Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Deum esse verum, nemo Catholicorum ambigit; articulo namque fidei constat, Filium Dei esse Deum verum de Deo vero: unde non immerito Regius Psaltes Psalmo 88. Domine Deus virtutum quis similis tibi? Potens es Domine, et veritas tua in circuitu tuo: quasi diceret, Deus est ita verus et verax, ut sit quasi totus a veritate circumdatus, et ex veritate compositus; ut de ipso, quod de Christo, dixit S. Augustinus Sermone Decalogi, merito dici possit, Deus totus est veritas: primo quantum ad esse, quia solus proprie, et vere est qui dixit, Ego sum qui sum. Secundo, quantum ad intellectum, quia est suum intelligere. Tertio, quantum ad scientiam, quia Deus scientiarum est, qui nec falli nec fallere potest. Quarto, quantum ad sermonem, juxta illud Ioannis 17. Sermo tuus veritas est. Quinto, quantum ad promissa, quia fidelis Deus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis. Non est ergo cur immoremur in probanda divina veritate. Solum hic proponitur examinandum in quo consistat divina veritas, et qualiter Deo conveniat, an videlicet per modum praedicati essentialis, aut solum attributalis, quod ut compertum fiat evidentius

Notandum 1. Philosophos triplicem communiter distinguere veritatem, scilicet veritatem signi, cognitionis, et entis. Prima est conformitas nostrorum verborum cum interno mentis conceptu: haecque est virtus moralis mendacio opposita. Secunda est conformitas intellectus cum re cognita, qualis est cognitio fidei divinae et scientiae humanae, quibus opponitur falsitas, error, et opinio. Tertia denique est formalitas entis, qua taliter est conceptibile qualiter est secundum suam naturam: unde

Notandum 2. Veritatem entitativam importare secum habitudinem et respectum transcendentalem intelligibilitatis ad intellectum; qua ratione Doctor in 1. dist. 49. q. 4. circa n. 11: forte, inquit, nec verum nec bonum ultra ens dicunt rationes absolutas non quod revera entitativa veritas sit in se solus ac simplex respectus transcendentalis, et ordo quem ens quodlibet dicit ad intellectum cognoscentem; sed ita quod non possit veritatis conceptus exprimi absque tali ordine ad intellectum, cuius maxime obiectum est. Sicut a pari bonum declarari nequit absque ordine ad appetitum cuius est obiectum et terminus: bonum namque communiter dicitur quod omnia appetunt.

Notandum 3. Ex Doctore in 2. Metaphysicorum numero 8. veritatem entitativam talem esse qualis est ens:

Quia enim, inquit, Veritas est proprietas entis, ideo sequitur esse rei proportionaliter. Ita ut unumquodque eo modo quo habet esse, habeat etiam veritatem: unde fit quod ea, quorum esse est sempiternum, sit etiam sempiterna veritas. Quia etiam veritas in intellectu oritur ex veritate in re, idcirco sicut res habet esse, sic etiam est apta nata cognosci; quo fit ut semper ab ipso esse rei, oriatur conformitas veritatis, sive in re, sive in intellectu. Quare bene elicit Philosophus, quod unumquodque sicut se habet ad esse, ita se habet ad veritatem.

Quibus Doctor aperte indicat talem esse rei veritatem, qualis est ipsius entitas: adeoque si entitas sit infinite perfecta, talis pariter erit entitativa rei veritas.

Conclusio prima. — Entitativa Dei veritas est suprema illius perfectio, qua solus concipitur proprios Divinitatis characteres habere.

Haec aperte patet ex notatis; in tantum enim ens quodlibet rerum est, in quantum habet characteres entitati suae proprios, quibus vere et intrinsece in suo esse constituitur, et a quolibet alio distinguitur. Ergo Deum habere veritatem entitativam, nihil aliud est quam proprios Deitatis characteres sibi vendicare, quibus ab inanibus et falsis Diis secernatur ac distinguatur. Nimirum, quod sit ens infinitum, a se, per essentiam, necessario existens, a nullo productum, et caeterorum productivum. Quae verba genuinos verae Divinitatis characteres exprimunt, quibus nimirum verus Deus ab inanibus et ementitiis gentium numinibus secernatur. Omnes enim Dii gentium daemonia, inquit Regius Vates; et merito quidem, daemones enim ementitios aliquos Divinitatis characteres usurparunt, nempe futurorum praedictionem et vaticinium, stupendam et insolitam signorum ac portentorum patrationem, rerum incertarum et abditarum revelationem, et alia id genus verae Divinitatis symbola, usu temerario sibi vindicarunt, ut pro Diis haberentur ab hominibus, et colerentur. Nec certe, quod maxime lugendum est, cassus fuit et irritus superbientium eorum ac perduellium Angelorum labor: etenim his larvatis Divinitatis signis ita luserant homines in idolis quibus inerant, ut pro Diis habiti fuerint.

Hoc aperte confirmat sanctus Paulus, 1. ad Corinthios 8. dicens:

Scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus Deus nisi unus. Nam etsi sunt qui dicuntur Dii sive in Caelo, sive in terra (siquidem sunt Dii multi et Domini multi), nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illo: et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum.

Quibus verbis sanctus Apostolus duplicem assignat entitativae Dei veritatis rationem, duosque characteres quibus ab ementitiis Dis distinguitur. Primo quod idolum nihil sit; non quod revera idolum nullam habeat prorsus entitatem: Sunt enim et idola, inquit S. Augustinus 18. contra Faustum, sed ad salutem nihil sunt: et qui colit arborem, non quidem orando, sed adorando, non id colit quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. Solus ille colendus est, qui solus verus est Deus, et quo solo fruens beatus sit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet alia re fruatur. Vos autem cum ea colitis, quae omnino non sunt, sed caeterarum fallacium fabularum vanitate finguntur, veritatem in iniustitiam detinetis, qui divini esse veritatem in mendacium commutatis. Unde quoties Scriptura sacra creaturis aliquibus Dei nomen tribuit, statim subdit aliquam appellationem, qua a vero Deo distinguantur. Sic cum dicitur Psal. 81. Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos diiudicat: et paulo post, Ego dixi: Dii estis, et filii excelsi omnes; subdit statim, Vos autem sicut homines moriemini: disparitatem assignans nedum inter Angelos et homines, qui Dii appellantur, quod Angeli sint immortales, creaturae tamen et idcirco a Deo dependentes, homines vero etiam gratia, participatione et adoptione divina pariter Dii sint, sed Dii mortales: verum etiam tam Angelos, quam homines qui Dii dicuntur, a vero Deo secernit.

Similiter quoties eadem Scriptura sacra falsa gentium numina commemorat, eorum inanitatem statim explicat, quod nempe, Os habent et non loquentur, oculos habent et non videbunt, etc. Idipsum contestatur apertius dicendo: Omnes Dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit. Hoc est, rerum omnium supremus est Conditor et Arbiter; quae secunda est ratio aliusque character, quo sanctus Paulus verum Deum a falsis secernit. Itaque summa entitativa Dei veritas, nihil aliud est, quam ipsius divina perfectio, qua proprios Divinitatis characteres sibi vindicat, quatenus nimirum est supremum ens, aliorumque entium principium et moderator.

Conclusio secunda. — Entitativa Dei veritas non est eius praedicatum essentiale et quidditativum; sed attributum divinam ipsius essentiam perficiens.

Patet haec veritas ex dictis in priori Quaestione: eodem modo namque, proportione servata, ratiocinandum est de veritate entitativa Dei, ac de ipsius unitate: sed haec, ut probatum est, non est Dei praedicatum essentiale, sed tantum essentiae perfectio: ergo pariter talis est veritas. Adde quod divina entitativa veritas sit illa perfectio Dei, qua intelligibilis est et conceptibilis proprios habere Divinitatis characteres: ergo necessum est, ut prius Deus illos Deitatis characteres habeat, saltem prioritate conceptionis, quam habere intelligatur; adeoque prius conceptibilis est sub ratione Deitatis, quam sub ratione verae Deitatis: sicque illa divina veritas ab eius essentia fluit, illamque circumstat et perficit.

Dices. Deus non potest concipi habens Deitatis proprios characteres, quin pariter concipiatur ut verus; vel enim concipitur habere proprios characteres Deitatis, et sic concipitur ut verus Deus; vel non ita concipitur, et sic non apprehenditur ut Deus; nec proinde intelligitur veros Divinitatis characteres habere: adeoque entitativa veritas inter praedicata essentialia Deitatis est computanda.

Distinguo maiorem. Si Deus adaequate concipiatur, et secundum omnes formalitates et perfectiones divini esse, non potest intelligi ut Deus, quin pariter eodem conceptu intelligatur ut habens proprios et genuinos Deitatis characteres, concedo: si concipiatur tantum inadaequate, et solum penes rationem entis simpliciter infiniti, quae sunt duo essentiales Divinitatis characteres, non potest ita concipi, quin eodem conceptu apprehendatur ut verus Deus, nego: prius enim intellectus concipit Deum tamquam ens infinitum, demum apprehendit rationem entis infiniti esse genuinum Deitatis characterem, et sic postea affirmat illum esse verum Deum utpote qui perfectos Deitatis habeat characteres.