Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

TRIA proponuntur in praesenti quaestione resolvenda. 1. An Theologia more philosophico procedat inferendo et probando conclusiones ex praemissis. 2. Cum veritas conclusionis theologicae pendeat a veritate praemissarum, quaeritur an cum negantur illa principia, Theologus ipsa possit argumentis probare: 3. An habitus theologicus, quo dirigitur intellectus ad inferendas conclusiones theologicas, eum faciat adhaerere et assensum praebere conclusioni deductae ex praemissis, ita quod concessis praemissis intellectus non possit dissentire conclusioni; an vero hic habitus sit tantum explicativus et declarativus veritatum fidei, ut voluit Aureolus q. 2. Prologi: quae evidentius ut pateant

Notandum 1. Quod Argumentatio sit oratio, in qua propositio minus nota, infertur ex notiori; sive interim illa propositio nota sit lumine naturali, sive supernaturali: sive sit evidens, sive tantum certa. In Argumentatione autem tria sunt, 1. Antecedens, estque propositio ex qua alia infertur. 2. Consequens, estque propositio quae infertur ex alia. 3. Consequentia, in qua fit connexio antecedentis cum consequente. Insuper Argumentatio duplex requirit intellectus iudicium; primum, quo iudicet consequens habere necessariam connexionem cum antecedente. et dicitur iudicium consequentis: secundum, quo iudicat consequens legitime inferri ex antecedente secundum regulas syllogisticas, et iudicium consequentiae nominatur. Essentia autem argumentationis consistit in priori iudicio, non in posteriori, ut in Logica nostra satis superque probavimus.

Notandum 2. Aliquid probari posse dupliciter: nimirum vel per locum extrinsecum, quando nimirum adversarius aliquam propositionem concedit, ex qua concessa alia infertur; sic quia Iudaei admittunt vetus Testamentum et Calvinistae novum, ex veteri Testamento Theologus probat Christi incarnationem contra Iudaeos; et ex novo probat Christi corpus esse realiter in Eucharistia contra Haereticos illud negantes: vel per locum intrinsecum: nimirum per argumenta petita a ratione et lumine naturali; quod insuper fit vel positive, vel negative. Probatio Positiva fit quando per assumptum aliquod medium ostenditur necessaria connexio praedicati cum subiecto in eo quod affirmatur; Negativa autem quando aperitur et evincitur nullam esse contradictionem et repugnantiam in eo quod affirmatur. Haec autem probatio rectius dicitur obiectionum solutio, quam exhibitio rationum.

Conveniunt autem omnes, Theologum posse probare sua principia per locum extrinsecum, ut mox dictum est. Conveniunt pariter illa principia probari non posse positive, siquidem non sunt lumine naturali cognita, sed sola fide creduntur. Unde restat discutiendum an saltem negative probari possint evidenter.

Notandum 3. Praemissas esse causas conclusionis vel in essendo, quando medius terminus est causa cur praedicatum conveniat subiecto; sic rationale est causa cur risibile conveniat homini; vel in cognoscendo, quando medium inducit in cognitionem unionis praedicati cum subiecto; sic risibile indicat rationale convenire homini. Cum autem omnis causa virtualiter suum effectum contineat; praemissae virtualiter conclusionem involvunt; unde fit ut assensus praemissarum, conclusionis assensum virtualiter complectatur, ita quod qui praebuit assensum praemissis, non possit eum conclusioni denegare, ut probat Doctor in 1. d. 1. q. 4. n. 16.

Conclusio prima. — Theologia nostra est argumentativa.

Probatur primo quidem auctoritate sacrae Scripturae, 2. ad Timotheum, 3: Omnis scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum et arguendum; et item ad Titum 1: Oportet Episcopum esse... amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Insuper Sap. 8. sapiens, et Theologus, scit versutias sermonum et dissolutiones argumentorum.

Secundo, idipsum patet exemplo; primo quidem Christi Theologorum principis et parentis, qui contra adversantes sibi Scribas et Pharisaeos plerumque est argumentatus; sic Matth. 19. indissolubilitatem matrimonii probat ex illo Genes. 2: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una, ex quibus infert: quod ergo Deus coniunxit, homo non separet. Similiter cap. 22. ex his verbis Psal. 109. Dixit Dominus Domino meo, infert Messiam non esse purum hominem, nec solum filium David, sed etiam Deum, eo quod David eum Dominum appellet; quod nomen Pharisaei concedebant esse proprium Dei; et cap. 12. ex Psalmo 8. et 117. probat se esse Messiam: conquerentibus enim Pharisaeis et Sacerdotibus, quod pueri in templo eum esse benedictum Domini acclamarent, respondit: Utique numquam legistis, quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem?

Similiter Apostoli plerumque argumentati sunt, maxime S. Paulus, qui pene ubique argumenta conficit, ut Evangelicas veritates suadeat, sed praesertim 1. ad Corinth. c. 15. insurgens in Pseudo-Apostolos, qui asserebant non fore resurrectionem mortuorum, sic argumentatur:

Si autem resurrectio mortuorum non est: ergo neque Christus resurrexit: si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra; invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt: nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit; quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra, adhuc enim estis in peccatis vestris: ergo et qui dormierunt in Christo, peribunt.

In hac autem repetita argumentatione, assumit resurrectionem Christi tamquam medium ad probandam caeterorum hominum resurrectionem, eo quod non requiratur in Deo maior vis et potentia ad suscitandos alios mortuos, quam ad suscitandum Christum.

Dices 1. S. Ambrosius lib. 1. De Fide ait: Auferte hinc argumenta ubi fides quaeritur; sed fides quaeritur per Theologiam firmanda et protegenda. Et Ioannis ultimo: Haec scripta sunt ut credatis. Non ait ut disputetis et arguatis. Unde Tertullianus lib. De praescript. cap. 7. ait: Nobis curiositate opus non est post Christum, nec inquisitione post Evangelium: cum credimus, nihil ultra desideramus credere.

Respondeo. S. Ambrosium ibi tantum agere de assensu fidei qui non humana ratione et naturalibus argumentis, sed Dei verbo fulcitur, unde subiungit: Non creditur Philosophis, creditur piscatoribus, non creditur Dialecticis, creditur Publicanis. Agit enim ibi contra Arianos, qui pluribus rationibus naturalibus impugnabant Christi Domini divinitatem. Non autem censet ablegandam et removendam esse omnem argumentationem a Christianis, siquidem ipsemet ibidem contra Arianos argumentis utitur ex sacra Scriptura depromptis. Eodem modo fit satis verbis Tertulliani, ipse namque non improbat argumentatricem doctrinam, quam in omnibus suis scriptis usurpat; sed solum contendit fidei mysteria non esse rationibus naturalibus metienda et investiganda.

Dices 2. Si Theologia sit argumentativa, aut argumentabitur auctoritate, aut ratione: sed neutrum dici potest. Non auctoritate, quia, inquit Boetius, locus ab auctoritate est minus efficax et infirmus, ac proinde Theologiae dignitati et firmitati non congruit. Non etiam ratione, quia haec adversatur Theologiae fini; fidei enim meritum evacuat; nam ut ait S. Gregorius: Fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Respondeo. Theologiam arguere ab auctoritate, non quidem humana et fallibili, sed divina et veraci, nititur enim ipsius Dei revelatione, cui repugnat subesse falsum; arguere autem ab auctoritate divina et infallibili, Theologiae dignitatem et firmitatem non dedecet. Utitur similiter ratione humana tamquam principio extraneo, ita ut ratio naturalis subserviat fidei, eamque quantum fieri potest illustret.

Conclusio secunda. — Theologia argumentari potest, ut probet positive sua principia esse credibilia: non autem ut demonstret ea esse naturaliter possibilia.

Haec conclusio duas habet partes, quarum prima

Probatur 1. Illud ostendi potest evidenter credibile, quod potest ostendi non involvere contradictionem et repugnantiam, quodque valida habet et firma motiva credibilitatis: sed ita est de principiis Theologiae; siquidem solvi possunt omnia argumenta, omnesque contradictiones quae contra fidei articulos solent obiici; uti de facto omnes sancti Patres et sacri Doctores eas solverunt implicantias a Philosophis contra fidem obiectatas. Plura pariter subministrantur motiva, quibus articuli fidei credibiles appareant, cuiusmodi sunt miracula in fidei confirmationem facta, visibilis Ecclesiae declaratio et universalis consensus, illius Doctrinae et morum sanctitas, assensus eruditissimorum quovis saeculo, etc.

Insuper ex S. Bonaventura quaest. 2. prooemiali: Parati esse debemus omni petenti rationem reddere de ea, quae in nobis est, fide, inquit sanctus Petrus 1. Epist. cap. 3. Cum ergo multi sint qui fidem nostram impugnant, necessum est ut per rationem eam astruamus modo inquisitorio et argumentativo.

Tertio. Ex eodem: Veritates fidei nostrae non sunt deterioris conditionis, quam aliae veritates: sed aliae veritates id habent quod possint per rationem propugnari, sicut et impugnari: ergo idem de veritatibus nostrae fidei dicendum est.

Quarto. Ex eodem. Fides nostra non est modo peioris conditionis quam in principio: sed in principio quando impugnabatur per falsa miracula Magorum, defendebatur per vera miracula Sanctorum: ergo cum modo impugnetur per falsa argumenta haereticorum, debet defendi per vera argumenta Doctorum.

Posterior pars etiam constat: siquidem cum fidei mysteria naturalem humanae mentis capacitatem excedant, ratio naturalis nullum medium subministrare potest, quo illa mysteria esse possibilia naturaliter demonstretur, quod sic evinco: Quae naturaliter demonstrantur possibilia, continentur intra naturae limites et per medium naturaliter notum: sed principia Theologiae non continentur intra naturae limites, cum a nullo naturali agente fieri possint; nec ullum est medium naturaliter notum quod illa suadeat; omne enim medium, quo rei possibilitas demonstratur, debet esse rei intrinsecum; et consequenter medium rei supernaturalis, qualia sunt mysteria, non potest esse naturaliter notum.

Dices 1. Mysteria fidei, quae sunt principia Theologiae, possunt positive probari esse credibilia: ergo et esse possibilia. Consequentia patet, nihil enim est credibile nisi sit pariter possibile; quia nihil est credibile nisi sit verum, nihil autem est verum nisi sit possibile aut existens; impossibile enim cum non sit ens, nec pariter verum est, quia veritas est proprietas entis.

Nego consequentiam. Licet enim quod est credibile, sit etiam possibile, non tamen inde sequitur eodem modo posse probari rei possibilitas: probatur per medium extrinsecum rei creditae, puta per auctoritatem dicentis, miracula, etc.; possibilitas autem probari debet per medium intrinsecum rei cognitae, quo probetur praedicatum posse convenire subiecto. Unde licet sint media positiva externa quibus probetur mysteriorum credibilitas, non sequitur esse pariter media positiva intrinseca et naturaliter nota, quibus eorum possibilitas demonstretur.

Dices 2. Fidei mysteria possunt probari non esse impossibilia: ergo probari possunt esse possibilia, quia inter esse possibile et impossibile non datur medium; ac proinde si res non sit impossibilis, sequitur eam esse possibilem.

Nego consequentiam. Similiter et eius probationem, siquidem, ut advertit et monet Philosophus, lib. De interpretatione, cap. 3., possibile et impossibile non sunt praecise contradictoria, quia utrumque est affirmativum. Deinde licet forte a parte rei nihil mediet inter rem esse possibilem et impossibilem; tamen inter rem posse demonstrari possibilem et posse demonstrari impossibilem datur medium, scilicet non posse demonstrari possibilem, nec posse demonstrari impossibilem, dum nempe non apparent urgentes rationes quibus rei possibilitas aut impossibilitas evincatur. Ac proinde licet fidei mysteria possint naturaliter probari non esse impossibilia, non sequitur quod ea esse possibilia naturaliter demonstrari possit.

Conclusio tertia. — Theologicus habitus non solum est explicativus articulorum fidei; sed etiam illativus et adhaesivus.

Probatur primo. Si Theologia tantum esset Scripturarum explicativa, ut vult Aureolus, non perveniretur ad notitiam theologicam per fidem; imo ipsa notitia ad fidem quasi manu duceret: sed hoc est falsum, nam inquit S. August., serm. 51. De verbis Domini: Sic accipite, sic credite, ut mereamini intelligere: fides enim debet praecedere intellectum, ut sit intellectus fidei praemium; Propheta enim (Isaias, cap. I. iuxta versionem 70.) apertissime dixit: Nisi credideritis, non intelligetis.

Secundo. Si Theologia sit tantum explicativa, quilibet infidelis, qui minime praebet assensum propositionibus theologicis, posset esse Theologus; si enim peritiam habeat idiomatum, studiumque in legendis sacris Scripturis adhibeat, poterit eas explicare, et earum sensum reconditum aperire; sed falsum est eum, qui non habet fidem, nec conclusionibus theologicis assentitur, posse Theologum appellari, ut omnes fatentur: ergo etc.

Tertio. Discursus theologicus procedens ex praemissis creditis, in forma et figura syllogistica debite dispositis, generat et confirmat conclusionem necessariam: ergo necessum est ut intellectus praehens assensum praemissis, etiam et conclusioni assentiatur; quia, ut dictum est in 3. notab., assensus conclusionis virtualiter continetur in assensu praemissarum, ita ut intellectus qui praemissis assentitur, non possit conclusioni non consentire; ac proinde necessum est ut habitus theologicus sit adhaesivus, et non solum Scripturarum declarativas, et fidei mysteriorum expositivus.

Dices 1. Ex S. Augustino, lib. 14. De Trinitate, cap. 1., theologicus habitus est, quo fides gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: sed hoc fit per solam litteralem expositionem sacrae Scripturae, non vero per illationem aut argumentationem. Probatur: Per notitiam conclusionum non gignitur notitia principiorum, nec per eam defenditur, nutritur, roboratur; imo e contra, conclusionum notitia gignitur et roboratur per notitiam principiorum: ergo fides non gignitur a conclusionibus deductis; nec proinde Theologia ad fidem generandam et nutriendam ordinata, occupatur in inferendis conclusionibus.

Respondeo. Theologiam equidem non solum scientiae munus implere, deducendo et inferendo conclusiones ex principiis creditis; sed etiam interdum gerere et supplere vicem habitus principiorum, quatenus nimirum occupatur erga fidei mysteria quae sua sunt principia, ut nempe illa illustret, explanet, et tueatur, partim per notitiam explicativam Scripturae, partim per notitiam argumentationis: sed inde non sequitur ubi explanavit et percepit talia principia, quod ex eis conclusiones deducere non possit.

Dices 2. Tota sanctorum Patrum Theologia versatur in expositione sacrae Scripturae, sive libros ex professo exponant, sive per occasionem cum haereticis disputando aliquos ex ea textus depromant, sive in sensum perversum usurpatas ab haereticis Scripturas sacras elucident: ergo adaequatum Theologiae munus est fidei mysteria, in sacra Scriptura recondita, reserare et exponere.

Confirmatur. Auctoritate S. Dionysii, libro De divinis nominibus, cap. 1.: Nulla (inquit) ratione praesumendum est aliquid de supersubstantiali secretissimaque Deitate, aut dicere aut cogitare, praeter illa quae nobis sacra eloquia tradiderunt.

Respondeo. Equidem sanctos Patres solito fuisse usos Theologia expositiva, non tamen argumentativam et illativam neglexisse, ut constat ex eorum scriptis, et ut in tertia quaest. primi art. probavimus.

Ad S. Dionysium. Dico, eum intelligere per sacra eloquia, non solum Scripturam sacram, sed etiam ea quae ex sacris litteris deducta sunt, ut habet alia eius versio.

Certum est autem, Theologiam occupari vel in sacra Scriptura exponenda, vel in inferendis ex ea conclusionibus ad planiorem mysteriorum intelligentiam et persuasionem.