Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Visiones beatificas dici posse inaequales dupliciter: intensive nimirum, et secundum gradus perfectionis, ita quod una clarius aut perfectius Deum percipiat quam altera; et extensive, per ordinem videlicet ad plura obiecta secundaria ad quae sese extendit, si nimirum plures Creaturas percipiat Beatus aliquis, quam alius. De priori autem inaequalitate hic est quaestio; non vero de posteriori.

Notandum 2. Duplex generatim assignari principium inaequalitatis intensivae in visione beatifica; unum quidem morale, suntque diversa Angelorum et hominum merita, ita quod qui plures praestantioresque virtutes habuerit, etiam et ampliorem beatitudinem, et proinde perfectiorem visionem, in suorum meritorum mercedem, sit accepturus: illud vero physicum, quod repetitur, vel ex parte inaequalis luminis gloriae, vel ex parte praestantioris aut minus perfecti intellectus active et physice cum ipso lumine gloriae concurrentis ad formandam visionem beatificam. Rursus haec inaequalitas intellectuum attendi potest, vel secundum gradus specificos, vel iuxta gradus individuales. Priori modo, Angeli dici possunt praestantiorem habere intellectum quam homines, quia natura Angelica perfectior est natura humana. Posteriori modo, unus homo dici potest praestantior altero, siquidem substantiae habent perfectiones individuales, secundum quas una dicitur alia perfectior, et habere facultates vegetiores et magis activas, ut in physicis demonstravimus.

Notandum 3. Circa praesentis quaestionis resolutionem duplicem esse controversiam: Primam quidem haereticorum asserentium nullam esse inaequalitatem in visione beatifica, sed omnes omnino Beatos aequalem omnino beatitudinem habere; cuius erroris primus assertor fuit Iovinianus, qui ut refert S. Hieronymus, lib. 2. contra ipsummet, asserebat, Duos esse tantum ordines, ovium et hircorum; alterum iustorum, alterum peccatorum; alios extare a dexteris, alios a sinistris. Itaque Stoicorum more tam aequalia esse omnia peccata, quam recte factorum merita dicebat: addens ut inter Ioannem, et ultimum paenitentem nulla sit distantia. Quam indocti hominis proterviam divinarum Litterarum auctoritate fregit sanctus Hieronymus. Altera autem controversia movetur inter Scholasticos Theologos, quorum aliqui cum S. Thoma affirmant inaequalitatem visionis beatificae non aliam habere causam physicam, quam inaequalitatem luminis gloriae; alii vero contendunt cum Doctore Subtili hanc inaequalitatem etiam oriri posse ex diversa intellectus perfectione, vel specifica vel individuali. Duo itaque hac in Quaestione sunt resolvenda: primum quidem an visiones beatificae sint inaequales: secundum, quaenam sit causa physica huius inaequalitatis.

Conclusio prima. — Certum est aliquas visiones beatificas esse inter se inaequales.

Ita namque definitum est in Concilio Florentino in Litteris unionis, ubi decernitur, Beatos intueri clare ipsum Dominum trinum et unum, sicuti est; pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Idipsum decernit Concilium Tridentinum, Sessione 6. cap. 10. et 16. et Canone 24. et 32. ubi definit, Iustificatum per bona opera crescere posse in sanctitate et meritis, nec solum vere mereri augmentum gratiae, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia discesserit, consecutionem, sed etiam gloriae augmentum.

Probatur eadem veritas ex Scriptura sacra, primo ad Corinth. 3. Unusquisque propriam mercedem recipiet secundum suum laborem: ergo qui plus laboraverit, ampliorem mercedem recipiet. Item 2. ad Corinth. 5. Ut referat unusquisque propria corporis prout gessit: itaque qui plures corporis pressuras et acriores dolores in Dei gloriam subierit, refert maiorem felicitatem. Et cap. 9: Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet. Haec autem disparitas seminandi in hac vita, et metendi in aeterna beatitudine, explicatur Matth. 13. parabola seminis in terram proiecti, et referentis fructum inaequalem, aliud quidem fructum centesimum, aliud sexagesimum, aliud trigesimum. Ita quod sicut ex uno grano centum, vel sexaginta, vel triginta alia grana formantur, sic et inaequalis erit fructus hominum in bonorum operum remuneratione: Rursus in eadem Epist. ad Corinth. dicitur: alia est claritas Solis, alia claritas Lunae, alia claritas stellarum: sicut stella enim a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum, in quem locum S. Fulgentius, lib. 3. ad Trasimondum, una per fidem veram renatis vita coelestis regni promittitur, quamvis differens regnaturis gloria tribuatur, Paulo beato dicente, Alia claritas Solis, etc. Denique Christus Dominus, Ioannis 14., Apostolis loquens, ait: in domo Patris mei mansiones multae sunt, quae verba non veniunt intelligenda de diversis gradibus et ordinibus Ecclesiae militantis, ut volebat Iovinianus, sed de diversitate praemii Beatorum, subdit enim Christus: vado parare vobis locum, ut ubi ego sum, et vos sitis. Nam quomodo multae mansiones apud Patrem, inquit Tertullianus in Scorpiaco cap. 6., si non pro varietate meritorum? quomodo stella a stella distabit in gloria, nisi pro diversitate radiorum? Quem locum etiam sic expendit S. Greg. lib. 35. Moralium cap. 14. Apud Patrem quippe, inquit, mansiones multae sunt, quia in illa beatitudinis vita non dispari, unusquisque iuxta dispar meritum, locum disparem percipit: sed eiusdem disparilitatis damna non sentit; quia tantum sibi, quantum perceperit, sufficit.

Idipsum suadet ratio: Beatitudo namque conceditur, vel ut haereditas, vel ut corona, vel ut merces: ergo amplior dari debet illis haereditas, qui perfectiorem filiationis characterem habuerint, ratione praestantioris sanctitatis; illustrior corona concedi illis, qui plures victorias fuerint adepti; et maior merces retribuenda est iis, qui plus laboraverint.

Dices. Hanc mercedis inaequalitatem explodere videtur Christus Matth. 20. in famosa illa parabola operationum diversis temporibus ad vineae culturam vocatorum, quia licet inaequaliter laboraverint, nihilominus eumdem denarium in sui laboris mercedem omnes acceperunt; unde conqueruntur operarii prius vocati, et murmurant adversus Patremfamilias, quod novissimos pares illis faceret in mercede: ergo, inquiebat Iovinianus, etsi varia essent hominum merita diversusque labor, nihilominus una eademque erat in beatitudine omnium merces et compensatio.

Respondeo 1. In parabolis, non omnia verba, nec sententias omnes considerari debere, sed tantum quis sit finis et scopus earum, nam, ut inquit Tertullianus, lib. De pudicitia cap. 9. Sunt quae et simpliciter posita sunt ad struendam et disponendam et texendam parabolam, ut illuc perducantur, quo exemplum procuratur: unde concludit S. Chrysostomus, Homilia 64. in Matthaeum, non oportere omnia, quae parabola continent, scrutari; sed scopum intelligere ad quem instituta sunt; eoque percepto et usurpato, nihil amplius inquirere. Quam veritatem eleganter expendit S. Augustinus lib. De Civit. Dei cap. 11.

Sicut, inquit, in citharis, et huiusmodi organis musicis non quidem omnia, quae tanguntur, canorum aliquid resonant; sed tantum chordae: cetera tamen in toto citharae corpore ideo fabricata sunt, ut esset ubi vincirentur, unde et quo tenderentur illae, quas ad cantilenae suavitatem modulaturus, et percussurus est artifex; ita in his Propheticis narrationibus, quae de rebus gestis hominum Prophetico spiritu deliguntur, aut aliquid iam sonant significatione futurorum: aut si nihil tale significant, ad hoc interponuntur, ut sit, unde illa significantia tamquam sonantia connectantur.

Itaque non omnia sunt ponderanda, quae in hac celebri parabola proferuntur, v. g. murmur operariorum, sed tantum quis sit scopus huius parabolae considerandum est.

Respondeo 2. Scopum ac finem huius parabolae varium a variis Interpretibus assignari: aliqui namque volunt Christum hac parabola demonstrare Regni coelestis adipiscendi modum ac rationem, non ex humanis aestimari debere iudiciis, neque ex eo quod in hominum consuetudine versatur: sed sola Dei gratuita voluntate, ac pro eius arbitrio totum illud negotium administrari, ut quos interdum maxime idoneos ad aeternam felicitatem obtinendam iudicamus, illi tamen praeter omnium opinionem ab ea saepius excidant: contra vero, quos putamus ab illius felicitatis consortio prorsus alienos, illius Dei beneficio fiant compotes. Quem sensum ad parabolae finem indicare videtur clausula parabolae his concepta verbis, Multi sunt vocati, pauci vero electi. — Alii vero ita parabolam explicant, ut Deus Pater significetur nomine Patrisfamilias, qui vocarit operarios homines in Ecclesiam suam per fidem et gratiam diversis horis; hoc est, vel diversis mundi temporibus, vel diversis hominum aetatibus, vel denique sub diversis legis naturae, Scriptae, et Evangelicae statibus. In fine autem mundi Oeconomus, idest Christus iudex, singulis reddet, quod iustum est, incipiens a novissimis, idest ab ultimo vocatis, usque ad primos. Accipiunt autem novissimi primi, sive quia post horam unam laboris compensantur; qua ratione videntur primi accepisse, quia minus dilati sunt, ut explicat S. Augustinus serm. 59. cap. 1. Sive quia primi erant dignitate, utpote magis strenui operarii, qui modico scilicet tempore tantum operis fecerunt, quantum illi qui per diem integrum laboraverunt. Tandem aequalis est denarius, vel quia eodem obiecto beatifico potiuntur; vel, ut explicat S. Augustinus statim laudatus, Denarius ille est vita aeterna, et in vita aeterna omnes aequales erunt. Quamvis enim meritorum diversitate fulgebunt, alius magis, alius minus; quod tamen ad vitam aeternam pertinet, aequale erit omnibus. Non enim alteri erit longius, alteri brevius, quod pariter sempiternum est. Cui consonant Hieronymus, lib. 3. contra Iovinianum: unus autem, inquit, denarius non unum est praemium, sed una vita, et una de gehenna liberatio. His praelusit S. Ambrosius in cap. 15. Lucae: O si nos quoque mercenarios digneris conducere, licet sero venientes! Nam et undecima conducis hora, et aequalem dignaris mercedem solvere: aequalem mercedem vitae, non gloriae. Denique S. Prosper lib. 3. De vita contemplativa, cap. 4. aequalem denarium usurpat pro aequali satietate; sicut enim, inquit, corporalis saturitas aequaliter omnes saturos habet, quamvis singulis cibum non aequaliter, sed pro possibilitate perceperint: ita omnes Sancti, etsi fuerint aliqua graduum suorum diversitate distincti, una beatitudine perfecti erunt, quia et una perfectione Beati securi sunt. — Itaque aequalitas compensationis in laborantibus inaequali tempore attenditur, vel penes idem obiectum beatificum essentiale, quia nimirum est visio eiusdem Dei; vel penes durationem, quia felicitas omnium erit aeterna; vel penes vitam beatam, quia omnes futuri sunt beati; vel penes satietatem, quia omnes pro suo captu satiabuntur; vel penes aequalem operam, quia postremo vocati brevi tempore, sed maiori conatu et ardentiore fervore tantum operis confecerunt, et assecuti sunt meriti quantum alii, qui remissiori conatu diuturniori tempore laboraverunt: vel denique, quod postremo vocati, per voluntatem alacriorem, et desiderium ardentius priorum merita sint assecuti, ut explicat sanctus Gregorius Nazianzenus, Oratione 50. Etsi, inquit, ad laboris modum plus contulerint qui priores ingressi sunt, non tamen quantum ad vo- luntatis modum propter quem etiam fortasse postremis amplior merces debebatur, quo fit ut in novissimis voluntatis alacritas, et animi calor atque aequitas, cum longiore priorum mora compensatur. Non autem intelligi debet haec denarii et mercedis aequalitas, pro aequalitate beatitudinis, quam ex aliis Scripturae textibus citatis, constat esse diversam pro diversitate meritorum.

Conclusio secunda. — Inaequalitas visionis beatificae provenit physice nedum ex inaequalitate luminis gloriae, sed etiam ex inaequali perfectione tam specifica, quam individuali intellectus beati.

Haec est Doctoris Subtilis in 3. dist. 13. q. 3., ubi licet multum de visione beatifica sermonem faciat, solumque loquatur de fruitione seu amore beatifico, quem dicit commensurari activitati voluntatis; tamen idem dicendum de visione beatifica commensuranda activitati naturali intellectus, recte colligunt eius Discipuli, propter paritatem rationis. Adde, quod in 1. dist. 50. quaest. 6. affirmet inaequalitatem beatitudinis oriri etiam ex inaequali activitate potentiae.

Probatur conclusio. Quoties duae causae concurrunt ad producendum eundem effectum, ille effectus crescit in perfectione, secundum virtutem et activitatem uniuscuiusque causae: at ad visionem beatificam non solum lumen gloriae, sed etiam intellectus creatus efficienter concurrit: ergo sicut perfectior censetur esse visio beatifica, ubi perfectius est lumen, ita pariter erit perfectior, ubi vegetior erit intellectus. Minor constat ex praecedentibus Quaestionibus, quibus iam insinuatum est intellectum et lumen gloriae esse principia productiva visionis beatificae, et utrumque active concurrere ad illius formationem. Maior autem suadetur ipsamet experientia: constat enim vegetiorem potentiam visivam, perfectiorem producere visionem, etiam cum aequali lumine; imo etiam interdum perfectior fit visio, dum lumen in ipso medio intenditur, licet non crescat vis et virtus potentiae. Item, duo artifices inaequalis industriae cum aequali instrumento; v. g. duo pictores, quorum unus sit peritior altero cum aequali penicillo inaequalis perfectionis tabellam efficient: ergo effectus potest esse perfectior, ubi una e causis ipsius productivis perfectior est.

Replicant Thomistae. Maiorem esse veram quando effectus procedit a causis eiusdem ordinis cum ipso, secus vero quando procedit a causis diversi ordinis: sed, inquiunt, visio beatifica, cum sit supernaturalis, procedit a lumine gloriae, quod est ordinis supernaturalis, et ab intellectu tantum, quatenus per tale lumen elevatur: ergo in tantum intellectus concurrit ad visionem beatificam, in quantum solum per lumen gloriae elevatur; et consequenter ad eam non concurrit secundum maiorem suam activitatem naturalem.

Contra. Intellectus concurrit ad visionem beatificam secundum id quod elevatur; sed intellectus perfectior elevatur secundum omnes gradus suae virtutis et activitatis: ergo concurrit ad illam visionem secundum illam perfectiorem suam activitatem; et consequenter perfectior intellectus etiam perfectiorem visionem elicit. Maiorem admittunt adversarii. Minor probatur: intellectus per lumen gloriae elevatur secundum id quod est realiter, seu secundum omnes gradus virtutis sibi a natura ingenitos, et ipsi realiter identificatos: ergo perfectior intellectus elevatur secundum suam perfectiorem activitatem, adeoque praestantiorem visionem debet elicere. Confirmatur: vel intellectus elevatur tantum secundum aliquos gradus activitatis, vel secundum nullos, vel secundum omnes. Non primum, quia non est potior ratio cur elevetur secundum duos gradus, quam secundum tres, aut quatuor, aut quinque, etc. tum quia naturam gratia non destruit, sed perficit: ergo gloria, quae est gratia consummata, virtutem et activitatem intellectus non debet destruere: destrueret autem et eam sopiret, si tantum elevaretur intellectus secundum aliquos gradus activitatis; quia non in tantum ageret, in quantum agere posset. Tum denique, quia ut fatentur Adversarii, gradus activitatis non distinguuntur realiter, sed solum virtualiter: adeoque non potest unus realiter elevari, quin pariter alii eleventur. Non etiam secundum, propter easdem rationes: ergo fatendum est intellectum beatum elevari secundum omnes gradus suae perfectionis et activitatis.

Replicant secundo. Perfectiorem causam non semper producere perfectiorem effectum: licet enim Sol sit perfectior igne, non tamen producit perfectiorem specie calorem. Item, si Deus loco aquae baptismalis, statueret conferre gratiam per applicationem sigilli aurei, maior perfectio auri non conferret ad perfectiorem gratiam producendam: ergo a pari, licet intellectus sit perfectior, non sequitur illum concurrere ad perfectiorem visionem formandam.

Verum haec replica praefatae rationis vim nullatenus infringit, nec quidquam officit exemplum Solis; Tum quia Sol non habet virtutem productivam caloris alterius speciei quam sit ille qui ab igne producitur, non enim dantur diversi specie calores; potest autem dari diversitas in visione beatifica, cum una possit esse perfectior altera: ergo inter caloris et beatitudinis productionem non est paritas: Tum quia ignis producit calorem in summo gradu caloris, et consequenter non est mirum si alia causa naturalis, qualis est Sol, non possit perfectiorem calorem producere: visio autem beatifica non producitur in summo gradu ab intellectu minoris activitatis; adeoque perfectior visio formari potest ab alio intellectu perfectiori: itaque exemplum illud allatum nullatenus obest veritati conclusionis. Sed multo minus quidquam efficit exemplum aquae baptismalis et sigilli aurei: Tum quia in nostra sententia, nec aqua, nec aurum concurrerent physice ad gratiam producendam, sed tantum moraliter, uti de facto concurrunt omnia Sacramenta: Tum quia, licet ad gratiae productionem physice concurrerent, tamen cum aurum non praestaret illum concursum per virtutem aliquam sibi propriam, sed per qualitatem aliquam supernaturalem, aut per potentiam obedientialem, qua esset eiusdem rationis in ipso sicut in aqua; inde fit quod non posset aurum, licet natura praestantius, sua praestantiore propria virtute concurrere ad gratiae formationem; intellectus vero concurrit ad visionem beatificam per virtutem suam propriam, quae non est eiusdem rationis et perfectionis in ipso, ac in intellectu imperfectiori: ergo non mirum si possit perfectiorem visionem elicere. Adde quod si valeret Adversariorum consequentia, nimirum quod perfectior causa perfectiorem effectum non eliciat, sequeretur quod neque intellectus perfectior posset producere perfectiorem effectum naturalem; quod tamen Adversarii non concedunt.

Probatur 2. Si non posset intellectus perfectior praestantiorem visionem beatificam producere, maxime quia visio illa est effectus supernaturalis, ad quem intellectus non potest concurrere per activitatem naturaliter praestantiorem: sed haec ratio nulla est; tum quia non obstante supernaturalitate ipsius visionis, intellectus concurrit ad illam immediate, et est ratio cur haec sit visio intuitiva, et cur sit vitalis: quidni ergo praestantior intellectus pariter esse posset ratio, cur haec visio sit magis perfecta? tum quia voluntas cum eodem habitu Spei et Charitatis producit perfectiores actus illarum virtutum, adhibendo maiorem nisum et conatum; alias frustra invitarentur homines ad maiorem et praestantiorem Dei amorem, hoc enim non esset in eorum potestate et libertate, si solum amor Dei intensior ex intensiori habitu charitatis proveniret: ergo a pari poterit intellectus praestantior adhibendo suum conatum, perfectiorem visionem elicere non obstante eius supernaturalitate. Tum denique, quia intellectus elevatus ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae, eodem modo proportione servata, se habet ad visionem beatificam, quomodo lumine, seu specie impressa naturali illustratus se habet ad visionem naturalem; quia per utrumque lumen constituitur in ultima dispositione et in actu primo ad agendum, licet in diverso ordine: sed idem intellectus cum eodem lumine, seu eadem specie impressa potest obiectum clarius et perfectius attingere, dum suas omnes vires exerit omnemque suum conatum adhibet: ergo a pari etiam intellectus perfectior elevatus per lumen gloriae, poterit perfectiorem visionem beatificam elicere; si nimirum omnes suas vires explicet omnesque suos conatus adhibeat.

Dices 1. Perfectio effectus supernaturalis mensuranda est iuxta perfectionem principii supernaturalis: sed ubi solum est aequale lumen gloriae, ibi solum est aequale principium supernaturale: ergo pariter ibi solum erit visionis aequalitas. — Distinguo maiorem. Mensuranda est iuxta perfectionem principii supernaturalis vel supernaturaliter elevati, concedo: iuxta perfectionem solius principii intrinsece supernaturalis, quale solum est lumen, nego: similiter distincta minore neganda est consequentia: cum enim intellectus perfectior elevetur ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae; hinc efficit cum ipso lumine unicum adaequatum principium ipsius visionis: unde sicut lumen, licet inanime, dicitur esse principium huius visionis, quia est actus vitalis, ratione scilicet consortii cum intellectu qui est principium intrinsece vitale, quidni pariter intellectus dicetur esse principium eiusdem visionis supernaturalis propter consortium cum lumine gloriae intrinsece supernaturali? Adde, quod maior sit proportio intellectus elevati cum visione beatifica, quatenus supernaturalis est; quam ipsius luminis gloriae cum eadem visione, quatenus est vitalis; quia intellectus elevatus saltem extrinsece est supernaturalis, et in ordine supernaturali constitutus: lumen autem gloriae nequidem extrinsece vitale est: ergo si hoc possit esse principium actus vitalis; quidni pariter ille poterit verum esse principium actus supernaturalis?

Instabis. Intellectus etiam elevatus non concurrit ex parte sui ad visionem beatificam, nisi per potentiam obedientialem a potentia et activitate naturali distinctam: sed haec potentia obedientialis aequalis est in omni intellectu beato, sicut, et in caeteris creaturis: ergo ex parte sui concurrit aequaliter ad visionem beatificam; adeoque si sit in ea inaequalitas, non oritur ex parte intellectus. — Respondeo 1. Falsum esse intellectum beatum concurrere ad visionem beatificam solum per potentiam obedientialem; ad eam enim active concurrit per virtutem naturalem elevatam; est enim vere principium activum et productivum ipsius beatae visionis, ut probatum est. Respondeo 2. Falsum esse pariter, potentiam obedientialem intellectus esse realiter distinctam ab activitate naturali; est enim ipsamet naturalis activitas, quatenus elevabilis ad ordinem supernaturalem per lumen gloriae: unde cum haec activitas sit magis vel minus perfecta in variis intellectibus, etiam maior vel minor esse dicenda est illa potentia obedientialis.

Urgebis. Virtus illa obedientialis et naturalis, est tantum inchoata et completur et perficitur solum per lumen gloriae; ergo ubi erit aequale lumen, ibi solum erit aequalis virtus completa et adaequata: et consequenter completa et adaequata visionis ratio solum a lumine gloriae completo et adaequato est repetenda. — Distinguo antecedens. Est inchoata et incompleta, idest non est totalis, et alicuius alterius causae consortium exigit, concedo: idest requirit aliquid intrinsece perficiens et complens illam potentiam in sua activitate naturali, nego. Exigit quidem lumen gloriae tamquam concausam partialem, ipsam elevantem ad ordinem supernaturalem et cum ipsa concurrentem active ad visionem beatificam producendam; non vero tamquam formam intrinsece complentem et efficientem ipsius activitatem naturalem. Adde quod quemadmodum oculus completur per speciem impressam visibilem, et intellectus per intelligibilem, ita pariter intellectus beatus completur per lumen gloriae: unde quemadmodum oculus et intellectus naturalis perfectior completus per illam speciem, perfectiorem visionem et intellectionem elicit, ita pariter intellectus beatus perfectior elevatus per lumen gloriae, praestantiorem visionem beatificam elicit.

Dices 2. Si inaequalitas visionis peteretur a perfectione naturali intellectus creati, daretur aliquis gradus beatitudinis qui non corresponderet meritis et gratiae, sed tantum naturae. Item unus homo vel Angelus beatus, per sua naturalia se discerneret in supernaturalibus ab alio minus beato: sed haec sunt falsa et absurda, et sapiunt haeresim Pelagii: ergo, etc. Sequela maioris probatur: ponatur enim unus intellectus naturaliter perfectior alio duobus gradibus, et quod uterque habeat lumen gloriae ut sex, iuxta sua merita et iuxta mensuram gratiae et charitatis quam habuit in via; in tali casu intellectus naturaliter perfectior videbit Deum v. g. ut decem; et alius minus perfectus videbit tantum ut octo: ergo in tali casu hi duo gradus gloriae, quibus gaudebit ille qui perfectiori et perspicaciori pollet intellectu, non correspondebunt lumini gloriae, nec proinde meritis aut gratiae et charitati, sed in solam perfectionem naturalem intellectus creati reducentur; et sic unus homo vel Angelus magis beatus per sua naturalia sese discerneret ab alio minus beato. Adde quod Concilium Florentinum in Decreto unionis definiat Beatum unum altero perfectius visurum pro diversitate meritorum. Unde Suarez, lib. 2. cap. 21. ait, nostram opinionem esse parum consonam principiis Fidei, quia, inquit, visio beatifica datur ut merces Filiorum Dei, et ideo fieri non potest, ut aliquis absque pluribus meritis, et maiori gratia perfectius videat. — Respondent Molina et Tataretus negando sequelam maioris, quia, inquiunt, in tali casu, vel non dabitur tantum luminis gloriae illi qui vegetiori pollet intellectu: vel si tantum luminis gloriae ipsi conferatur, Deus aequalem ipsi concursum non praestabit, ac alteri habenti aequalia merita et intellectum minus perfectum. Verum haec responsio minus videtur esse conformis ordini rerum, et divinae Providentiae dispositioni, qua concursum commensuratum cuiuslibet causae naturalis activitati subministrat, nec ipsum temperat, nisi ratione alicuius miraculi patrandi. Videtur autem inconveniens et indecens statui beatitudinis perpetuum tale fore miraculum in praeiudicium activitatis et perfectionis naturalis intellectus. Adde quod si perfectiori intellectui Deus substrahat concursum, ne visionem beatificam eliciat iuxta conatum suae activitati naturali proportionatum, etiam substrahere deberet voluntati perfectiori ne ipsum diligeret conatu suae activitati proportionato, quod est absurdum; alias frustra invitarentur homines ad Deum diligendum ex totis viribus suis cum taliter, ex illa responsione, diligi non posset ab habente aequalem habitum charitatis, et vegetiorem voluntatem. Similiter absurdum est substrahi aliquid luminis gloriae ipsi qui aequale cum altero habet meritum, sed vegetiorem intellectum. Cum enim lumen gloriae detur iuxta proportionem meritorum, et secundum mensuram gratiae et charitatis, quam homo habuit in instanti mortis; certum est, quod qui perfectiori pollet intellectu et habet aequalia merita, etiam habebit aequale lumen gloriae; alioquin ille esset deterioris conditionis in supernaturalibus, et privaretur re sibi debita de condigno; quod omnino est absurdum et divinae Providentiae ac Iustitiae ordinationi repugnans. Itaque respondeo distinguendo maiorem: Aliquis gradus beatitudinis in ratione praemii non corresponderet meritis et gratiae, nego: in ratione principii activi et productivi visionis beatificae, concedo: itaque licet beata visio tota sit praemium, non tamen est praemium sub omni respectu: sed tantum quatenus procedit a Deo praemiante, et ut ordinem habet ad merita et gratiam, quarum est corona et praemium: quatenus autem dicit respectum et ordinem ad intellectum a quo elicitur, praecise non habet rationem praemii, sed effectus, qui potest esse perfectior, quatenus provenit a perfectiori causa: unde licet beatitudo sit aequalis in habentibus aequale lumen gloriae, quatenus praecise est praemium: dici potest tamen inaequalis, quatenus est effectus, elicitus a vegetiori et perfectiori intellectu. Exinde tamen non sequitur quod Beatus sese discernat per naturalia, quia maior illa intellectus activitas non producit perfectiorem visionem, nisi quatenus intellectus ille est elevatus ad ordinem supernaturalem; ideoque licet sit discrimen, et inaequalitas inter visiones beatificas quatenus sunt effectus procedentes ab intellectibus magis, aut minus activis, haec tamen discretio non fit naturae viribus, cum maior illa activitas suas omnes vires non explicet, nisi quatenus per lumen gloriae est elevata. Inde patet quantum Suarez hallucinetur, et iniustam censuram ferat. Ad Concilium Florentinum dico ipsum esse intelligendum de facto et secundum vulgarem sententiam Philosophorum asserentium substantias spirituales non habere maiores, vel minores gradus perfectionis, proindeque nullum intellectum esse ex se magis activum et vegetiorem altero, sed tantum ratione dispositionis organorum dum corpori coniungitur. Vel Concilium tantum intendit assignare causam sufficientem inaequalis beatitudinis, non vero omnimodam, sicut v. g. solito dicitur unum hominem clarius videre altero, quia habet clariores et perfectiores oculos, licet clarior visio nedum ex parte oculi vegetioris, sed etiam ex parte maioris luminis et praestantioris speciei visibilis interdum oriatur.

Instabis. Doctor Subtilis in 4. dist. 15. affirmat voluntatem inferiorem cum aequali merito habituram aequalem beatitudinem aequalitate quantitatis, non perfectionis: ergo censet beatitudinem nullam habere proportionem cum perfectione potentiae utriusque. — Nego consequentiam. Doctor enim intelligitur solum de voluntate inferiori habente quidem meritum aequale et aequale lumen, sed maiorem conatum adhibente, quam adhibeat voluntas perfectior: sicque poterit habere aequalem beatitudinem aequalitate quantitatis, hoc est elicere visionem, quae habeat aequales gradus perfectionis cum visione elicita a perfectiori voluntate minorem conatum adhibente; non vero aequalitate proportionis, quia beatitudo utriusque non haberet proportionem cum perfectione utriusque potentiae; quandoquidem beatitudo potentiae inferioris aequalis esset beatitudini potentiae praestantioris.

Dices ultimo. Si visio beatifica sit perfectior ratione perfectioris intellectus, sequitur beatitudinem Christi non esse omnium summam et maximam, sed ea dari posse praestantiorem: at falsum est consequens: ergo, et antecedens. Patet maior: cum enim intellectus Angelicus praestantior sit intellectu humano Christi, qui paulo minus minoratus est ab Angelis, evidenter sequitur, quod si Angelus haberet aequale lumen gloriae cum Christo, perfectiorem visionem produceret ratione sui intellectus perfectioris; proindeque praestantiorem haberet beatitudinem. Minor etiam constat, quia in omnium sententia, Christus talem habet beatitudinem, qua maior esse non potest. — Respondeo. Nego sequelam maioris, et ad eius probationem dico, verum quidem esse, quod Angelus perfectius Deum videret quam Christus, si aequale cum ipso lumen gloriae haberet: sed quia Deus vult perficere Christum perfectione summa et maxima possibili, inde fit quod sicut in via ipsi concessit maximam et summam gratiam, qua maior concedi nequit; ita pariter in patria maximum et summum ei concedit gloriae lumen, quo maius aliud assignari non potest. Ideoque Angelus cum non habeat aequale cum Christo lumen gloriae, sed multo inferius et minus perfectum, inde fit quod quantumvis vegetiorem habeat intellectum, non propterea aequalem visionem eliciat beatificae Christi visioni.

Instabis. Ex hypothesi, quod aequale lumen Angelo concederetur, tunc Angelus beatior esset Christo, quia ratione sui perfectioris intellectus, perfectiorem visionem eliceret, et consequenter Christus non haberet maiorem beatitudinem, qua perfectior esse non potest. — Respondeo. Hanc hypothesim esse impossibilem; Deus enim, ut supponitur, Christo concessit summum lumen gloriae, adeoque non potest aequale lumen Angelo concedere: ubi enim aliquid est summum, et maxime perfectum, parem in altero perfectionem non admittit, et consequenter implicat quod aequale Angelus cum Christo lumen gloriae concedatur; sicque ruit hypothesis, nec ex ea quidquam inferre licet.