Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Ut inanes omnes subtilitatis argutias circa praesentis Quaestionis resolutionem proponi solitas, facilius rescindamus, et solidae comparandae potius doctrinae, quam vanis et ludicris discutiendis quaestiunculis tempus et laborem impendamus; duo solum hic proponimus resolvenda: 1. An per se notum sit Deum existere quatenus Deus est, seu prout in se conceptibilis est sub praecisa ratione suae Deitatis ac divinae essentiae; 2. An per se notum sit eum existere quatenus concipitur a nobis sub ratione primae causae, entis summe necessarii, infiniti, et omnium entium principii, moderatoris et finis: quae ut appareant evidentius

Notandum 1. Quod quemadmodum triplex distinguitur veritas, nimirum rei, cognitionis, et locutionis, quarum prima consistit in conformitate rei ad sua principia, vel ad suam ideam; secunda, in conformitate cognitionis cum obiecto cognito; tertia, in conformitate dictionis cum interno mentis conceptu: prima opponitur falsitati et apparentiae, secunda errori, tertia mendacio: ita pariter triplex dicitur esse propositio, nimirum vocalis, mentalis et obiectiva. Vocalis constat terminis vocalibus conceptum exprimentibus et significantibus: Mentalis est conceptus internus quo unum affirmatur de alio: Obiectiva autem est ipsa realis terminorum unio a parte rei, nimirum unio realis praedicati cum subiecto; v. g. unio animalis cum rationali in homine, quae repraesentatur per mentalem et significatur per vocalem enuntiationem. — Licet autem proprie loquendo sola propositio obiectiva praecise dicenda sit per se nota, sicut enim sola res dicitur per se sciri vel ignorari, ita pariter sola dicitur nota per se vel per aliud: attamen iam usus invaluit ut signo accepto pro re significata etiam propositiones vocales et mentales dicerentur per se notae ratione propositionis obiectivae quam exprimunt et significant.

Notandum 2. Circa propositionis per se notae definitionem, tantam esse tamque variam Auctorum sententiam, ut vix invicem in ea assignanda duo conveniant. Nos tamen Doctoris Subtilis vestigiis inhaerentes, dicimus cum eo in 1. dist. 2. qu. 2. n. 2. et 3. propositionem per se notam eam dici, cuius veritas patet evidenter ex cognitis vel distincte, vel confuse terminis, quibus constat; ita quod praeter notitiam terminorum nullo alio medio egeat intellectus ad percipiendam necessariam et immediatam connexionem subiecti et praedicati ex quibus illa propositio formatur.

Sic v. g. totum est maius sua parte, vulgo dicitur propositio per se nota, quia ubi quis novit quid significet totum, quid pars, et quid maius, nulla alia cognitione, nullaque probatione indiget, ut evidenter percipiat omne totum esse maius sua parte. — Unde sicut Sol dicitur per se visibilis, quia nullo alio lumine indiget ut videntibus appareat, cum ille sit totius lucis fons et origo: sic etiam congrue illa propositio per se nota dicitur, cuius veritas patet ex terminis; quaeque, inquit Doctor n. 3, nata est habere evidentem veritatem contentam in terminis, etiam in quocumque intellectu concipiente terminos: ita quod, quemadmodum Sol, licet non videatur a caecis et oculis clausis, non minus de se et per se visibilis est, sic licet aliquis intellectus non concipiat terminos, et ita non concipiat propositionem, non minus illa est per se nota quantum est de se. Unde colligit ibidem: est igitur omnis et sola illa propositio per se nota, quae ex terminis sic conceptis ut sunt eius termini, nata est habere evidentem veritatem complexionis.

Notandum 3. Ad propositionem per se notam, tres potissimum desiderari conditiones. — Prima est quod praedicatum immediate et per se conveniat subiecto; si enim ei conveniat per aliud, illius cum subiecto connexio etiam per aliud notificabitur; sicque non erit propositio per se, sed per aliud nota; qua ratione omnes propositiones in quibus proprietas affirmatur de suo subiecto, v. g. risibile de homine, praecise non dicuntur per se notae, quia risibile non convenit homini immediate, sed tantum mediante rationali; homo enim risibilis est, quia est rationalis: possunt tamen dici per se notae improprie, quatenus praedicatum necessario convenit subiecto, nec ab eo sit ullatenus separabile, quo fit, ut vera sit haec consequentia: Est homo: ergo risibilis.

— Secunda conditio est quod praedicatum conveniat essentialiter et intrinsece subiecto; cuius defectu haec propositio, nix est alba, est quidem per se nota sensibus et oculis, qui nivem omnem albam evidenter deprehendunt; non autem est per se nota intellectui, quia quamvis albedo immediate nivi conveniat, et non ratione alterius formae aut praedicati; tamen cum nix possit esse sine albedine, nec proinde necessaria sit et inseparabilis connexio praedicati cum subiecto, videlicet albedinis cum nive, etiam illa propositio non est intellectui per se nota. — Tertia conditio est, ut non possit demonstrari a priori praedicatum subiecto convenire; alioquin non esset immediata, nec proinde per se nota, si per aliquod medium prius conceptibile in re quae cognoscitur praedicatum quod de ea affirmatur ipsi competeret. Non excluditur tamen demonstratio a posteriori, qua intellectus noster veluti manu ducatur, ut per rei effectus aut proprietates deprehendat praedicatum quod de ea affirmatur ipsi per se et immediate competere.

Conclusio prima. — Deus est, seu existit, est propositio per se nota. Ita Doctor Subtilis in 1. dist. 4. q. 2. n. 1. S. Thoma cum suis.

Probatur. Illa propositio est per se nota, in qua praedicatum est de essentia subiecti; illa enim non potest demonstrari, vel notificari per aliquid prius, cum nihil sit prius essentia rei: sed in hac propositione, Deus est, seu existit, praedicatum (nimirum existentia) est de essentia subiecti; cum enim Deus sit ens per essentiam et actus purus, oportet quod existentia sit de conceptu quidditativo essentiae divinae: ergo illa propositio, Deus est, dicenda est per se nota. — Secundo, illa propositio est per se nota, quae ex terminis suis cognitis habet evidentem veritatem, nec ullo alio indiget ut nota fiat; quaeque est immediata, et in primo modo dicendi per se, hoc est, in qua praedicatum convenit essentialiter subiecto: sed talis est propositio, Deus est, nam, ut inquit Doctor laudatus n. 4, praedicatum subiecto convenit per se primo modo, et illa propositio est immediata; imo immediatissima, ad quam resolvuntur omnes propositiones enuntiantes aliquid de Deo qualitercumque concepto: ergo, etc.

Dices 1. Illa propositio non est dicenda per se nota, ad cuius veritatem evidenter percipiendam opus est demonstratione et discursu: sed ad percipiendam veritatem huius propositionis, Deus est, opus est discursu et demonstratione saltem a posteriori: ergo non est per se nota.

Respondeo. Concessa maiore, distinguendo minorem: opus est discursu iis qui perfecte cognoscunt terminos, nempe quid sit Deus, et quid sit existere, uti eos percipiunt Angeli, et beati Spiritus, qui Deum vident sicut est, et facie ad faciem intuentur, nego: opus est discursu iis qui praefatos terminos imperfecte solum percipiunt, quales sumus quamdiu mortalem hanc vitam agimus, concedo; cum enim Deum noverimus solum per speculum creaturarum, et in aenigmate fidei, hinc non mirum si invisibilia eius per ea quae facta sunt, discurrendo concipiamus ac deprehendamus.

Adde. Quod demonstratio a posteriori non officiat propositioni per se notae, ut observatum est in tertio notabili, alioquin nulla foret propositio per se nota; siquidem nulla est cuius veritas, vel per inductionem, vel per demonstrationem a posteriori non possit innotescere.

Dices 2. Illa dictio, Deus est, non est propositio: ergo non est propositio per se nota. Probatur antecedens: propositio debet constare duobus terminis; si enim solum unicus appareat, non erit propositio, sed simplex terminus; atqui in hac propositione, Deus est, non apparent duo termini sed unicus; Deitas enim, seu divina essentia est unica et simplex entitas, indivisibilis in plures formalitates; ac proinde in suo conceptu plures terminos non admittit: ergo nec propositionem per se notam efformat.

Distinguo minorem. Non apparent duo aut plures termini formaliter et actu distincti, transeat: non apparent saltem virtualiter distincti, nego; quamvis enim Deitas et existentia eius non distinguantur formaliter, quippe cum Deitas non possit concipi sine existentia; tamen distinguuntur virtualiter; et quatenus propositionem efformant, concipiuntur, ut duo distincta, quod sufficit ad formandos duos terminos qui in propositione desiderantur.

Conclusio secunda. — Haec propositio, Deus est, quatenus concipitur a nobis viatoribus, non est per se nota. Ita Doctor Subtilis in 1. dist. 2. q. 2. n. 4. et 5.

Probatur. Per hanc propositionem, Deus est, concipimus Deum, vel ut ens infinitum, vel ut necessario existens, vel ut summum bonum, vel ut principium, moderatorem et finem rerum omnium: atqui sub nullo horum conceptuum, per se notum est Deum existere; ergo haec propositio, Deus est, quatenus concipitur a nobis, non est per se nota. Maior est certa; omnes enim conceptus, quos de Deo formare possumus, vel sunt absoluti, vel respectivi, seu concernunt Deum vel quatenus est in se, vel quatenus respectum dicit ad creaturas. Si concipiatur quatenus est in se, vel apprehenditur ut ens a se necessario existens ac omnimode independens, vel ut est ens infinite perfectum et omnimodam entis rationem et perfectionem suo sinu complectens: si concipiatur per respectum quem habet ad creaturas, concipitur vel ut est earum principium, vel quatenus est ipsarum moderator, aut finis; ac proinde patet maioris propositionis veritas.

— Minorem autem probat Doctor tribus rationibus. Primo quidem sic: illi conceptus non sunt per se noti, qui sunt demonstrabiles a priori; atqui praefati conceptus sunt demonstrabiles a priori. Probatur: illi conceptus sunt demonstrabiles a priori qui demonstrari possunt per divinam existentiam tamquam per aliquid a quo emanant; atqui tales conceptus ita possunt demonstrari. Probatur: omnis proprietas aut modus rei potest demonstrari per essentiam a qua emanat: atqui illi conceptus obiectivi de Deo se habent per modum proprietatis aut modi: ergo demonstrari possunt per existentiam quae Deo essentialiter competit.

— Secundo: propositio per se nota ea est quae ex terminis cognitis evidenter apparet vera: sed licet quis noverit quid sit infinitum, et quid sit existere, non propterea videt evidenter veritatem illius propositionis: Ens infinitum existit; idem dicendum de aliis conceptibus: ergo illae propositiones non sunt per se notae.

— Tertio: nihil potest esse notum de conceptu non simpliciter simplici, hoc est, qui includit varios conceptus, nisi sit notum illos conceptus inter se uniri; sic v. g. non potest esse notum quod tali statu nullum habemus conceptum proprium de Deo, qui sit simpliciter simplex; omnis enim conceptus proprius quem de ipso formamus, plures alios conceptus includit; etenim conceptus summi boni, entis infiniti, entis necessarii, primae causae, etc. plures conceptus involvunt; alius enim est conceptus causae, et alius causae primae; siquidem aliquid potest habere rationem causae, et non esse causam primam, sicut potest habere rationem entis, et non esse ens infinitum et necessarium: ergo nullum conceptum in hoc statu possumus formare de Deo qui plures conceptus non involvat; nec possunt illi conceptus esse per se noti, nisi constiterit illos per se uniri: sed nullatenus nobis constat omnes conceptus quos de Deo formamus esse per se unitos, ut experientia constat. Ergo non constat illos conceptus esse per se notos.

— Confirmatur ipsamet experientia, siquidem aperte patet quod dum concipimus Deum sub aliquo praefatorum conceptuum, non statim determinatur noster intellectus ad assentiendum quod tale ens existat; sed ut ad hunc assensum certo determinetur, debet ad eum quibusdam rationibus urgeri et manu duci; ac proinde haec propositio, Deus est, non est per se nota.

Dices 1. Illa cognitio est per se nota, qua a natura nobis inseritur: atqui cognitio existentiae Dei nobis a natura inseritur, ut Quaestione superiori probatum est. Ergo est per se nota. Patet maior, non enim aliunde prima principia cognitionis dicuntur esse per se nota, nisi quia illorum veritatem percipimus ex solo ingenito nobis rationis lumine et absque omni discursu.

Distinguo maiorem. Si illius propositionis termini etiam natura docente distincte innotescant, et necessaria appareat eorum connexio, transeat; si solum confuse termini veniant in mentem, nec eorum connexio nobis certo et evidenter constet, nego: sed certum est terminos illius propositionis, Deus est, naturali lumine solum confuse apprehendi, nec eorum connexionem evidenter et per se apparere: quo fit, ut cum naturali luce et intuitu, etiam egeamus lumine ac discursu rationis, quo Dei existentiam deprehendamus et persuadeamus: ac proinde licet illa propositio, Deus est, natura duce et docente pateat, non propterea est per se nota.

Dices 2. Nobis per se notum est quod illud existat, quo maius excogitari non potest: atqui Deus est id quo maius esse ac cogitari non potest: ergo Deum esse est propositio per se nota. Maior patet tum ex mente S. Anselmi, qui hoc unico argumento utitur ad demonstrandam Dei existentiam; tum quia oppositum praedicati repugnat subiecto: si enim non existeret, non esset illud quo maius excogitari non posset, quia maius est rem existere, quam non existere.

Distinguo maiorem. Illud est per se notum, si per se notum intelligatur id quod facile probari potest, concedo: si illud intelligatur quod evidens est ex simplici terminorum apprehensione et cognitione, nego. Sanctus autem Anselmus voluit hanc propositionem, Deus est, solum esse per se notam quatenus facile probatur et demonstratur; siquidem ipse integrum librum composuit ut demonstraret illud existere, quo maius esse non potest; hoc autem omnino superfluum fuisset, si praefata propositio esset per se nota; etenim propositio per se nota stricte sumpta nulla probatione indiget ut illius veritas pateat, sed sola terminorum expositione et cognitione innotescit.

Aliter distinguo. Si per se notum sit, quod id quod maius esse non potest sit possibile, per se notum erit pariter quod illud de facto existat, concedo: si non sit per se notum illud esse possibile, nego: nobis autem per se notum non est aliquid esse possibile, quo maius excogitari non potest; ac proinde nec notum erit illud de facto existere. Unde ad propositionem per se notam non sufficit quod oppositum praedicati repugnet subiecto; sed ultra requiritur, quod praedicati et subiecti connexio possibilis aut actualis evidenter appareat. Sic v. g. ut per se notum sit hominem esse animal rationale, non sufficit quod irrationalitas repugnet homini; sed ultra requiritur ut appareat evidenter connexio necessaria animalis rationalis cum homine.

Dices 3. Per se notum est veritatem existere: sed Deus est veritas: ergo per se notum est Deum existere. Patet maior, vel enim certo constat veritatem esse, et sic habetur intentum; vel certo constat eam non esse, et sic verum esset veritatem non esse; ac proinde esset veritas quod non esset veritas; sicque existentia veritatis colligitur ex veritatis negatione.

Respondet 1. Doctor n. 8. argumentum non concludere, sed in eo latere fallaciam consequentis; arguitur enim a communi ad speciale; nimirum a veritate in communi ad veritatem in particulari. Unde sicut non sequitur: animal existit: sed homo est animal: ergo homo existit; quia posset animal existere in bruto, licet homo non existeret; ita non sequitur: datur veritas in communi: ergo datur Deus; Deus enim est quidem veritas, sed in determinata, licet in infinita specie entis.

Respondet 2. negando maiorem: et ad eius probationem dicit, quod si nulla veritas est, non potest sequi dari aliquam veritatem, sed potius bene sequitur, quod non sit verum aliquam veritatem esse, quia nulla est; non enim sequitur, inquit, ergo verum est aliquam veritatem non esse: est enim fallacia consequentis a negativa habente duas causas veritatis ad affirmativam, quae est una illarum. Adde quod non sit nobis per se notum Deum esse veritatem; siquidem Marcion, licet imperite, admittebat Deum unum qui esset auctor malorum et mendacii parens; ac proinde ruit argumentum.

Dices 4. Aliquae propositiones, quarum praedicati unio cum subiecto est tantum necessaria secundum quid, sunt per se notae: ergo multo magis illae propositiones, in quibus unio praedicati cum subiecto est absolute necessaria, debent esse per se notae: atqui in hac propositione, Deus est, praedicatum unitur subiecto, unione summe necessaria: ergo debet esse per se nota. Maior patet, etenim hae propositiones, totum est maius sua parte, et homo est animal rationale, et similes, habent tantum veritatem et connexionem necessariam secundum quid, et ex hypothesi quod existant: secus est autem de Deo, cuius existentia est absolute invariabilis et necessaria.

Nego sequelam maioris. Siquidem ad rationem propositionis per se notae, non sufficit quod necessaria sit maior et strictior unio praedicati cum subiecto; sed ultra requiritur ut illa maior connexio evidenter apparere possit ex terminis, et movere intellectum ut assensum praebeat illi propositioni. Inde fit quod cum propositio necessaria secundum quid facilius intellectui innotescat evidentiusque pateat, quam quae est necessaria simpliciter, non sequitur quod si illa nota esse debeat, haec pariter nota semper debeat apparere. Imo cum propositiones, quae fiunt de Ente summe necessario seu divino, sint altioris ordinis, quam sint hypotheticae quae fiunt de Ente creato; etiam illae nobis minus sunt evidentes et magis imperviae.

Dices 5. Quod est causa et ratio cognoscendi omnia, debet esse primo cognitum et per se notum: sed Deus est ratio cur omnia alia entia cognoscantur: ergo debet esse per se notus. Maior constat: quia propter quod unumquodque tale, et illud magis: ergo quod est causa illa, secundum quam sumus et secundum quam, vel in nobis, vel in corporibus, vera et recta ratione aliquid operamur, visu mentis aspicimus.

Distinguo maiorem. Quod est causa cognoscendi omnia obiective et formaliter, debet eis esse notius, concedo: quod est causa tantum effective et exemplariter, nego. Deus autem est tantum causa effectiva et exemplaris cognitionis omnium rerum, quatenus nimirum nobis concessit lumen et activitatem intellectus per quam omnia cognoscere possumus. Est etiam causa exemplaris ad quam necessum est intendere, velut ad rerum omnium exemplar secundum quod metienda est earum veritas; ita quod perfecte res nosse dicendus est, qui eas novit, nedum secundum id omne quod in se complectuntur, sed etiam secundum proportionem quam habent ad divinum suum exemplar, ut indicat S. Augustinus.

Dices 6. Per se notum est nobis quod ens necessario existens existat: sed Deus concipitur a nobis ut ens necessario existens: ergo per se notum est nobis quod Deus existat sub conceptu quo concipimus ipsum. Similiter, per se nobis notum est, quod operans actu existat actualiter: sed Deus a nobis concipitur ut operans actu; Deus enim communiter dicitur, juxta Damascenum, lib. 1. cap. 12., ab actuali, fovere, vel ardere, vel considerare: ergo per se nobis notum est, quod existat prout eum concipimus. Maior utriusque instantiae patet, quia repugnat rem necessario existentem et operantem actu non existere, quia, inquit Doctor, in 1. dist. 2. q. 2. num. 6, oppositum praedicati repugnat subiecto; si enim non est, non est ens necessario existens; et si non sit, non est ens actu operans. Ergo, etc.

Respondet Doctor. Esse quidem notum nobis non existentiam repugnare rei necessario existenti, ac operanti cum independentia: sed negat esse per se notum quod aliqua res necessario existat, et cum independentia operetur. Ut ergo propositio aliqua sit per se nota, non sufficit quod notum sit oppositum praedicati illius propositionis non posse subiecto competere; sed ulterius requiritur quod vel subiectum apprehendatur conceptu simpliciter simplici; vel si plures involvat conceptus, necessum est ut illi conceptus evidenter invicem uniti appareant.

Instabis. Eo ipso quo aliquod praedicatum repugnat subiecto, evidens est quod oppositum praedicatum ipsi convenit; unde si negatio animalis v. g. repugnet homini, evidens est quod animal ipsi necessario conveniat; quia alias contradictoria non essent immediate pugnantia, et dici posset quod neutrum ex contradictoriis rei competeret: ergo si negatio existentiae repugnat enti necessario existenti et actu operanti, sequitur manifeste quod existentia necessario ipsi competat: et consequenter de quocumque dicitur quod sit ens necessario existens et independenter actu operans, de eodem evidenter colligitur quod existat: ergo cum de Deo dicatur quod sit ens necessarium et actu independenter operans; cumque repugnet ens necessarium et actu operans non existere, evidenter colligitur Deum necessario existere.

Respondeo. Illam quidem consequentiam valere: Deus est ens necessarium: ergo est existens, virtute huius propositionis ex qua elicitur: Quod est ens necessarium est existens; sed minor ex ea deducenda, nempe quod Deus sit ens necessarium vel actu independenter operans, non est nobis per se nota.

Dices ultimo. Doctor Subtilis, laudata quaestione, n. 3, cum impugnasset sententiam S. Thomae asserentis propositionem per se notam dividi in propositionem notam in se, et in per se notam nobis, colligit quod quaecumque propositio est nota in se, etiam est per se nota cuicumque intellectui: sed ex prima conclusione constat, hanc propositionem, Deus est, esse per se notam secundum se: ergo etiam debet esse per se nota in nobis; alioquin vel Doctor sibi contradiceret, vel nos ipsi.

Respondeo. Doctorem nec sibi contradicere, nec nos illi: aliud enim est dicere aliquam propositionem esse per se notam, non tamen actualiter ab aliquo intellectu cognitam; aliud vero dicere, unam propositionem esse per se notam, et aliam esse per se noscibilem: quia haec duo stant simul, quod aliqua propositio sit per se nota, hoc est, ut terminis eius apprehensis habeat evidentiam, et tamen non sit aliquis intellectus qui illos terminos apprehendat, et illam propositionem cognoscat: etenim licet nullus esset intellectus, qui illos terminos apprehenderet, totum et pars, attamen haec propositio, totum est maius sua parte, non minus esset per se nota, licet non esset actualiter cognita. Ita a simili haec propositio, Deus est, per se nota est quidem, non tamen ab omnibus intellectibus actu evidenter cognita; sed solum ab illis qui distincte et clare apprehendunt hos terminos, Deus et esse, non vero a nobis, qui hos terminos confuse solum cognoscimus, et Deum per illos significatum apprehendimus tantum ut est ens necessarium, omnipotens, etc., qualiter apprehensus non est evidenter cognitus et expressus per hanc propositionem: Deus est.

Ex his collige 1. Nullam esse divisionem propositionis in propositionem per se notam Insipientibus et per se notam Sapientibus.

Si enim aliqua propositio sit per se nota sapientibus, et insipientibus ignota, hoc non provenit ex eo quod haec propositio non sit per se nota respectu omnium qui concipiunt illius terminos, sed ex eo quod insipientes illos terminos non apprehendant; quos si conciperent, aeque illis esset nota ac sapientibus. — Nec refert, quod Boetius distinguat communem animi conceptionem Sapientum a communi animi conceptione Insipientium, quasi innueret propositionem per se notam Sapientibus distingui a propositione per se Insipientibus nota. — Etenim respondet Doctor; 1. Communem animi conceptum non idem esse ac propositionem per se notam. 2. Ex hypothesi quod idem sit communis animi conceptio cum propositione per se nota, respondet Boetium non accipere propositionem per se notam, pro ea quae revera est per se nota, sed solum pro ea quae de facto cognoscitur. Certum est autem Sapientes multas propositiones cognoscere, quae notae non sunt Insipientibus, non quidem defectu propositionis, sed ex eo quod insipientes propositionis terminos non ita percipiant qualiter percipere deberent ut eis propositio esset per se nota.

Collige 2. Quod nulla pariter sit divisio propositionis in per se notam, et per se noscibilem: quia idem est propositionem esse per se notam, et esse noscibilem; etenim propositio per se nota illa est, quae licet actu non cognoscatur, tamen potest cognosci ex simplici terminorum apprehensione; at talis etiam est propositio per se noscibilis, ac proinde unum et idem omnino sunt.

Collige 3. Denique nullam prorsus esse divisionem in propositionem per se notam in se et per se notam nobis. Quia, inquit Doctor, quaecumque propositio est in se et per se nota, est etiam nota cuicumque intellectui terminos illius propositionis apprehendenti, licet non sit ab omni intellectu actualiter cognita. Propositio enim dicitur per se nota, quae ex terminis evidenter patet omni intellectui terminos apprehendenti; et sic propositio per se nota in se et per se nota in nobis, non sunt membra opposita.

Dices. Ex Aristotele aliqua sunt notiora natura, seu secundum se, et ignotiora nobis; aliqua vero notiora nobis, et ignotiora secundum se, ex quibus sic fit argumentum: omne comparativum supponit positivum: ergo si detur notius secundum se et ignotius nobis, debet etiam dari notum secundum se et notum nobis; et consequenter admitti debet aliquid per se notum ex se, et aliquid per se notum nobis.

Resp. distinguendo ultimum consequens: est aliquid per se notum ex se, et aliquid per se notum nobis, ita ut illud quod est notum secundum se non sit notum nobis, quando a nobis apprehenditur ut est per se notum in se, nego consequentiam; in quocumque alio sensu, transeat consequentia; sed non est ad propositum. Vult autem Aristoteles solum quod aliqua sunt secundum se notiora aliis, quae tamen ignotiora sunt nobis, eo quod aliqua sint priora aliis, sicut v. g. substantia est prior accidentibus, et tamen prius novimus accidentia, quam substantiam; utrumque tamen, tam accidens quam substantia, est notum ex se et notum nobis, quia ex natura sua possunt cognosci et cognoscuntur; sed accidentia a nobis viatoribus prius cognoscuntur quam substantia; a Beatis vero substantia prius, quam accidentia percipitur. Hinc autem non sequitur quod detur aliqua propositio ex se nota, quae non sit nota cuicumque apprehendenti terminos ipsius; quamvis multae sint propositiones, quarum termini non possint a quolibet apprehendi. Qua ratione Doctor in 1. dist. 3. quaest. 3. dicit Deum sub ratione Deitatis esse quidem primum obiectum conceptibile secundum se, sed non penes nos, eo quod distincte non percipiamus quid significet terminus hic, Deitas.