Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tanta est Polytheismi cum Atheismo affinitas et connexio, ut plurium Deorum affirmatio, unius veri Dei sit omnimoda negatio. Imo longe minus piaculum Tertulliano videtur, Deum omnino negare, quam multiplicare; Deus enim, inquit, lib. 1. contra Marcionem, si non unus est, non est, quia credimus non esse, quodcumque ita non fuerit, ut esse debebit. Hinc suum librum De Idololatria his verbis orditur: Principale crimen generis humani, summus saeculi reatus, tota causa iudicii Idololatria est. Ideo post debellatum Atheismum, operae pretium est, etiam ut Idololatriam expugnemus, ac ratione naturali Deorum pluralitatem omnino impossibilem esse demonstremus.

Notandum est 1. Daemonem esse omnis Idololatriae parentem et artificem, quippe qui eam in coelestem terrestremque Paradisum, et inde in universum terrarum orbem inducere tentaverit. Vix enim formatus fuerat ille Divinitatis aemulus, cum fieri voluit similis Altissimo, in Coelum Deitatis ascendere et super astra solium suae Pseudo-Divinae maiestatis exaltare. Vix etiam diem salutaverant primi hominum Genitores, cum ille malitiae, ac versutiae artifex ipsos ad Idololatriam sollicitavit, dicens: Eritis sicut Di. Vix tandem homines e iugulatricibus diluvii aquis superstites, terram iterum colere, ac humanum paene extinctum genus suscitare coeperant, cum eis Daemon plurium Deorum cultum suasit, ut hominem a cogitatione et cognitione verae Divinitatis averteret, ipseque, sub falso Idolorum nomine, inania quaedam Oracula proferens, divinos aucuparetur honores. Unde apposite Tertullianus cap. 22. Apologet.: Aemulantur divinitatem, dum furantur divinationem.

Notandum 2. Tantam fuisse Gentilium caecitatem et amentiam, ut innumerabilem paene Deorum multitudinem adoraverint. Nam ut refert Eusebius, lib. 9. Praeparationis Evangelicae, cap. 15., Triginta Deorum millia in terra esse censuit Hesiodus. Hinc S. Augustinus, lib. 4. De Civitate Dei, cap. 8: Quando (inquit) possent uno loco libri huius commemorari omnia nomina Deorum aut Dearum, quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt, singulis rebus propria dispertientes officia Numinum? Et paucis interpositis referens duodecim Deos, quos statuerant pro unica arista servanda et fovenda, ait:

Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus; geniculis nodisque culmorum Deum Nodutum; involumentis folliculorum, Deam Volutinam; cum folliculi patescunt ut spica exeat, Deam Patelinam; cum segetes novis aristis aequantur, quia veteres pro aequare hostire dixerunt, Deam Hostilinam; florentibus frumentis, Deam Floram; lactescentibus, Deum Lacturnum; maturescentibus, Deam Maturam; cum runcantur, idest, a terra auferuntur, Deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet.

At quantum pudere debuisset homines ratione praeditos, colere, et veluti Deos adorare, invocare, timere, alios nedum homines mortales, et in omnibus sibi similes, sed etiam febrim, pestem, pallorem, et alias infirmitates, et clades, quae (inquit idem S. Augustinus, ibidem cap. 23.) non erant Numina colendorum, sed crimina colentium. Imo et venerari, ac pro Diis habere stupida quaeque ac infesta animantia, etiam et plantas exiguas, veluti porrum, caepe, quae et Aegyptii pro Diis habebant, et ita venerabantur, ut ea nec frangere, nec manducare auderent. De quibus lepide scribit Iuvenalis, Satyra 15.

Quis nescit Volusi Bithynice, qualia demens Aegyptus portenta colat? Crocodilon adorat… Porrum et caepe nefas violare ac frangere morsu. O sanctas gentes! quibus haec nascuntur in hortis Numina.

Notandum 3. Quod etsi Evangelico irradiante fulgore omnis hic idololatriae error depulsus fuerit, juxta illud Isaiae vaticinium cap. 2. Elevabitur Dominus solus in die illa et idola penitus conterentur; ad ipsius enim splendidissimi iustitiae Solis ortum, superstitionis densa caligo minui coepit et ex tunc antiquas tenebrarum sedes Daemon ipse repetens et perpetuum in Oraculo Delphico caeterisque silentium futurum praenuntians, ab eo discedens, ait:

Me puer Hebraeus, divos Deus ipse gubernans, Cedere sede iubet, tristemque redire sub Orcum,

nihilominus nonnulli e Christianis infames quidam eruperunt haeretici, qui Deorum pluralitatem induxerunt, siquidem Manichaei, Cerdoniani, Gnostici et Marcionistae duos statuerunt Deos, Bonum unum, Malum alterum. Unde Tertullianus loquens de Marcione, lib. 1. quem in eum scripsit, cap. 2. Duos, inquit, Ponticus deos adfert tamquam symplegadas navifragii sui: Unum quem negare non potuit, idest Creatorem et nostrum, et alterum quem probare non poterit, idest suum. Et cap. 5. loquens de Valentino Haeresiarcha, ait: Honestior et liberalior Valentinus, qui simul ausus est duos concipere, Bythum et Sigen, cum usque ad triginta Aeonum fetus, tamquam Aeonicam scropham, numen divinitatis effudit. Itaque nedum adversus Idololatras, sed etiam contra haereticos unitas Deitatis est demonstranda rationibus, tum naturalibus, tum moralibus.

Conclusio prima. — Deus ita necessario est unicus, ut sit omnino impossibile plures esse Deos. Hanc conclusionem probat Doctor Subtilis in 1. dist. 2. q. 3. septem rationibus naturalibus, quarum Prima repetitur ex infinito intellectu, secunda ex infinita voluntate, Tertia ex infinita bonitate, Quarta ex infinita potentia, Quinta, ex ipsamet ratione infinitatis, Sexta ex necessaria existentia, Septima ex omnipotentia; quas omnes brevitatis et claritatis causa ad tria capita censui esse reducendas, nimirum ad divinam entitatem, operationem et dignitatem, ex quibus velut ex triplici luminis fonte, Divinitatis unitas evincitur, ac quantum fieri potest demonstratur.

Primo quidem sic: Quod est essentialiter singulare, est unicum: sed Deus est essentialiter singularis: ergo est unicus. Maior patet, singularitas enim formaliter importat secum negationem communicabilitatis et multiplicabilitatis in plura numero distincta: unde fatentur omnes Philosophi, quod si natura humana v. g. ex essentialibus suis principiis esset singularis, in unico solum individuo posset reperiri. Minor probatur: Quod est essentialiter existens, est essentialiter singulare: sed Deus est essentialiter existens: ergo est singularis. Minor patet; siquidem Dei nomen nihil aliud sonat, quam ens per essentiam et a se ita necessario existens, ut impossibile sit illud non existere. Maior etiam est evidens; siquidem existentia est tantum rei singularis, est enim ultimus rei gradus, ultimumque illius complementum: unde merito docet Aristoteles, naturas communes, sive genericas, sive specificas, non habere existentiam nisi in singularibus quibus conveniunt et de quibus praedicantur: ergo necessum est, quod si Deus sit essentialiter existens, etiam essentialiter sit singularis, ac proinde omnimode in plures Deos immultiplicabilis; et consequenter Deus necessario est unicus.

Confirmatur: Si Deitas posset multiplicari, essent infiniti Dii: sed non sunt infiniti Dii: ergo Deitas nequit multiplicari. Minor patet, nullus enim Polytheorum hactenus asseruit infinitam Deorum catervam. Quia cum Deus sit a nobis colendus, nec possimus infinitos colere per limitatas, ac finitas nostras operationes, si essent infiniti, sequeretur innumeros Deos omni prorsus cultu ac veneratione destitui, ac penitus a Deorum consortio apud nos ablegari. — Unde Octavius, apud Minutium Foelicem, Deorum procreationem et generationem lepide arguens ait:

Cur si nati sunt Dii, non hodieque nascuntur? Nisi forte Iupiter senuit, et partus in Iunone defecit, et Minerva canuit antequam peperit. Et ideo cessavit ista generatio, quia nulla fabulis eiusmodi praebebatur assensio? Caeterum si Dii creari possent, et interire non possent, plures totis hominibus Deos haberemus, ut iam eos nec coelum contineret, nec aer caperet, nec terra sustineret.

— Maiorem probat Doctor citatus n. 5: Omnis essentia multiplicabilis et in individuis plurificabilis non determinatur ex se ad certum numerum individuorum: sed qua ratione potest esse in duobus, eadem potest esse in quatuor, in centum, in mille, et sic usque in infinitum, ut patet de natura humana, quae posset esse in infinitis hominibus, si darentur: ergo si natura divina possit esse in pluribus individuis, poterit esse in infinitis. Cur enim potius sisteret illius communicatio in uno numero, verbi gratia in centenario, quam in millenario, et sic de caeteris? Insuper, cur natura quaelibet creata poterit esse capax multiplicationis et plurificationis in infinitum, et divina non poterit? Ergo si possint esse plures Dii, poterunt esse infiniti. Atqui si possent esse infiniti, de facto et actu existerent, quia cum Deus sit ens summe necesse esse, quidquid potest esse, de facto est: sed non sunt infiniti Dii existentes: ergo nec esse possunt: ergo nec possunt esse plures: ergo est tantum unicus. Hanc rationem maxime convincentem censet Maironius in primum dist. 2. quaest. 4. Attamen contra eam

Replicant Polythei, ut huius rationis vim frangant, illas consequentias nullas esse, sicut a simili nullae sunt hae illationes: 1. Natura humana non est determinata de facto ad certum numerum hominum: ergo de facto possunt esse infiniti homines actu existentes; 2. Faber ferrarius non est de facto determinatus ad faciendum unum cultellum: ergo poterit facere infinitos; 3. Non sum determinatus ad portandum pondus trium aut quatuor librarum: ergo possum portare infinitas ponderis libras; 4. Pater in Divinis non est determinatus ad producendum unicum suppositum divinum: ergo poterit producere infinita numero supposita divina. At certum est has quatuor consequentias esse falsas: ergo etiam falsa erit sequela nostrae probationis, qua inferebamus, quod si natura divina non sit necessario determinata ad unicum individuum, sed sit multiplicabilis in plura, poterit multiplicari in infinita, sicque possent esse infiniti Dii. — Respondet Maironius noster: ad primum, quod licet equidem natura humana et quaelibet alia non sit ex se determinata ad certum numerum individuorum, alioquin Deus non posset mundum perpetuare quamdiu et quantum vellet, quippe qui praeter determinatum hominum numerum, alios non posset producere, illa tamen est determinata ab extrinseco, scilicet a voluntate divina, quae tot homines et non plures producere statuit. Si autem divina natura ex se posset multiplicari, a nullo extrinseco illius multiplicatio limitari posset, ac consequenter tot essent illius individua, quot esse possent, quia cum Deus sit ens necesse esse, in eo esse et posse idem sunt. Ad secundum, dicit quod faber determinatur a materia et vitae brevitate, quod si viveret in aeternum et haberet ferrum infinitum, infinitos posset facere cultellos. Ad tertium, dicit repugnantiam illam respectu portandi ponderis infiniti, repeti non ex parte infinitatis, sed ex parte simultatis, nam successive possem portare infinitas libras ponderis, si nempe infinitos dies viverem, et diebus singulis unam libram portarem: sed non possem eas infinitas portare simul, nisi infinitam vim mihi Deus inderet. Ad quartum, distinguit antecedens: Pater in divinis non est determinatus ad unicum suppositum eiusdem rationis et per eamdem facultatem et operationem producendum, negat; per diversas facultates et operationes producendum, concedit; determinatur enim ad producendum suppositum Filii per dictionem intellectus et ad producendum suppositum Spiritus sancti per spirationem voluntatis. Unde non sequitur quod possit infinita divina supposita producere: id quidem sequeretur si esset indeterminatus ad producenda duo supposita eiusdem rationis per eamdem facultatem et operationem, v. g. duos Filios divinos aut duos Spiritus sanctos, quia qua ratione Deus posset duos producere, etiam et infinitos posset. Sicut legitime sequitur, quod si natura divina esset communicabilis duobus individuis divinis, etiam et mille et infinitis esset communicabilis; quia eadem est ratio de communicatione infinitis, ac duobus; cum haec communicatio a nullo extrinseco posset limitari et determinari ad certum numerum potius quam ad alium: proindeque stat firmitas et robur praefatae rationis.

Secunda ratio petitur ex infinita operandi virtute: cum autem in Deo triplex supponatur operatio, nimirum Omnipotentiae, qua producit omnia, Intelligentiae, qua se et alia cognoscit, et Voluntatis, qua seipsum et omnia alia bona diligit, ex hoc triplici operandi modo probat Doctor repugnare Deorum pluralitatem.

Primo quidem ex Omnipotentia: Repugnat plures esse omnipotentes: ergo et plures Deos. Patet consequentia, siquidem Dei nomine, significamus primam causam omnino independentem et illimitatam, tum in sua entitate, tum in suis operationibus. Licet enim omnipotentia Dei ratione naturali non possit demonstrari, ut observat Doctor n. 6., tamen ut vulgo accipitur Dei nomen, causam omnipotentem designat. Probatur antecedens: Si essent duo Omnipotentes et unus illorum vellet producere aliquam creaturam, vel alter posset illius creaturae productionem impedire aut productam destruere, vel non posset; si non posset, certe non esset dicendus Omnipotens, cum non posset exequi quaecumque vellet; si posset, sequeretur alterum non esse Omnipotentem, quippe cum non posset suum opus absolvere aut factum servare. Unde merito concludit sanctus Athanasius: Dicere plures Deos aequaliter potentes, est dicere plures aequaliter impotentes.

Replicabis. forsan illos esse aequalis virtutis et potentiae, sed tantum esse tamque arctum inter eos prudentiae ac amoris vinculum, ut unus ab alterius voluntate dissentire non valeat. — Contra. Quilibet eorum esset omnino liber, ac proinde posset ab alio interdum dissentire: supposito autem quod paria non sentiant circa aliquod opus, quod unus eorum moliri intendit, aut ille poterit opus intentum exequi, vel non: si possit, aliis repugnantibus, quis non videat eos esse imbecilles et impotentes? quippe qui non possent impedire ne opus sibi repugnans fiat. Si non possit, certe non erit omnipotens, nec proinde Deus erit dicendus. Itaque ex parte operationis Omnipotentiae, omnino repugnat plures esse Deos.

Secundo, idem repugnat ex parte operationis Intellectus divini, quod sic probat Doctor, et cum eo Bassolius in 1. dist. 2. q. 3; Deus debet habere intellectum infinita perfectionis: sed si plures essent Dii, neuter ex illis haberet intellectum infinitae perfectionis: ergo neuter esset Deus. Maior constat; cum enim Deus sit ens infinite perfectum maxime debet habere intellectum infinitae virtutis ac perfectionis in cognoscendo, cognitio namque entis spiritualis maxima perfectio est. Minor probatur: Intellectus infinita perfectionis debet omnia intelligibilia cognoscere modo perfectissimo, quo ex se cognoscibilia sunt: sed si essent plures Dii, v. g. duo quorum unus, maioris claritatis causa, vocetur Deus Pater, et alius Deus Filius, neuter ex illis posset cognoscere quodcumque intelligibile perfectissimo modo, quo ex se intelligibile est, etenim Deus Pater v. gr. non posset ita cognoscere Deum Filium. Probat Doctor: Ut Deus Pater cognosceret Deum Filium perfectissime, deberet ipsum cognoscere per essentiam ipsius Dei Filii: at non potest illum ita cognoscere: ergo eum non perfectissime cognosceret. Maior patet, nihil enim cognoscitur perfectissime, quod per essentiam suam non cognoscitur, aut per aliquid aliud in quo essentia illius perfectiori ac nobiliori modo continetur, quam in ipso, eo scilicet modo quo Theologi docent creaturas perfectius esse et cognosci in Deo, quam in seipsis: sed ille Deus Filius, si daretur, esset cognoscibilis per suam essentiam, quippe cum ipse sic se cognosceret, nec aliquid esset in quo ipsius essentia perfectiori modo contineretur quam in seipsa, siquidem illa supponitur esse infinite perfectionis, ac proinde nihil est quod ipsa sit perfectius: ergo non posset cognosci perfectissime a Deo Patre nisi cognosceretur per essentiam. Minor etiam est evidens, nempe quod Deus Pater non posset cognoscere Deum Filium per illius essentiam: tum quia sequeretur (inquit Doctor) quod cognitio Dei Patris esset posterior natura essentia Dei Filii realiter a se distincta, omnis enim cognitio distincta realiter ab obiecto praesupponit obiectum prioritate saltem naturae, sicut effectus causam; ab obiecto enim et potentia paritur omnis notitia: tum quia (inquit Bassolius) Deus Pater dependeret a Deo Filio in comparanda sua cognitione, tamquam ab aliquo extrinseco, ac proinde non esset independens in operatione sibi maxime propria, qualis est cognitio, et consequenter non esset Deus.

Replicabis. forsan quod unus Deus cognosceret alterum per suammet essentiam, hoc est per essentiam ipsius Dei cognoscentis, quae esset omnino similis essentiae Dei cogniti: vel eum cognosceret per aliquam speciem repraesentantem essentiam Dei cogniti, qua proinde ipsam perfectissime repraesentaret. — Contra: In hac hypothesi (inquit Doctor) cognitio Dei cognoscentis non esset perfectissima, siquidem non tam perfecte res cognoscitur in aliquo simili et repraesentativo, quam in seipsa, cognitio enim intuitiva perfectior est cognitione abstractiva: ergo si Deus Pater Deum Filium cognosceret tantum cognitione abstractiva, nimirum per suam essentiam aut per speciem repraesentativam essentiae Dei Filii, illius cognitio non esset perfectissima, nec consequenter esset Deus.

Tertio denique pluralitas repugnat ex operatione Voluntatis divinae, quod sic probat Doctor n. 3: Voluntas divina cum sit infinitae perfectionis, debet esse ordinata et regulata, proindeque debet diligere quodcumque diligibile quantum diligibile est: sed si darentur plures Dii, unus alium non posset diligere quantum diligibilis est. Probatur: Vel unus alterum diligeret infinite, vel non: si non, ergo illius voluntas non esset regulata, quia cum alter Deus supponatur infinite perfectus, est infinite diligibilis: si sic, ergo alium aeque amaret ac seipsum, proindeque illius amor non esset ordinatus. Sicut enim quilibet naturali pondere magis propendet in sui ipsius, quam in alterius conservationem, sic etiam plus tenetur seipsum amare quam alterum: si autem unus Deus alium infinite amaret, seipsum non posset plus diligere quam alterum, in infinito enim non est plus nec minus: ergo si darentur plures Dii, eorum voluntas esset deordinata, proindeque non esset divina: ergo non essent Dii. — Deinde, si plures essent Dii, aut unus frueretur seipso et aliis simul, aut uteretur aliis, et seipso frueretur; sed neutrum dici potest. Non primum, quia alias frueretur duobus obiectis adaequate beatificantibus, quilibet enim ex illis cum esset bonum infinitum, adaequate beatificaret, et sic unus conferret ad beatitudinem alterius, et non conferret: conferret quidem, quia eo frueretur; non conferret autem, quia utrolibet eorum sublato, non minus esset beatus. Non etiam secundum, quia cum unus Deus ex se non ordinetur ad alterum tamquam ad finem, si quis eorum altero frueretur, abuteretur; sicque voluntas illius non esset ordinata, nec consequenter esset ille Deus.

Tertia denique ratio petitur ex dignitate Deitatis, quae potissimum est triplex, iuxta triplicem respectum quem creaturae omnes ad Deum habent tamquam ad suum principium, moderatorem et finem, a quo oriuntur, per quem reguntur, et ad quem ordinantur.

Primo namque constat ex Physicis unius eiusdemque effectus non posse assignari plures causas totales et adaequatas, alioquin causa esset totalis, ut supponitur, et non esset, quia ad productionem effectus, alterius causae consortium et activitatem admitteret: ergo nec plura admitti possunt rerum omnium prima principia. Vel enim quodlibet eorum esset totale principium, vel non: non primum, quia implicat eiusdem rei esse plures totales causas: non etiam secundum, alias non esset Deus, cum non haberet virtutem infinitam, sed alterius adminiculum admitteret. Unde merito Lactantius libro De vera sapientia, cap. 3. Si natura (inquit) non patitur, ut sint unius hominis plures patres, ex uno enim procreantur: ergo etiam multos colere Deos contra naturam est, contraque pietatem.

Secundo. Constat ex Moralibus non posse admitti plures fines totales et adaequatos, finis enim totalis is dicitur, ad quem omnia appetibilia referuntur: ergo ubi quis sibi proponit unum Deum tamquam finem ultimum totalem, necessum est ut omnia alia ad ipsum ordinet et referat, ac proinde non potest alium Deum ut finem totalem sibi proponere, alias prior Deus esset finis totalis, et non esset; esset quidem, ex suppositione; non esset autem, quia alii Dii ad ipsum non referrentur. Sic ex dignitate et ratione finis totalis necessario unicus Deus est admittendus.

Tertio. Denique ex Politicis constat regimen Monarchicum esse omnium optimum: proindeque Deo supremo omnium moderatori tribuendum:

Unus igitur omnium Dominus est Deus, inquit S. Cyprianus, lib. De vanitate Idolorum; neque enim ista sublimitas potest habere consortium, cum sola omnem teneat potestatem ac divinum imperium. Etiam de terris mutuemur exemplum. Quando unquam regni societas, aut cum fide coepit, aut sine cruore desiit? sic Thebanorum germanitas rupta, Et permanens rogis dissidentibus etiam in morte discordia, Et Romanos geminos unum non capit regnum, quos unum uteri coepit hospitium. Pompeius et Caesar affines fuerant, nec tamen necessitudinis foedus aemula potestate tenuerunt. Nec hoc tantum de homine mireris, cum in hoc omnis natura consentiat. Rex unus est apibus, et Dux unus in gregibus, et in armentis Rector unus. Multo magis mundi unus est Rector, qui omnia quaecumque sunt, verbo iubet, ratione dispensat, virtute consummat.

Dices 1. Ex Apostolo primae ad Corinth. 8: Sunt Domini multi, et Dii multi: ergo non est tantum unicus Deus. — Distinguo. Sunt Dii multi veri, nego; fictitii, concedo. Omnes enim Dii gentium Daemonia, ait Vates Regius.

Instabis. Illi sunt veri Dii, qui veros habent characteres Deitatis: atqui Dii gentium veros habent characteres Deitatis. Probatur: Tres potissimum sunt characteres Deitatem nobis notificantes, nimirum patratio miraculorum, iuxta illud Psal. 71. Qui facis mirabilia solus; infirmitatum repentina curatio, ut fertur primo Regum cap. 2: Dominus mortificat et vivificat, deducit ad inferos et reducit; et praedictio futurorum, secundum illud Isaiae 41. Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos. Sed tria haec Dii gentium operati sunt, ut compertum est innumeris historiis: ergo veri Dii dicendi sunt. — Nego minorem, et ad probationes dico, ea omnia quae narrantur facta ad invocationem falsorum Numinum, nativa daemonum ope et virtute patrata fuisse, qualia fuerunt stupenda illa opera a duabus Vestalibus edita in signum et confirmationem suae illibatae virginitatis, quarum una nomine Tuscia, aquam cribro continuit et gestavit, altera nomine Claudia navem in qua saxum magnae Deorum matri sacrum ferebatur mediis in Tiberinis aquis, ita haerentem ut nulla humana virtute moveri posset, cingulo suo movere potuit, et ad portum deducere. Haec enim et similia a Daemonibus sub Deorum nomine edebantur (inquit Tertullianus) Ut Numina lapides crederentur et Deus verus non quaereretur. In Apologetico c. 22.

— Ad secundam probationem dico; has curationes morborum a falsis Numinibus fuisse potius Daemonum infestantium quietem, quam aegritudinis depulsionem, Laedunt enim primo, inquit ibidem Tertullianus, deinde remedia praecipiunt ad miraculum nova, sive contraria, post quae desinunt laedere, et curasse creduntur. Vel ut loquitur Octavius apud Minutium Felicem: Morbos fingunt, terrent mentes, torquent membra, ut ad cultum sui cogant, ut nitore altarium vel hostiis pecudum saginati, remissis quae constrinxerant curasse videantur. — Ad tertiam probationem dico, illas omnes vel rerum absentium declarationes, vel futurarum notificationes et praedictiones, factas fuisse pariter Daemonum industria, qui mira sua velocitate in momento orbem lustrant et referre possunt quae in remotioribus plagis geruntur. Possunt pariter miranda sui genii subtilitate ventura coniicere ex Astrorum influxu, Scripturarum interpretatione et Prophetarum oraculis.

Haec omnia eleganter detegit et aperit Tertullianus ibidem:

Omnis, inquit, spiritus Ales est, hoc Angeli et Daemones. Igitur momento ubique sunt. Totus orbis illis locus unus est, quid ubique geratur tam facile sciunt, quam enuntiant; velocitas, Divinitas creditur, quia substantia ignoratur, dispositiones etiam Dei, et nunc Praepositis concinnantibus excerpunt, et nunc lectionibus resonantibus carpunt, ita et hinc sumentes quasdam temporum sortes, Aemulantur Divinitatem dum furantur divinationem.

In Oraculis autem quo ingenio ambiguitates temperent in eventus, sciunt Croesi, sciunt Pyrrhi. Croesus enim cum Oraculum Apollinis, cui devotus erat, consuluisset, num arma adversus Persas moveret, Oraculum respondit, ut refert Eusebius, lib. 3. De praeparatione Evangelica: Intrepidum si Croesus Halym transmiserit amnem, Imperium perdet magnum regnumque superbum. Qua ambiguitate verbi perdet deceptus Croesus, bellum Persis indixit, arbitratus regnum Persarum suis armis perdendum, et devastandum: sed ipsemet suum Lydiae regnum infelici belli eventu perdidit. Simile quid contigit Pyrrho Epirotarum Regi, qui cum idem Oraculum consuluisset, utrum adversus Romanos pugnans evaderet, audivit ambiguum hoc Oraculum: Aio te Aeacida Romanos vincere posse. Quo factum est ut victoriae spe animatus Pyrrhus, adversus Romanos pugnaverit; sed ab eis victus ac prostratus, ambigui Oraculi sensum propria iactura didicit.

Dices 2. Quidquid est melius, est admittendum maxime in Deitate: sed melius est plures esse Deos quam unicum: ergo plures Dii sunt admittendi. Probatur minor. Melius est esse plura bona quam unicum: sed plures Dii sunt plura bona: ergo melius est esse plures Deos quam unicum. — Distinguo maiorem. Si illud quod cogitatur ut melius, est possibile et admittendum, concedo. Si sit impossibile, nego. Plures autem Deos esse, impossibile satis superque demonstratum est. Similiter probationem minoris distinguo: Plura bona meliora sunt unico, si illud unicum in se non contineat quidquid perfectionis in aliis reperitur, concedo; si contineat, nego. Licet enim decem librae argenteae, v. gr. sint plura bona quam unus nummus aureus, attamen eum pretio non excedunt, quia nummus aureus in se continet valorem et pretium illarum decem librarum: ita a pari, licet plures Dii, si darentur, essent plura bona, cum tamen unicus Deus sit infinite perfectus, ac proinde cum contineat quidquid perfectionis in aliis reperiretur, hinc fit quod non esset melius plures esse Deos quam unicum.

Dices 3. cum Marcione et Manichaeis: Tot sunt admittendi Dii, quot primi rerum Productores, summi Moderatores, et ultimi Fines: at illi sunt ad minimum duo: ergo et duo Dii. Maior patet ex dictis. Minor probatur: Tot sunt rerum Productores, Moderatores, et Fines, quot Effectus omnino oppositi, Leges contrariae, et Termini perpetui diversi: sed illa sunt ad minimum duplicis generis et ordinis. Maior patet; ex oppositis enim effectibus, legibus et terminis perpetuis, cognoscitur causae, rectoris, et finis diversitas et distinctio. Minor etiam ipsamet experientia et Scriptura constat, corpora namque et spiritus sunt effectus oppositi, hinc inter corpus, et animam, perpetua pugna, iuxta illud S. Pauli Romanorum 7: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem, video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Leges pariter divinae omnino oppositae: Vetus enim et Mosaica nonnisi severitatem, terrorem, et supplicia intentabat; lex autem Nova et Evangelica, nihil nisi dilectionem, veniam et misericordiam praesefert. Duo similiter Termini rationalium creaturarum perpetui, nimirum beatitudo et damnatio, Coelum et Infernus, felicitas et gehenna. Ergo necessario admittendi sunt duo rerum Productores, quorum unus res malas corporeas et visibiles, alter bonas spirituales et invisibiles produxerit: duo pariter mundi Rectores, quorum unus vindictam et mala ex depravata per malitiam sua natura sapiat, alter ad amorem et misericordiam ex innata sua bonitate pronus sit: duo denique ultimi Fines, quorum unus in cruciandis ac perpetuo torquendis corporibus humanis delectetur, alter in animalibus ad suam similitudinem factis, liberandis, salvandis, ac aeternis deliciis leniendis et demulciendis occupetur. — Nego minorem, et ad primam illius probationem dico, diversitatem effectuum indicare quidem nonnumquam diversitatem causarum finitarum, quarum virtus cum sit limitata, etiam determinata est ad certos effectus ita producendos, ut alios non posset producere: sic ignis ignem et non aquam producit: secus vero de potentia Divina, quae cum sit infinitae virtutis et foecunditatis, quoslibet effectus potest producere, sive similes, sive disparatos, sive contrarios, unde merito in Symbolo Deus dicitur Creator Coeli et Terrae, visibilium et Invisibilium. Adde quod si duo primi Productores essent assignandi, quorum unus res corporeas et visibiles, alius res spirituales producere deberet, nec possent simul ab unico produci propter earum oppositionem, etiam et innumeri essent assignandi rerum corporearum Productores, quippe quae nedum disparatae, sed etiam proprie oppositae et contrariae inveniantur, verbi gratia calor et frigus, album et nigrum, lux et tenebrae, imo eiusdem humani corporis diversi erunt primi assignandi artifices, nam, inquit Tertullianus, lib. 1. In Marcionem, cap. 16:

Hominem ipsum, diversitas temperavit tam in corpore quam in sensu, alia membra fortia, alia infirma, alia honesta, alia inhonesta, alia gemina, alia unica, alia comparia, alia disparia. Proinde et in sensu, nunc laetitia, nunc anxietas, nunc amor, nunc odium, nunc ira, nunc lenitas, quod ita est ut aemula inter se conditionis universitas ista modulata sit, iam igitur et visibilibus visibilia debentur, non alteri Auctori deputanda.

— Ad secundam probationem respondet etiam ipsemet Tertullianus, lib. 2. cap. 4.

Quam arguis legem, inquit, quam in controversiis torques, bonitas erogarit, consulens homini quo Deo adhaereret: ne non tam liber quam abiectus videretur, aequandus famulis suis ceteris animalibus solutis a Deo, et ex fastigio liberis: Sed ut solus homo gloriaretur, quod solus dignus fuisset qui legem a Deo sumeret.

Ut autem utriusque legis tam Veteris quam Novae non diversos fuisse Conditores demonstret, ostendit quidquid in una delineatum fuerat, in altera fuisse impletum, et quae de Deo Veteris Legis Auctore Marcion obiiciebat, eadem in novae Legis artificem tantopere a Marcione decantatum, Tertullianus in fine huius secundi libri retorquet.

— Ad tertiam probationem ipsemet pariter replicat, iustitiam et bonitatem, vindictam et indulgentiam, beatitudinem et damnationem, diversitatem Deorum non inferre, imo unitatem evincere, nam, inquit, lib. 2. cap. 12:

A primordio Creator tam bonus, quam iustus, pariter utrumque processit. Bonitas eius operata est mundum, iustitia modulata est... Iustitiae eius quae inter lucem et tenebras separatio pronuntiata est, inter diem et noctem, inter Coelum et Terram, inter aquam superiorem et inferiorem, inter mare et aridae molem, inter luminaria maiora et minora, diurna atque nocturna, inter marem et foeminam, inter arborem agnitionis mortis et vitae, inter orbem et Paradisum, inter aquigena et terrigena animalia omnia, ut bonitas concepit, ita iustitia distinxit.

Et cap. 18. demonstrans in Deo summe bono severitatem necessariam, ait:

Tot illecebris mali expugnantibus bonum, quis illud appeteret quod impune contemneret? Quis custodiret, quod sine periculo amitteret? Levis mali viam latam et multo frequentiorem. Nonne omnes illaberentur si nihil in illa timeretur? Horremus terribiles minas Creatoris et vix a malo avellimur, quid si nihil minaretur? Hanc iustitiam malum dices quae malo non favet? Hunc bonum negabis quae bono prospicit? Qualem oportet Deum velles; qualem malis expediret, sub quo delicta gauderent, cui Diabolus illuderet? Num bonum iudicares Deum, qui hominem magis posset malum facere securitate delicti.

Inde concludit:

Iustitia Dei plenitudo divinitatis, exhibens Deum perfectum et patrem et Dominum; Patrem clementia, Dominum disciplina; Patrem potestate blanda; Dominum severa; Patrem diligendum pie; Dominum timendum necessario. Diligendum quia mavult misericordiam quam sacrificium; et timendum quia nolit peccatum: diligendum quia mavult paenitentiam peccatoris, quam mortem; et timendum quia mavult peccatores sui iam non paenitentes.

Dices 4. Plus potest Deus facere, quam intellectus humanus cogitare possit: sed intellectus humanus, ut constat de Idololatris et Gentilibus, cogitare potest plures Deos: ergo Deus potest facere plures Deos: at in divinis idem est esse et posse: ergo de facto sunt plures Dii. — Respondet Seraphicus Doctor in 1. dist. 2. art. 1. quaest. 1. quod Gentes non intellexerunt Deum secundum nobilitatem divinam; ideo non est mirum quod multos Deos cogitaverint, vel potius finxerint; fuit enim Deorum pluralitas fictio intellectus humani. Unde ad argumentum dico, quod duplex est intellectus: rationalis scilicet et phantasticus. De primo vera est obiectio, non autem de secundo, idest, si nos cogitemus ea quae sunt secundum rationem, tunc est verum plus posse Deum facere quam nos cogitare; plura enim facit Deus, quam nos possimus cogitare, multa namque Deus facit, quae per rationem naturalem non possumus intelligere, ut patet de mysteriis nostrae fidei. Si tamen velimus cogitare ea quae occurrunt phantasiae et imaginationi nostrae, sine dubio plura possumus cogitare quam Deus facere, quia possumus cogitare multa absurda et inconvenientia, quae potius dicuntur fingi quam intelligi; Deo autem inconveniens minimum, est impossibile.

Dices 5. Magna potentia est, quae potest magnum, maior quae maius, maxima quae maximum, et summa quae summum; atqui Dei potentia est summa: ergo potest producere summum: sed hoc est Deus: ergo Deus potest alium producere. — Respondet idem Seraphicus Doctor, quod aliquid potest producere aliud tripliciter: vel de seipso, vel de aliquo creato, vel de nihilo. De seipso potest Deus producere et vere producit summum simpliciter; Pater enim divinus generat de sua substantia Filium: sed non potest producere alium Deum propter divinae naturae simplicitatem. De alio, vel de nihilo non potest Deus producere summum simpliciter, sed in genere: non propter defectum suae potentiae; sed propter defectum creaturae, quam necesse est esse limitatam: et ita non potest producere alium Deum.