Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Nomina, quae Deo tribuuntur, alia esse negativa, ut infinitus, immensus, etc., quibus creaturarum imperfectiones ab ipso removentur; alia vero affirmativa, ut bonus, sapiens, aeternus, et alia, quibus perfectiones, quas in creaturis relucere deprehendimus, Deo tribuimus in perfectissimo et supereminenti gradu. Insuper nomina affirmantia, vel sunt absoluta, Deumque absolute et secundum se significant, absque ullo prorsus respectu, qualia sunt, bonus, sapiens, etc.; alia vero sunt relativa, idque vel ad intra, ut Pater, Filius, Spiritus, Genitor, et Genitus, vel ad extra, ut Creator, Dominus, Redemptor. De relativis ad intra agitur in Tractatu De Trinitate: de caeteris vero nunc videndum est qualiter Deo conveniant, an proprie et formaliter, an eminenter solum et metaphorice.

Notandum 2. Apud Hebraeos varia fuisse nomina, quibus Deus cognominari solebat, sed praesertim decem, quae refert et explicat S. Hieronymus, Epistol. 136. Primum est El, quod Deum fortem significat. Secundum Elohe, quod Deum providentem, gubernantem, et videntem denotat. Tertium est Elohim, quod praecedentis plurale est. Quartum Sabaoth, quod semper cum alio Dei nomine coniunctum est, ut Adonai Sabaoth, idest Dominus virtutum, vel exercituum. Quintum Elion, idest excelsus. Sextum Eheie aser eheie, idest sum, qui sum, vel qui est. Septimum Adonai, quod Dominum significat. Octavum Ia, quod sonat in fine alleluia: etenim alleluia componitur ex allelu, idest laudate, et Ia, hoc est Deum. Nonum Sadai, quod munificum, liberalem, et omnipotentem significat. Decimum est nomen Tetragrammaton, Hebraice Semhammephoras, idest nomen expositum, quod scilicet, ut notat noster Galatinus, lib. 12. De Arcanis sacrae Religionis, cap. 90., nusquam sicut scribebatur legi poterat nisi a Sacerdote, dum populo in sanctuario benedicebat, et quoties extra sanctuarium pronuntiandum occurrebat, eius loco proferebant Adonai. Unde etiam Vulgatus interpres vertens illud Exodi 6. Nomen meum Adonai non indicavi eis, scripsit Adonai loco Tetragrammaton, quod erat in originali, morem scilicet veterum secutus. Significat autem hoc nomen Tetragrammaton, vel generantem, ut aliqui interpretantur; vel qui dat omnibus esse; vel qui est unus, et omnia; vel qui eminenter omnia continet, ut ibidem refert Galatinus. Dicitur pariter hoc nomen proprie unicum Dei, et ipsi solum ab aeterno conveniens, eiusque divinam substantiam exprimens; caetera namque nomina, inquiunt Hebraei Doctores, solum derivata sunt et Deo attributa, post mundi creationem ex variis Dei effectibus et donis.

Notandum 3. Sacrum Dei Nomen apud omnes fere nationes esse Tetragrammaton, utpote, quod quatuor litteris ubique scribatur: Aegyptii enim Deum vocant Θεόν, Persae, Syri, Magi, Orsi, Graeci Θεόν, Armeni Vors, Arabes et Turcae Alla, Germani et Angli God, Galli Dieu, Hispani Dios, Hebraei Ieova.

Conclusio prima. — Nomina negativa non conveniunt Deo formaliter secundum propriam et formalem illorum significationem.

Patet huius Conclusionis veritas: Tum quia nomina negativa formaliter negationem important et significant: sed Deus non potest esse nec dici formaliter negatio: ergo, etc. Tum quia negatio in formali suo conceptu est non ens, siquidem est negatio entis: sed Deus entium omnium maximum non potest dici formaliter non ens: ergo nec formaliter nomine negationis appellari. Tum denique quia nomina negativa dicunt formalem carentiam imperfectionis creaturarum: at Deus non est formaliter solum haec carentia: ergo neque haec nomina formaliter ipsi conveniunt; sed tantum quatenus significant et connotant aliquam perfectionem positivam, quae sit ratio, cur haec negatio imperfectionis creaturarum Deo tribuatur; sicut immensitas, v. g. connotat illimitatam essentiae divinae diffusionem, ratione cuius Deus dicitur aliquo loco non circumscribi, nec includi. Nec refert quod SS. Patres affirment Deum facilius cognosci per negationem imperfectionis, quam per affirmationem perfectionis. Exinde enim non sequitur illam negationem formaliter ipsi convenire: sed solum, quod facilius percipiamus illum carere creaturarum imperfectionibus, quam detegere possimus, quaenam sint verae, et quales, ac quantae sint illius perfectiones.

Conclusio secunda. — Nomina affirmantia divinas perfectiones formaliter Deo conveniunt.

Probatur: Eo modo nomina convenire Deo censentur, quomodo ipsi competunt ea quae per nomina significantur: sed divinae perfectiones per affirmantia nomina significatae ipsi conveniunt formaliter: ergo et nomina illa significantia. Minor patet ex iis quae diximus in praecedenti Disputatione, probando attributa divina esse formaliter in Deo, non autem solum eminenter. Adde quod si haec nomina Deo formaliter non convenirent, sequeretur Deum non rectius appellari Sapientem, Bonum, Iustum, etc. quam vocetur Leonem, Petram, etc., quae ipsi solum eminenter, et effective aptantur: sed hoc per se falsum apparet: ergo et illud unde sequitur.

Dices. Nullum nomen Deo tribuitur nisi per ordinem ad creaturas, quas condidit, regit, et gubernat: sed haec omnia non conveniunt ipsi formaliter, sed tantum effective: ergo, etc. Probatur minor: tum ex S. Gregorio Nysseno, 12. Contra Eunomium:

Deus, inquit, per seipsum est quidquid esse creditur. Nominatur autem ab iis, qui invocant, non hoc ipsum quod est; est enim natura eius, qui est, inexplicabilis: sed ex iis, quae circa vitam nostram operari creditur, varia cognomina sortitur.

Cui concinit Synesius, Oratione De Regno:

Nullum, inquit, usquam nomen inventum est quod Dei naturam attingeret, sed cum ab ea, quae ab illo manant, ipsum assequi conantur. Sive Patrem, sive Conditorem, sive quid aliud nomines, sive Principium, sive Causam. Haec omnia quaedam illius sunt, ad ea quae ab ipso oriuntur, habitudines.

Respondeo. Negando maiorem; plura namque Deo nomina tribuuntur absque ullo ad creaturas respectu, licet pleraque ipsi conveniant per habitudinem ad ipsas creaturas, quas vel producit, vel regit, vel moderatur, ratione quorum nominum facilius cognoscitur et deprehenditur suprema eius Maiestas, quam per caetera quae ipsum in se stantem, et secundum se perfectum significant. Hinc praefati Patres non immerito affirmant, nullum proprie nomen hactenus excogitatum fuisse, nec excogitari posse, quod nos in naturae divinae cognitionem deducat: sed tantum excogitata fuisse aliqua nomina, quae Deum juxta variam sui ad creaturas habitudinem designarent.

Conclusio tertia. — Nomina relativa Dei ad extra ipsi non conveniunt formaliter.

Probatur: Illud non convenit Deo formaliter, quod ipsi tribuitur per modum denominationis extrinsecae: sed talia sunt nomina Creatoris, et Redemptoris, etc.; Deus enim nihil intrinsecum recipit per creaturae productionem aut sanctificationem temporalem; alias revera mutaretur. Ergo illa nomina ipsi non conveniunt formaliter, et intrinsece; sed tantum denominative, et intrinsece, ut iam sufficienter probavimus agendo de Immutabilitate Dei.

Quaeris. Quid proprie significet nomen Deus?

Respondeo. Variam esse huius nominis interpretationem, et significationem apud auctores. Primo namque Graeci contendunt nomen Θεός, a quo latine Deus, non esse nomen appellativum, sed epitheticum, derivatum ab efficientia et operatione. Primo namque volunt illud oriri a verbo Θεάομαι, quod est intueri, et contemplari; unde Gregorius Nyssenus, libro Ad Ablavium, dicit vocabulum Θεός operationem inspectricem, et contemplatricem exprimere, qua intuetur inspicitque omnia, cogitationes videns, et ea, quae aspici nequeunt, considerandi facultatem penetrans. Plato vero in Cratylo deducit hoc nomen a verbo Θέω, quod est currere:

Videntur enim mihi, inquit, primi hominum in Graecia solos illos putasse Deos, quos hodie complures agnoscunt Barbarorum, Solem, Lunam, Terram, Astra, Coelum: cum igitur omnia illa cernerent perpetuo cursu progredientia, ab hac naturali proprietate currendi, Deos illos nominaverunt: postea vero cum caeteros intellexissent, omnes eodem appellarunt vocabulo.

— S. Ioannes Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 12., deducit hanc appellationem a verbo αἴθειν, idest ab urendo, Deus enim noster ignis consumens est omnem malitiam. Nihilominus Theodorus Abucarra, Opusculo 27., egregie probat, quod etsi nomen Dei ab operatione dictum sit, non tamen operationem significat, sed naturam operantem.

Natura igitur est Deus, inquit, et nomen Deus naturae significandae vim habet. Nam ut vox homo, a quadam operatione derivata, non tamen operationem significat, sed naturam et substantiam; item Anima et Angelus, atque omnia fere nomina substantiarum, ab operatione, vel affectione dicuntur, non tamen operationem, vel affectionem significant; sic in Dei vocabulo intellige, nec aberra consectando notationes nominum et leges Grammaticae, neglecta regula veritatis.

— Idipsum firmat Tertullianus, lib. Contra Hermogenem, cap. 3., Deus, inquit, substantiae ipsius nomen, idest, Divinitatis; Dominus vero, non substantiae, sed potestatis. Hinc merito sanctus Augustinus, lib. 1. De Doctrina Christiana, cap. 6., affirmat quod omnes Latinae linguae scios, cum aures eorum sonus iste (Deus) tetigerit, movet cogitandam excellentissimam quamdam immortalemque Naturam.