sed evidentius hanc probat veritatem lib. 4. De Genesi ad Litteram cap. 29. et sequentibus ubi cum dixisset,

Numquid dicet, aut si quisquam dixerit alienus est, illam caelestem in Angelorum millibus civitatem, aut non contemplari Creatoris aeternitatem, aut mutabilitatem ignorare Creaturae, aut ex eius quoque inferiore quadam cognitione non laudare Creatorem? Simul hoc totum possunt, simul hoc totum faciunt; possunt tamen, et faciunt; simul ergo habent, et diem, et vesperam, et mane.

Quibus, ut diximus, triplicem distinguit beatorum cognitionem, Matutinam qua res creatas vident in Verbo, Vespertinam qua vident illas in seipsis per proprias earum species, et Diurnam quae fit per iteratam applicationem intellectus, a Creaturis in seipsis cognitis, ad easdem in Deo videndas. Unde subdit, quod in beata patria

Semper est dies in contemplatione incommutabilis veritatis, semper vespera in cognitione Creaturae in seipsa, semper mane, etiam ex hac cognitione in laudem Creatoris. Quia non ipso abscessu lucis superioris, sed inferioris cognitionis distinctione fit vespera, nec mane tamquam nocti ignorantiae scientia matutina succedat, sed quod vespertinam etiam cognitionem in gloriam Conditoris attollat.

Probatur denique ratione. Visio beata Fidei meritis respondet: sed fide multa credimus, quae spectant ad Creaturas: ergo illas Creaturas Beati videre debent. Deinde, constat Beatos videre Deum, et Creaturas eminenter in ipso contentas: sed non possunt sic videre Creaturas secundum esse eminentiale, quin pariter videant illas secundum propriam earum rationem, non enim perfecte cognoscitur continens nisi pariter cognoscatur contentum: ergo non possunt cognosci Creaturae eminenter in Essentia divina, quin secundum earum esse proprium pariter cognoscantur. Denique, illud videtur in Deo ad ipsius visionem, quod vel formaliter in ipso continetur, vel necessariam cum ipso habet connexionem: sed Creaturae formaliter saltem obiective in Deo continentur, et necessariam habent cum eo connexionem. Ergo ad hanc ipsius visionem etiam illa videntur.

Dices 1. Quod cognoscitur in alio, non cognoscitur intuitive, nec immediate, nec per propriam speciem: ergo aut Creatura non cognoscitur in Deo, aut non cognoscitur ut in se est.

Respondeo. Aliquid cognosci posse ut in se est, dupliciter. Primo quidem terminative, quando nimirum terminat cognitionem, ut in se est, et secundum propriam suam rationem formalem concipitur et videtur. Secundo motive, quando per seipsum movet intellectum ad sui cognitionem, et visionem. Ut autem visio sit intuitiva, sufficit ut obiectum cognoscatur ut in se est terminative, non autem ut motive, sed Creaturae ita cognoscuntur in Deo, quia revera terminant cognitionem beatificam secundum propriam sui rationem, licet solus Deus moveat ad istam cognitionem.

Dices 2. Creatura non potest cognosci secundum suum esse proprium in Deo, nisi cognoscatur formaliter, seu secundum suam rationem formalem, quam haberet in Deo: sed Creatura non potest cognosci formaliter in Deo, quia non est in eo formaliter, et distincte: ergo nec potest in eo cognosci secundum suum esse formale et proprium, sed tantum secundum esse eminentiale, quod habet in Deo.

Distinguo maiorem. Creatura non habet esse proprium, nec est in Deo secundum suam rationem formalem, tamquam forma intrinsece Deum afficiens, concedo; tamquam aliquid habens necessariam connexionem cum ipso, nego: itaque ut aliquid in Deo videatur, vel debet esse in ipso formaliter et intrinsece, ut sunt attributa et relationes divinae, vel saltem cum ipso necessariam debet habere connexionem, qualem habent Creaturae cum Deo Creatore, quae omnia clarius aperiet

Conclusio secunda. — Creaturae videntur in Deo formaliter tamquam in medio prius cognito. Haec est communis inter Theologos contra Nominales et Vasquesium.

Probatur 1. Auctoritate sanctorum Patrum, et quidem S. Augustini sententiis jam expressis, quibus duplicem in Angelis distinguit cognitionem. Matutinam, qua res cognoscuntur in Verbo, et Vespertinam, qua cognoscuntur in seipsis, ac proinde censet res cognosci formaliter in Verbo. Tum quia alias non rite assereret Creaturas videri in Verbo nisi viderentur formaliter tamquam in medio prius cognito. Cognosci enim in aliquo, est cognosci mediante altero, sicut conclusio dicitur cognosci in principiis, Caesar in imagine, obiectum in speculo, ita quod actus videndi terminetur ad speculum et imaginem obiecti in eo receptam. Si autem Verbum solum causaret visionem in Beatis ipsum videntibus, ut volunt Nominales, non proprie dicerentur res videri in Verbo, sicut non dicimus rem aliquam videri in specie intelligibili vel sensibili, quamvis illa sit causa visionis. Tum quia S. Augustinus ait, Creaturam aliter esse cognitam in seipsa, aliter in Verbo. Hinc cognitionem Creaturarum in seipsis appellat decoloratiorem, quam sit ea quae in sapientia Dei cognoscuntur: sed nisi Creatura cognosceretur in Verbo formaliter, dici non posset aliter et melius et coloratius videri in Verbo, quam in seipsa, alias enim una eademque cognitio diceretur seipsa perfectior, clarior, et melior, quod est absurdum. Tum denique quia idem August. lib. 13. Confessionum, cap. 15. loquens de Beato vidente Essentiam divinam, ait: Non opus habet suspicere firmamentum, hoc cognoscitur videndo Verbum tuum, videt enim faciem > tuam semper, et ibi legit sine syllabis temporum quid velit voluntas tua.

Cui consonat S. Bernardus, lib. 2. De Consideratione, cap. 2:

Creatura Coeli non indiget scala Creaturarum, ut ascendat in Coelum, sicut creatura mundi, quid enim opus scala tenenti solium? videt Verbum, et in Verbo facta per Verbum. Sed si Beati non in Verbo formaliter, sed solum extra Verbum videant Dei voluntatem, et creaturas, necessum est ut legant in syllabis temporum, creaturasque suspiciant in seipsis, quod enim in seipso formaliter videtur et legitur, oportet ut illud aspiciatur in se, a quocumque tandem causetur talis aspectus et lectio.

Idipsum ratione probatur. Primo quidem, Deus in seipso tamquam motivo et obiecto cognito cognoscit creaturas formaliter, ut aperte docet S. Dionysius, lib. De Divinis Nominibus, cap. 7. circa medium: ergo simili modo creaturas in Deo Beati videre possunt. Adde, quod Angeli superiores de his, quae cognoscunt in Verbo, illuminant inferiores, ut idem affirmat Dionysius, lib. De Coelesti Hierarchia, cap. 6. 7. et 8. Ergo censet Angelos superiores videre creaturas in Verbo formaliter. Insuper, Deus ipse in sua Essentia et Omnipotentia videt omnes creaturas: ergo Essentia Dei et eius Omnipotentia potest esse medium ad cognitionem creaturarum. — Secundo quotiescumque aliquis effectus necessariam habet connexionem cum causa, in qua continetur secundum omnes proprias rationes, cognosci potest in causa, tamquam in obiecto formali cognitionis; quid enim est esse medium, quam esse necessario connexum, et continere? Illa enim ratio est ob quam proprietates cognoscuntur in Essentia ut medio, et conclusiones in principiis: sed creaturae necessariam habent connexionem cum Deo, et in illo continentur tamquam in causa, et idea, tum proxima tum remota: ergo Deus est medium ad cognitionem creaturarum. Confirmatur. Sicut ens se habet ad esse, ita se habet ad cognosci: sed creaturae secundum suam entitatem continentur in Essentia et Omnipotentia Dei: ergo continentur etiam secundum suam cognoscibilitatem, adeoque possunt in ea cognosci. — Denique Creatura dici debent videri in Verbo formaliter, si haec visio nullam repugnantiam involvat; sed ita non repugnat. Probo: Si foret aliqua repugnantia, vel peteretur ex parte obiecti, nempe Essentiae divinae, quae non posset creaturas repraesentare, vel ex parte actus, qui non posset idem ipse tendere in varia obiecta, nempe in Deum et Creaturas, vel ex parte facultatis et potentiae, quae simul non posset duplex obiectum attingere: sed ex neutra parte repugnat. Non quidem ex parte obiecti, Essentia enim divina, et Omnipotentia infinitam vim habent repraesentandi quamlibet entitatem, et illam de facto intellectui divino repraesentat, ut iam diximus: ergo etiam repraesentare possunt omnem entitatem increatam et creatam intellectui creato. Non etiam ex parte actus, nam etiam distinctissima obiecta possunt unico actu percipi, maxime quando aliquam invicem necessariam habent subordinationem aut connexionem. Etenim prima veritas et res revelatae percipiuntur eodem actu fidei, finis et medium eodem actu cognitionis attinguntur, imago et prototypus simul videntur: sed Deus et creatura connexionem habent nedum in ratione causae et effectus, sed etiam in ratione obiecti primarii et secundarii, seu in ratione obiecti motivi et terminativi: ergo eodem actu videri possunt Deus et Creatura. Non denique repugnat ex parte potentiae: si enim eodem actu varia obiecta possint attingi, etiam facultas poterit in illa obiecta tendere.

Dices 1. Inter medium cognoscendi, et rem cognitam debet esse necessaria connexio et proportio: sed haec non reperitur inter Essentiam divinam et creaturas possibiles: ergo illa intellectui Dei aut Beatorum inservire non potest ut medium ad illas cognoscendas. Maior patet. Minor probatur. Primo, quia non potest unum intrinsece habere connexionem cum alio, a quo non dependet: sed Essentia divina est omnino independens a creaturis possibilibus: ergo cum illis intrinsece non connectitur. Secundo, summe necessarium non potest cum minus necessario connecti: sed Deus utpote ens per essentiam, magis necessarius est, quam creaturae, quae sunt entia ab alio et per participationem: ergo cum creaturis connexionem non habet. Tertio, etiamsi nulla creatura esset possibilis, non minus Essentia divina haberet id omne quod habet de facto: sed tunc non esset ratio formalis videndi creaturas: ergo neque nunc.

Distinguo maiorem. Inter medium cognoscendi, et rem cognitam debet esse necessaria connexio, per mutuam utriusque extremi dependentiam unius ab altero, nego: per dependentiam in uno, et superioritatem ac eminentiam in altero, concedo. Similiter distinguo minorem, inter Essentiam divinam et creaturas non est necessaria connexio dependentiae ex parte utriusque extremi, concedo. Non est connexio dependentiae ex parte Creaturarum, et superioritatis ex parte Dei, nego minorem. Unde ad primam probationem neganda est maior. Causa enim habet necessariam connexionem cum effectu, et praemissa cum conclusione, a quibus tamen non dependent. Ad secundam probationem etiam neganda est maior: veritas enim principiorum est magis necessaria et evidens quam veritas conclusionis, haec tamen ab illa dependet. Denique ad tertiam pariter est neganda maior. In eo enim casu quo creaturae essent impossibiles, certe Deus non haberet vim illam repraesentandi nec producendi, et consequenter verum non est quod quidquid Deus habet de facto, haberet etiam in illo casu impossibili. Nihilominus in illo casu semper esset Deus, quia semper esset infinitae virtutis tum in intelligendo, tum in volendo ad intra, non vero ad extra.

Dices 2. Si Beati videndo divinam Essentiam in ea viderent formaliter aliquas Creaturas possibiles tamquam in causa et medio prius cognito, etiam videre deberent omnes omnino creaturas; non enim est potior ratio cur hanc potius, quam illam videant, cum omnes aequaliter in divina Essentia tamquam in causa contineantur et repraesententur: sed impossibile est quod Beati videant omnes Creaturas possibiles, quae numero sunt infinitae: ergo nullas vident.

Nego sequelam. licet enim Essentia divina omnes omnino Creaturas formaliter repraesentet, nihilominus cum haec repraesentatio fiat per liberam Dei voluntatem, sequitur quod repraesentat quas vult; sicut enim Deus licet infinite visibilis, non tamen naturaliter videtur a Creatura, sed solum per liberum suum descensum, quando vult, et qualiter vult, sic etiam vult, quamobrem a Doctore Subtili in 3. dist. 11. q. 2. n. 20. appellatur speculum voluntarium, speculum quidem in hoc solum, quod sicut speculum visum exhibet aliud obiectum, quod repraesentat, sicque est causa cur videatur, ita divina Essentia visa exhibet Creaturam videndam, estque causa et ratio cur videatur. Voluntarium autem dicitur, quia non necessario repraesentat, ut speculum corporeum, vel sicut species impressa, sed tantum libere; adeoque non est necesse, quod visa Essentia divina omnes omnino Creaturae videantur.

Dices 3. Creaturae non possunt videri eadem visione, qua videtur Essentia divina, si Deus videri possit non visis Creaturis: sed Deus videri potest non visis Creaturis: ergo non eadem visione videntur. Deinde. Ibi non est eadem visio, ubi una causatur ab alia: sed visio Creaturae causatur a visione Dei. Vera enim est haec propositio causalis: ideo videntur Creaturae, quia Deus videtur: ergo Deus et creatura non videntur eadem visione. Denique: Si una sit eademque visio Dei et Creaturae, et tamen Creatura videatur ex vi visionis Dei, sequitur creaturam videri ex vi visionis sui ipsius, quod est absurdum.

Respondeo. Visionem terminatam ad Deum et Creaturas, esse unam omnino et indivisibilem, ita quod si Deus videretur, et non Creatura, illa visio etiam mutari diceretur, ad mutationem enim obiecti secundarii dici potest mutari visio. Unde neganda est minor, nisi forte quis dixerit Deum videri posse sine Creatura praecisive, seu per potentiam extraordinariam, eo modo, quo diximus Essentiam videri posse sine attributis. Hinc pariter negandum est visionem Dei esse causam visionis Creaturae, cum una eademque sit utriusque visio, licet Creatura videatur vi ipsius Dei visionis, sicut obiectum secundarium videtur virtute obiecti primarii. Nec tamen ideo dici debet videri vi sui ipsius, quia non est ex se ratio primaria et motiva ad suam visionem; sed id solum habet ab Essentia divina, qua creaturas repraesentat, et movet ad earum visionem.

Conclusio tertia. — Beati vident ea omnia in Verbo, quae spectant eorum status, perfectionem, et satietatem.

Haec est communis, nedum inter Doctores, sed etiam inter sanctos Patres. Probatur. Beatitudo est status summe perfectivus et satiativus: ergo Beati videre debent ea omnia, quae ad eorum satietatem et perfectionem spectant. Cum autem Beatus tripliciter possit considerari. Primo quidem ut elevatus est ad ordinem gratiae. Secundo, quatenus est pars universi. Tertio, prout est talis persona in speciali dignitate constituta, puta summus Pontifex, supremus Monarcha, Institutor et Patriarcha Religionis, Paterfamilias, etc. hinc est, quod iuxta hanc triplicem considerationem tria maxime appetit cognoscere, primo quidem fidei mysteria, secundo species ac partes nobiliores universi, ut Angelos, Coelos, Elementa, etc. Tertio modo, illa videre cupit, quae spectant ad dignitatem et ministerium, quo functus est: haec autem omnia videt: ergo videt ea omnia, quae ad sui status perfectionem et satietatem spectant.

Probatur minor. Primo quidem, quod Beati videant praecipua fidei mysteria. Visio namque beatifica succedit fidei, sicut comprehensio spei, et fruitio charitati: ergo ea omnia, quae nobis hic obscure revelantur per fidem, Beatis in patria manifestantur in Verbo, iuxta illud Psalmi. 47. Sicut audivimus sic vidimus in Civitate Domini virtutum. Cui consonat illud Augustini, lib. 22. De Civit. Dei, cap. 29. dicentis:

Beati mundo corde, quia > ipsi Deum videbunt, et illa omnia quae nunc videmus; credentes autem pro modulo capacitatis humanae, longe minus quam sunt, atque incomparabiliter cogitamus: et videbitis, et gaudebit cor vestrum: hic creditis, ibi videbitis.

Cui consonat S. Gregor. lib. 18. Moral., cap. ultimo. Quae visio nunc fide inchoatur, inquit, sed tunc in specie perficietur, quando coaeternam Dei sapientiam, quam modo per ora praedicantium quasi per decurrentia flumina sumimus, in ipso suo fonte biberimus; idem indicat S. Paulus, 2. ad Corinth. 3. Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, transformamur de claritate in claritatem; idest a claritate fidei in gloriam contemplationis aeternae, seu ut ait lib. 15. De Trinit. cap. 8. Transformamur de forma in formam, idest, obscura in lucidam, de gloria fidei in gloriam speciei. Hinc Lessius, lib. 2. De summo Bono, cap. 9. existimat singulos Beatos clare nosse omnia Scripturarum arcana, omnes figuras, omnes mysticos sensus, omnes Ecclesiae traditiones et definitiones. Adverte tamen, Beatos non videre in Verbo omnia fidei mysteria quantum ad omnes circumstantias temporis et loci: unde licet Angeli a primordio suae beatitudinis cognoverint in Verbo mysterium Incarnationis quantum ad substantiam; non tamen illud noverunt secundum circumstantias temporis, et loci, quas successu temporis didicerunt, ut insinuare videtur S. Paulus Ephesiorum 3. Misit me, inquit, illuminare omnes, quae sit dispensatio Sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit: ut innotescat Principatibus, et Potestatibus, in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei. Hinc S. Chrysostomus in illa verba, ait: mysterium istud ignorabant Angeli; nam si Principatus ignorabant, utique multo magis Angeli: unde ergo cognituri? Quo revelante? Quando videlicet illud cognovit Paulus, tum per illum et isti: unde concludit, Paulus Angelorum Evangelista, hic illos illuminavit. Cui concinit S. Ambrosius in eadem verba: Non solum hunc magistrum, inquit, dedit Gentibus, sed etiam Angelis: Nam, ut ait S. Cyrillus Alexandrinus, Paulo praedicante, Evangelii mysteria didicerunt Angeli; non quidem quantum ad substantiam, sed quantum ad circumstantias: idque non visione qua vident Deum, sed per speciales revelationes et illustrationes, vel a Deo ipso, vel ab Angelis superioribus, vel ab hominibus praedicantibus, et quibus illa mysteria prius revelata fuerunt. Unde S. Dionysius, cap. 7. Coelestis Hierarchiae inducit coelestes mentes quaestionem facientes animae Christi de suscepto pro nobis opere, et ipsum Iesum eas docentem ac illuminantem. Et consequenter licet Beati videant omnia fidei mysteria, non tamen vident eorum omnes circumstantias. Hinc videbunt etiam decreta Dei libera, et occulta eius consilia, non tamen omnia; sed prout quemque Beatum decebit, ut docet S. Aug., lib. 13. Confess. cap. 15. Vident faciem tuam semper, et ibi legunt sine syllabis temporum, quid velit aeterna voluntas tua. Cui consonat S. Bernardus, lib. 5. De Consid. cap. 4. docens in beata Visione sic videri cor Dei ut probetur, quae sit Dei voluntas, bona, beneplacens, et perfecta; pateant viscera misericordiae, cogitationes pacis, divitiae salutis, mysteria bonae voluntatis, benignitas aeterna.

Patet eadem minor, quantum ad visionem nobiliorum specierum universi; quia, inquit S. Thomas, lib. 3. Contra Gentes, cap. 59.

visio divinae substantiae est ultimus finis cuiuslibet intellectualis substantiae: > omnis autem res cum pervenerit ad ultimum finem, quiescit appetitus eius naturalis; oportet quod appetitus naturalis substantiae intellectualis divinam substantiam videntis omnino quiescat: est autem appetitus naturalis intellectus, ut cognoscat omnium rerum genera et species et virtutes, et totum universi ordinem: quod demonstrat humanum studium erga singula praedictorum; quilibet igitur divinam substantiam videntium cognoscit omnia supradicta.

Hoc ibidem confirmat ex eo quod Dominus Moysi petenti divinae substantiae visionem respondit: ego ostendam tibi omne bonum, et ex illo magni Gregorii 4. Dialogorum, cap. 33. Quid est, quod nesciant, qui scientem omnia sciunt? Quod saltem intelligi debet de omnibus, quae pertinent ad hoc universum.

Cui consonat S. Bernardus, Sermone de triplici genere bonorum, circa finem: O sapientia, inquit, qua tunc omnia, quae in Coelo, et quae in Terra sunt perfectissime cognoscemus, in ipso fonte sapientiae rerum omnium cognitionem bibentes! Quantum videlicet quemque scire interest, ut indicat ratio quam praemisit his verbis: Quod si nihil deerit nobis, aliquid autem nos latuerit, nunquid erit gloria consummata? Ideo nihil latebit nos.

Cui concordat Seraphicus Bonaventura, libro Soliloquiorum, cap. 4.:

O anima! inquit, quae naturaliter scire desideras, hoc speculum Divinitatis videre affecta, in illo studere et legere desideras, quia hoc semel vidisse, est omnia didicisse. Ibi revera videbitur, et reputabitur stultitia Platonis Theoria, Aristotelis Philosophia, Empedoclis Theoremata, Hippocratis Scrutinia, Ptolemaei Astrologia, etc.

Hinc nonnulli sancti Patres, maxime Augustinus, lib. 22. De Civitate Dei, cap. 29.¹ existimant Beatos videre in Verbo omnes cogitationes et affectus aliorum Beatorum.

Patebunt, inquit, etiam cogitationes nostrae invicem nobis, tunc enim implebitur, quod Apostolus ait; cum enim dixisset: Nolite ante tempus iudicare quidquam, mox addit, donec veniat Dominus, et illuminet abscondita tenebrarum, et manifestet cogitationes cordis, et tunc laus erit unicuique a Deo.

Idem habet Epist. 6. Cum venerit, inquit, Dominus, et illuminaverit abscondita tenebrarum, et manifestaverit cogitationes cordis, tunc nihil latebit proximum in proximo, nec erit quod suis quisque aperiat, abscondat alienis, ubi nullus erit alienus.

Tertio denique patet eadem minor, quantum ad cognitionem eorum, quae spectant ad cuiuslibet Beati ministerium, dignitatem, et statum. Nam, ait Guillelmus Parisiensis prima parte suae Summae, Tractatu De Immortalitate animae, cap. 9. Quidquid decebit vel delectabit eos videre, visuri sunt. Unde summi Pontifices videbunt omnia, quae pertinent ad praesentem vel futurum Ecclesiae statum, quam aliquando administraverunt. S. Franciscus, et caeteri Religionum Patriarchae, vident ea omnia, quae spectant suorum Ordinum gloriam, sanctitatem, et illustrationem. S. Ludovicus Galliarum Rex, et exteri cuiuslibet principatus Administratores, conspiciunt illa maxime, quae ad Dei gloriam, Religionis augmentum, et pietatis promotionem geruntur in eorum regnis. Simpliciter omnes Patresfamilias, quae in sua familia ab uxoribus, filiis, amicis, et parentibus fiunt, in Verbo conspiciunt.

Dices. Si quilibet Beatus ea omnia videret, quae proprium eius statum spectant, sequeretur aliquem inferioris meriti fore beatiorem eo, qui est amplioris et eminentioris meriti ac virtutis: sed hoc consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris: ille censendus est beatior, qui plura videt in Verbo, seu cuius visio amplior est et maior: sed posset aliquis Beatus inferioris meriti, v. g. Rex et Imperator, plura videre in Verbo, quam Solitarius aliquis et Eremita, qui praestantioris licet meriti nihil ad se pertinens et spectans videndum haberet: ergo hic illo minus foret beatus.

Distinguo sequelam maioris. Esset beatior intensive et essentialiter, nego: extensive et accidentario, concedo. Essentialis enim beatitudo seu intensiva, quae correspondet meritis, consistit in praestantiori et evidentiori visione Dei, qui est obiectum essentiale beatitudinis, non autem Creatura, quae sunt tantum obiecta secundaria. Unde S. August., lib. 5. Confess., cap. 4.: Beatus qui te scit, etiam si illa nescit, scilicet creata, qui vero te et illa novit, non propter illa beatior, sed tantum propter te beatus. Adde quod ampliorem illam beatitudinem extensivam in Rege, possit Deus aequare in Eremita ipsi manifestando alias Creaturas, vel decreta suae voluntatis, vel alia quorum visio non solum aequabit, sed et superare poterit visionem Regis.

Dices 2. S. August., lib. De cura pro mortuis, cap. 15. et 16. fuse docet spiritus defunctorum nescire statum viatorum, nam cap. 15. ait:

Proinde fatendum est nescire quidem mortuos quid hic agatur; sed dum agitur, postea audire ab eis, qui hinc ad eos moriendo pergunt, non quidem omnia: sed quae sinuntur indicare, quae sinuntur etiam ista meminisse, et quae illos quibus haec indicant, oportet audire. Possunt et ab Angelis, qui rebus quae aguntur hic praesto sunt, audire aliquid mortui, quod unumquenque illorum audire debere iudicat, cui cuncta subiecta sunt.

Unde cap. 16. concludit Sanctos Martyres opitulari iis, quos per eos certum est adiuvari, generaliter orando pro indigentia supplicantium, sicut nos oramus pro mortuis, quibus utique non praesentamur, nec ubi sint, vel quid agant, scimus: ergo censet S. August. Beatos non videre in Verbo, quae aguntur in terris, nec proinde illa cognoscere, quae ad suum statum pertinent.

Ipsi concinit Auctor de spiritu, et anima, apud eumdem Tomo 3. dicens cap. 29.:

Ibi sunt spiritus defunctorum, ubi non vident, neque audiunt, quae aguntur aut eveniunt in ista vita hominibus. Ita tamen est eis cura de vivis, quamquam quid agant omnino nesciant, quemadmodum cura est nobis de mortuis, quamvis quid agant utique nesciamus. Nesciunt quidem mortui quid hic agatur; sed dum hic agitur, postea audire possunt ab eis, qui hinc moriendo ad eos pergunt, non quidem omnino, sed quantum sinitur eis indicare, et eos oportet audire. Scire etiam possunt ab Angelis, qui hic nobis praesto sunt, et animas nostras ad illos deferunt. Spiritu etiam Dei revelante cognoscere possunt, quae hic aguntur, quae necessarium est eos cognoscere. Quidam etiam ex mortuis ad vivos rapi possunt, non per propriam naturam; sed per divinam potentiam, utrum tamen ista fiant per eorum praesentiam, an per Angelos suscipientes eorum personas, affirmare non audeo.

Respondet. S. Thomas prima parte, q. 89.² art. 8. S. August. hoc dubitando dixisse, quia cap. 13. praemisit, ut solet quisque, accipiet quod dicam. Verum aperte constat ex citatis verbis, Augustinum non dubitative, sed assertive loqui, ait enim fatendum esse nescire mortuos quid hic agatur, quae non sunt verba dubitantis, sed affirmantis.

Dubitat equidem August. cap. 16. quomodo opitulentur Martyres iis quos per eos certum est adiuvari. Utrum ipsi per seipsos adsint uno tempore tam diversis locis, et tanta longinquitate discretis; an ipsis in loco suis meritis congruo ab omni mortalium conversatione remotis, et generaliter orantibus pro indigentia supplicantium, sicut nos oramus pro mortuis quibus utique non praesentamur, nec ubi sint, vel quid agant scimus, Deus omnipotens, qui est ubique praesens exaudiens Martyrum preces per Angelica ministeria usquequaque diffusa praebeat hominibus ista solatia, quam rem dicit esse altiorem, ut a seipso possit attingi, et se illam definire non audere. Itaque dubitat equidem Augustinus quomodo Martyres nobis possint opitulari, non vero dubitat, immo negat res nostras per seipsos detegere posse, comparat enim illorum absentium notitiam, cum notitia nostra, ita quod, sicut ignoramus qualiter sese habeant defuncti, sic etiam Martyres ignorent, quomodo res vivorum sese habeant.

Itaque Respondeo 2. Augustinum non negare absolute Beatos videre res aliquas in Verbo, etenim cap. 15. cum dixisset spiritus defunctorum aliqua de rebus viventium, postquam contigerunt, discere ab animabus e terra in Coelum migrantibus, vel ab Angelis nobis assidentibus, subdit tertium modum quo possunt etiam res illas detegere, nempe per revelationem Dei. Possunt etiam, inquit, spiritus mortuorum aliqua, quae hic aguntur, quae necessarium est eos nosse, et quae necessarium non est eos nosse, non solum praeterita, vel praesentia, verum etiam futura spiritu Dei revelante cognoscere. Quibus verbis fatetur animas beatas Deo revelante illa cognoscere, quae ad suum statum pertinent, quamvis autem haec verba de revelatione extra Verbum possent intelligi, nihilominus de visione intra Verbum facilius et commodius accipiuntur.

Haec autem ut facilius percipiantur, sciendum est S. Augustinum hoc in libro duo potissimum intendere. Primum quidem animabus Defunctorum in gratia decedentium prodesse preces vivorum. Secundum autem est, ipsis animabus per se nihil prodesse, aut obesse utrum, et ubi eorum corpora sepeliantur. Cum autem movisset quaestionem, si nihil prosit sepultura corporum animabus, cur ergo illae interdum apparent per somnium vivis, exigentes debitam corporum suorum sepulturam? Respondet autem cap. 11. et 12. animas ipsas non adesse somniantibus, nec eas videri in somno, sed huiusmodi somnia causari Deo iubente aut permittente a malis, vel bonis Angelis. Deinde cap. 13. et sequentibus fuse disputat animas mortuorum non interesse rebus viventium, nec consequenter per suam praesentiam scire quid agant, quidve patiantur vivi, quod ut confirmet, ait non esse necesse, ut animae beatae intersint rebus viventium ad cognoscendam earum indigentiam, ut illam suis precibus sublevent. Immo hoc absurdum censet, cum possint curare illas res, vel generaliter orando pro vivis, ut ait cap. 16. vel specialiter cognoscendo illam indigentiam per sanctos Angelos, aut animas hinc migrantes, vel per divinam revelationem, ut affirmat cap. 15. Itaque non negat S. Augustinus, Beatos in Verbo cognoscere ea, quae ad suum statum spectant, sed solum vult non esse necessum, quod animae illae vivis adsint praesentes, ut res eorum videant, cum eas, vel ab Angelis, vel ab animabus hinc migrantibus, vel a Deo revelante, seu manifestante in Verbo, nosse possint. — Eodem modo solvi potest auctoritas deprompta ex libro de Spiritu et anima.

Conclusio quarta. — Creaturae videntur a Beatis formaliter in ipsa Essentia divina, quatenus habet vim infinitam repraesentandi quamlibet entitatem quam continet, vel formaliter vel virtualiter.

Haec videtur esse conformior menti Doctoris in 1. d. 35. q. unica, et q. 14. Quodlibetica, ubi refellit alios modos a Doctoribus assignatos quibus Deus dici posset cognoscere creaturas tamquam in medio formaliter cognito.

Probatur primo. Essentiae divinae ea omnis perfectio tribuenda est, quae ipsam maxime decet, ipsique tribui potest absque ulla repugnantia et indecentia: sed illa vis infinita repraesentandi est perfectio simpliciter simplex cum importet secum significetque infinitam entitatem in omni genere, et infinitam activitatem et foecunditatem tam ad intra quam ad extra; haecque nullam indecentiam nec repugnantiam involvit: ergo est Deo tribuenda.

Secundo: Illa est ratio formalis videndi Creaturas ipsis beatis spiritibus, per quam Deus, et in qua ipse formaliter tales Creaturas cognoscit: sed eas Deus ipse cognoscit in Essentia sua, non solum tamquam in obiecto primario, sed etiam formaliter, quatenus vim habet infinitam repraesentandi, ut infra constabit, et probabitur in Tractatu De Scientia Dei: ergo Essentia divina quatenus vim habet infinitam repraesentandi quamlibet entitatem, est ratio formalis videndi Creaturas.

Tertio denique. Si quae posset assignari alia ratio formalis huiusce visionis Creaturarum, maxime vel illarum idea in mente divina existens, vel ipsamet Essentia divina sub alia ratione, quam sit ratio et vis repraesentandi infinita; sed neutrum dici potest. Non quidem idea, quia vel idea esset ratio formalis videndi Creaturas secundum suum esse absolutum, quod habet in se; vel secundum esse respectivum et relationem transcendentalem quam habet ad Creaturas ideatas, seu quarum est Idea: at secundum alterutram hanc rationem idea non potest esse ratio formalis videndi Creaturas. Non quidem secundum esse absolutum; nam idea entitative, vel est Creatura in esse obiectivo, seu quatenus habet esse cognitum in Deo, vel est ipsa formalis Creaturae cognitio in Deo, vel denique est ipsamet Essentia divina quatenus est imitabilis et participabilis a Creatura iuxta varias de ratione Ideae divinae opiniones, quas fusius expendemus Tractatu De Scientia Dei: sed secundum has acceptiones idea non potest esse ratio formalis videndi Creaturas. Non quatenus est ipsa creatura in esse cognito et obiectivo, quia sic iam ipsa Creatura supponitur esse cognita; adeoque ut sic non potest esse ratio formalis qua cognoscatur. Adde quod nihil possit sic esse medium respectu sui ipsius cognitionis: ergo praeter Creaturam in esse obiectivo, debet assignari alia ratio, quae sit medium illius cognitionis. — Non etiam quatenus idea est formalis conceptus, seu cognitio Creaturae in Deo: cognitio enim divina, sicut et scientia divina, non possunt esse rationes formales cognoscendi Creaturas a Beatis; quia, ut inquit Doctor q. cit. Quodlibetica, cum visio et scientia repraesentet obiectum formaliter, solum illi repraesentare potest intellectui cui inest, non autem alteri intellectui, etiamsi videat illam visionem: sicut enim causalitas formalis non exercetur nisi respectu prioris subiecti, v. g. albedo non albificat nisi subiectum cui inest; ita repraesentatio formalis non potest formaliter obiectum repraesentare, nisi illi intellectui. qui talem visionem seu repraesentationem formalem elicit; adeoque cognitio divina non potest habere rationem repraesentandi formaliter, nisi respectu solius intellectus divini, qui illam cognitionem format.

Deinde: si idea sit ipsamet Essentia divina quatenus est exemplar imitabile a Creatura, sequitur nec Creaturas in Deo cognosci secundum earum esse proprium; quia ut sic cognoscerentur formaliter per ipsamet entitatem Essentiae divinae. Insuper: cognosci non possent in Deo veritates contingentes et concernentes esse actuale Creaturarum; hoc enim esse contingens non habet necessariam connexionem cum ipsa divina Essentia, ut Essentia divina est. Denique: cum Creaturae solum imitentur divinam Essentiam secundum quosdam gradus communes et transcendentales, puta entis, substantiae, viventis, intellectualis, et similes; non autem illam imitentur secundum proprias suas differentias et peculiares modos quibus ultimate constituuntur, et tum a Deo, tum a se invicem discrepant, atque in quibus limitationem imperfectionemque involvunt: consequens est, quod secundum hos gradus differentiales non participant divinam Essentiam, nec eam imitantur; sed ab ea recedunt eique dissimiles fiunt: ergo secundum hanc rationem non possunt formaliter videri in Essentia divina habente rationem ideae: adeoque non possunt videri formaliter in ratione ideae secundum ipsius ideae esse absolutum.

— Sed nec etiam videri possunt Creaturae formaliter in ratione ideae secundum illius esse respectivum: tum quia, ut aliquid ducat in cognitionem alterius tamquam medium cognitum, non est necesse quod habeat formaliter relationem ad alterum, sed sufficit quod secundum suum esse absolutum connexionem habeat cum altero, vel in ratione causae et effectus, vel in quavis alia ratione: sic enim Deus cognoscitur a posteriori per Creaturas, non solum ratione respectus realis transcendentalis, quem ipsae Creaturae habent ad Deum; sed etiam ratione suae entitatis absolutae, quae non minus pendet a Deo, quam earum esse relativum, adeoque non minus quam illud ducit in cognitionem ipsius Dei: tum quia licet ipsamet relativa, quatenus relativa sunt, non possint cognosci sine se invicem, non tamen unum est ratio cognoscendi alterum; fundamentum enim et termini sunt ipsae rationes et media cognoscendi utrumque relativum; et consequenter idea secundum suum esse relativum non potest esse ratio formalis cognoscendi Creaturas, ut fusius probat Doctor in 1. dist. 32. quaest. unica.

— Non etiam ipsamet Essentia divina potest esse ratio cognoscendi Creaturas formaliter sub alio respectu quam sub virtute infinita repraesentandi; si enim talis esset ratio sub aliquo alio respectu, maxime quatenus Creaturas continet eminenter et virtualiter; sed sub hoc respectu non est formalis et immediata ratio videndi Creaturas; sed tantum remota et fundamentalis, ita quod ratio cur Deo competat posse omnia repraesentare, non alia sit quam, quod ipse sit causa omnium, et infinita entitas, eminenter involvens et continens quamlibet entitatem. Unde asserendum est, virtualem et eminentialem continentiam rerum creatarum in Deo, esse fundamentum, cur divina Essentia sit repraesentativa illarum: ita quod haec vis repraesentandi, non praecise sit ipsa continentia virtualis vel eminentialis, sed sit ipsamet infinita entitas, quatenus nimirum sicut Essentia divina continet virtualiter et eminenter res creatas quoad esse, ita etiam quoad repraesentari: et sic solvi possunt omnes tum Doctoris, tum aliorum Veterum auctoritates, dum affirmant Essentiam divinam secundum continentiam eminentialem et virtualem esse rationem repraesentandi Creaturas: Solvi, inquam, possunt, dicendo eos esse intelligendos de ratione videndi fundamentali et remota, non autem de proxima et immediata.

Dices. Sanctus Augustinus lib. 83. Quaestionum, quaest. 46. ait animam rationalem visioni ideali esse idoneam, et idearum visione fieri beatissimam: ergo censet sanctus Augustinus ideam esse rationem videndi Creaturas in Verbo.

Nego consequentiam. Tum quia ut observat Doctor in 1. dist. 35. quaest. unica n. 13. S. Augustinus non ita intelligendus est, quasi anima foret beatissima in visione idearum quatenus ideae sunt, sed quatenus continentur in obiecto primario, nempe in Essentia divina, quae est formalis ratio perfectissimae beatitudinis: beatitudo enim non potest esse perfectissima in sola visione idearum, ut ipsemet fatetur Augustinus, 5. Confessionum, dicendo, Beatus est, qui te, et illa novit, nec propter illa beatior. Tum quia sanctus Augustinus, ubi ait Creaturas videri in arte et sapientia Dei, etiam affirmat eas videri in Verbo Dei: adeoque censet, quod quemadmodum Creaturae non videntur in Verbo per proprietatem, quasi Verbum Dei sub formali ratione Verbi sit specialis ratio repraesentandi Creaturas, sed tantum per appropriationem, eo quod Verbum procedat per intellectum et cognitionem divinam; ita etiam Creaturae videntur in arte et sapientia Dei, non per proprietatem, quasi Ars et Sapientia Dei sub formali ratione artis et sapientiae, sit peculiaris ratio obiectivae repraesentandi Creaturam: sed per appropriationem, eo quod nimirum, cum scientia et ars divina sit actus intellectus divini, ipsi appropriantur cognitiones operum Dei ad extra, sicut divino amori, idest Spiritui sancto appropriantur ea omnia, quae ad divinum amorem spectant.