Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

ET IN QUO FORMALITER CONSISTAT EIUS DIVINA SIMPLICITAS.

Notandum 1. Id esse discriminis inter simplicitatem, unitatem, et identitatem, quod Identitas opponatur distinctioni, Unitas multitudini, et Simplicitas compositioni. Illa enim eadem omnino dicuntur, quae nec re, nec ratione diversa sunt; v. g. Homo, et Animal rationale: hae namque diversae voces eandem rem omnino exprimunt; illa vero dicuntur Unum, quae licet in se diversa sint, et distincta realiter, aut formaliter, tamen ita invicem adunantur, ut in unum coeant; sic Anima rationalis, et caro unus est homo. Illud autem dicitur Simplex, quod omnem prorsus compositionem abiicit, nec in se admittit aliquid per modum actus, et potentiae, quae ad veram compositionem formandam desiderantur. Itaque Simplicitas quasi media videtur inter unitatem, et identitatem; siquidem strictior est Unitate, quae partes componentes admittit, et latior identitate, quae omnem distinctionem abiicit. Simplex ergo illud dicitur, quod etsi distincta includat, omnem tamen compositionem ex actu, et potentia excludit, ut compertum fit in Mysterio adorandae Trinitatis, in quo realis divinarum Personarum invicem distinctio simplicitatem divinam non solvit; multo minus ei officit distinctio formalis relationum Personalium ab Essentia Divina.

Notandum 2. Totuplicem distingui posse simplicitatem, quotuplex est ipsius inimica compositio: unde cum duplex universim sit compositionis genus, alia namque est compositio realis, quae fit quatuor modis, nimirum, vel ex materia, et forma; vel ex partibus integrantibus, aut quidditativis; vel ex natura, et subsistentia, ex hypothesi quod haec addat aliquid positivum naturae substantiali; vel ex subiecto, et accidente. Alia autem est compositio formalis ex natura rei, quam alii compositionem virtualem, et rationis appellant; quaeque fit pariter quatuor modis, puta vel ex essentia, et existentia, vel ex genere, et differentia, vel ex essentia, et proprietatibus, vel denique ex essentia, et modis illius intrinsecis. Hinc fit ut pariter generatim duplex dicatur Simplicitas; alia quidem realis, quae omnem excludit compositionem, sive ex materia, et forma, sive ex partibus integrantibus, aut quidditativis, sive ex natura, et subsistentia, sive ex subiecto, et accidente; alia autem simplicitas formalis, aut rationis, quae omnem compositionis formalis modum excludit.

Notandum 3. Simplicitatem formalem iterum duplicem distingui: alia enim dicitur Simplicitas secundum quid, seu simplex; cuius conceptus obiectivus ita est unus, ut tamen sit resolubilis in varios conceptus distinctos, et seorsim cogitabiles; qualis est, v. g., conceptus hominis, qui licet metaphysice sit unicus, tamen resolvi potest in conceptum animalis, et rationalis, quibus homo constituitur. Alia vero dicitur Simplicitas absoluta, seu simpliciter simplex, cuius entitas in varios conceptus resolvi non potest, qualis est conceptus Entis, v. g., qui cum nihil prius supponat, sed sit omnium conceptuum generalior, et prior, in nullum etiam resolvitur. Quaenam autem ex his simplicitatibus Deo competat, hic resolvendum est.

Conclusio prima. — Deus est omnino simplex. Ita definivit Concilium Lateranense, cap. Firmiter, in quo decernitur Substantiam divinam esse invisibilem, utpote omnino simplicem. Idipsum probant omnes Sancti Patres, et Doctores Theologi, idque variis rationibus, quarum Prima deducitur ex summa Dei perfectione, sicque formari potest: Deus est ens perfectissimum: ergo est simplex. Antecedens patet; siquidem nomine Dei intelligitur ens, quo nullum cogitari, fingique potest melius, ac perfectius. Consequentia probatur: Enti perfectissimo tribuenda est omnis omnino perfectio nullam imperfectionem redolens: Unde S. Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 7.: Quidquid religiosius sentiri potest, quidquid praestantius ad decorem, quidquid sublimius ad potestatem, hoc Deum intelligas convenire: sed natura simplex, ait S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 7., multiplici antefertur: ergo, ut ibidem concludit: non est compositus Deus, merum simplex est. Et ut liquido noveris quid simplex dicam, idem quod unum. Tam simplex Deus, quam unus est: est autem unus, et quomodo aliud nihil: si dici possit, unissimus est. Secunda probatio deducitur ex ratione primae causae: Prima causa nullam sui causam habere potest: sed compositum omne causam desiderat, quae distinctas partes uniat, et coniungat; etenim quae inter se diversa sunt, in unum coalescere non possunt, nisi per aliquam causam adunantem: ergo cum Deus sit prima causa, non potest habere causam partium adunativam; nec proinde potest esse compositus, et consequenter est omnino simplex. Maior constat. Nam, inquit Auctor libri De cognitione verae vitae, cap. 7., apud Augustinum, tom. 9., omne quod partibus coniungitur, vel in partes resolvitur, ab aliquo utique coniunctionem, vel resolutionem patitur. Minorem probat S. Cyrillus Alexandrinus in lib. Thesauri, cap. 13.: Cum ergo, inquit, nihil ante principium cogitari queat, nulla ex parte continget illi, ut sit compositum; quandoquidem composita quidam simplicium excursus efficit. Idem confirmat Iustinus Martyr, aut quisquis est Auctor Quaestionum, et Responsionum ad Orthodoxos, q. 129, ubi compositum omne ab alio factum esse dicit: Nam, inquit, qui neminem habet qui se fecerit, et composuerit, neque factus est, neque compositus. Propterea in Deo praecipue quidem dicimus aeternam esse essentiam, non autem compositionem. Eandem rationem poetice illustravit Prudentius, lib. 2. Contra Symmachum, ubi Deum ita loquentem inducit:

Sum substantia simplex, Nec pars esse queo; solis divisio rebus Compositis, factisque subest: me nemo creavit, Ut scindi valeam, cunctorum Conditor unus.

Tertia ratio infertur ex Dei summa Identitate: In omni composito sunt partes, quae non sunt ipsum compositum: sed in Deo nihil est, quod non sit Deus: ergo Deus non est compositus. Maior patet: nulla enim partium hominis est homo. Minorem probat S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 10, ubi ait Deum ideo simplicem dici, quoniam quod habet, hoc est, excepto quod relative quaeque Persona ad alteram dicitur; nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius: et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad seipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet: sicut ad seipsum dicitur Vivens habendo utique vitam, et eadem vita ipse est; propter hoc itaque natura dicitur simplex cui non sit aliquid habere, quod vel possit amittere, vel aliud sit habens, aliud quod habet. — Idipsum probat S. Bernardus, sermone 80. in Cantica:

Sola, inquit, summa, et increata natura hanc sibi vendicat meram singularemque suae essentiae Simplicitatem, ut non aliud, et aliud, non alibi quoque, et alibi; sed nec modo quidem, et modo; nempe in semet manens, quod habet est, et quod est semper et uno modo est in ea, et multa in unum, et diversa in unum rediguntur, ut nec numerositate rerum sumat pluralitatem, nec alterationem de varietate sentiat.

— Merito concludendum ergo cum nostro Cornelio Mussio lib. De divina historia, Deum esse omnino simplicem, in quo omnia sunt unum; ubi nulla partium multitudo, nulla potentiarum distinctio, nulla actionum diversitas. Quod unitas in numeris, quod punctum in lineis, quod nunc in tempore, quod lux in Sole, quod semen in substantiis, principium in elementis, anima in corpore, mens in anima; finge tibi omnes unitates, imaginare omnes simplicitates, adhuc longe simplicior est divina simplicitas, longe indivisibilior divina unitas. Seu, ut loquitur S. Dionysius, lib. De Divinis Nominibus, cap. 13: Omni uno et multitudine, omni parte et toto, omni termino et determinationis privatione, omni fine ac infinitate antiquius, ac proinde cum Deus omne unum totumque superet, omnibus unitatibus simplicior est.

Quarta ratio deduci potest ex aeternitate: Quod est aeternum non est compositum: sed Deus est aeternus: ergo nequit esse compositus, ac proinde est omnino simplex. Minor patet. Maior probatur: Omne compositum praesupponit partes ex quibus constituitur, prioritate saltem natura; partes enim concurrunt ad constitutionem totius, suntque veluti ipsius causae, causa autem omnis suum effectum saltem instanti natura praecedit; et consequenter partes constituentes compositum debent esse priores composito; et proinde quod est compositum non potest esse aeternum; quia in aeternitate nihil est prius aut posterius. — Hanc ipsam divinae Simplicitatis causam profert sanctus Ambrosius, lib. De Symbolo, cap. 1.: Deus, inquit, compositus esse non potest, cum aliqua eo anteriora praeextitisse putare nefas sit. Eamdem infert Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinitate, cap. 17. his verbis:

Quod ex pluribus compositum est, naturaliter divisibile est; et quod naturaliter est divisibile, naturaliter est commutabile; et ubi est commutabilitas, non potest esse aeternitas; et sic nec vera felicitas: sed in bono quod universaliter perfectum est, nihil horum deesse potest.

Ac proinde cum Deus sit aeternus, et immutabilis, consequens est ut sit pariter incompositus, et omnino simplex.

Quintam rationem deducit Doctor in 1. d. 8. q. 1. n. 5. ex summa Dei actualitate, et necessitate essendi: Si Deus esset compositus, componeretur vel ex partibus quae essent entia necessaria, vel quae non essent; sed neutrum potest dici; non quidem secundum, quia quod componitur ex entibus non necessariis, nequit esse ens necessarium. Non etiam primum, tum quia, eo ipso quod illae partes componentes essent entia necessaria, deberent esse in ultima sua actualitate; ens enim necessarium omnem potentialitatem excludit, et est actu totum id quod esse potest, et consequenter non posset una pars necessaria actuari per alteram; nec proinde partes illae possent uniri invicem ut componerent aliquod tertium; pars enim quae determinatur, et actuatur ab altera, ut cum ea faciat compositum, non est ex se in sua ultima actualitate, sed est in potentia ad alteram, et ad eam ordinatur ut illius compars; tum quia si illae partes, ex quibus Deus componeretur, essent entia necessaria, sequeretur Deum esse bis ens necessario existens, ratione videlicet utriusque partis ipsum componentis; quod est absurdum; tum denique quia sequeretur quod Deus esset ens necessarium ratione alicuius partis, qua tamen sublata, non minus esset ens necessarium ob alteram partem, quod omnino implicat; et consequenter cum Deus sit ens necessario existens, nequit esse compositus.

Sextam tandem rationem infert Doctor ex divina infinitate: Si Deus esset compositus, maxime vel ex partibus finitae perfectionis, vel infinitae; non ex partibus finitis, quia plura finitae perfectionis non possunt efficere aliquid infinite perfectum: non etiam ex pluribus infinitae perfectionis, repugnat enim plura infinita invicem uniri ad componendum et constituendum aliquod totum: tum quia si illae partes infinitae facerent compositionem, sequeretur quod totum compositum ex ipsis esset intensive perfectius; compositum enim perfectius est qualibet sua parte seorsim sumpta, alioquin frustra fieret compositio, quandoquidem una pars absque consortio alterius tam perfecta foret intensive, quam ipsum totum; sed absurdum est quod unum infinitum intensive sit perfectius altero etiam intensive infinito; alias alterum non esset intensive infinitum, cum ab alio excederetur, nec omnem omnino perfectionem involveret. Ergo implicat totum aliquod fieri ex partibus infinitis intensive; ac proinde subtiliter Doctor infert ex infinitate Dei, ipsum non esse compositum; sed omnino simplicem.

Concludendum est itaque cum Boetio, libro De Trinitate:

Simplex esse, simplex posse, Simplex velle, simplex nosse, Cuncta sunt simplicia.

Dices 1. Illud Deo est tribuendum, quod est praestantius: sed compositio praestantior est simplicitate: ergo compositio, non vero simplicitas Deo est tribuenda. Maior patet; cum enim Deus sit ens quo melius esse fingique non potest aliud perfectius, consequens est ut ipsi tribuamus omnem omnino perfectionem quae nullam imperfectionem redolet. Minor etiam constat: composita namque antecellunt simplicibus, et mixta elementis, et totum suis partibus praestat; bonum enim additum bono facit melius, et perfectio iuncta perfectioni rem perfectiorem efficit: ergo cum in compositione una pars perfecta alteri perfectae uniatur, hinc fit quod totum quo magis compositum est, eo perfectius censeri debeat, quia plura in se bona, pluresque perfectiones complectitur.

Distinguo minorem. Compositio perfectior est simplicitate, in entibus creatis et limitatae perfectionis, concedo; est perfectior simplicitate, qua revera in essentia divina omnimode infinita reperitur, nego. Cum enim Deus ob suam infinitatem omnes omnino perfectiones complectatur formaliter, aut virtualiter, easque sibi identificet, hinc fit, ut quo strictior est illius divina simplicitas, eo praestantior est illius divina perfectio, longe namque praestat unica simplici, sed infinita entitate, omnes perfectiones complecti, quam earum aliquas per compositionem invicem cohaerentes involvere. Secus est de creaturis, quarum entitas, et perfectio cum sit finita, et limitata, eo praestantior elucet, quo plures perfectiones adunatas amplectitur. Inde fit quod composita physica, cum plures partes, proindeque plures perfectiones involvant, etiam perfectiora censeantur materia prima, qua simplicior quidem est omnibus entibus corporeis, imperfectior tamen.

Adde. Quod etiam in creaturis maior perfectio non semper inveniatur in entibus magis compositis, imo nonnulla perfectiora sunt, quia simpliciora. Quis enim dixerit hominem, v. g. esse nobiliorem Angelo, quia magis est compositus, constetque materia et forma, corpore et anima, et partibus corporeis integrantibus, quibus Angelus propter suam spiritualitatem et simplicem ac indivisibilem entitatem caret? Quae tamen simplex, et indivisibilis Angelica entitas virtualiter complectitur, et adunatim continet omnes perfectiones, quas in rebus corporeis divisim licet intueri: cum ergo Deus in se contineat perfectiones omnium prorsus entium, sed eminentiori modo et gradu, inde fit quod eo perfectior est, quo simplicior.

Dices 2. Si Deus non posset esse compositus, maxime quia Deitas non potest habere rationem formae: sed hoc non repugnat: ergo nec Deum esse compositum.

Probatur minor. Ideo repugnaret Deitatem esse formam, maxime quia forma secum importat dependentiam a subiecto quod informat, Deitas autem debet esse omnino independens: sed fieri posset ut Deitas esset forma absque ulla dependentia: siquidem non est contradictio quod ratio dependentiae separetur a ratione formae: forma enim non minus subiectum afficeret, et actuaret, etiam si nullatenus ab eo dependeret: ergo non repugnat Deitatem esse formam, nec consequenter Deum esse compositum. — Negat minorem Doctor loco citato n. 8.; ratio siquidem limitationis, et dependentiae nullatenus a forma separari potest, licet enim forma non dependeat interdum a subiecto quod informat, semper tamen dependet a causa efficiente, quae ipsam producit, et unit cum subiecto, ut constat exemplo animae rationalis, quae licet non dependeat a corpore humano cuius est forma, tamen dependet a Deo, a quo creatur, et per quem corpori unitur. Cum ergo ratio dependentiae nullatenus a forma separari queat, aperte sequitur Deitatem non posse habere rationem formae, et consequenter Deum nullatenus esse compositum. Adde quod omnis forma habeat rationem partis, et consequenter entis limitati; in Deo autem nulla pars, nullaque limitatio, ut superius probatum est.

Dices 3. Nulla perfectio in Deo est asserenda, nisi ea quae ipsi convenit secundum praestantissimum suum gradum: sed simplicitas Deo non potest convenire secundum praestantissimum suum gradum: ergo nec in Deo debet asseri. Maior patet: cum enim Deus sit ens perfectissimum, nihil in se potest admittere, nisi quod praestantissimum est. Minor probatur: Praestantissima simplicitas ea est, quae strictissima; est autem strictissima, quae nullam secum pluralitatem patitur, et omnem multitudinem excludit: sed haec Deo tribui nequit; in Deo namque est pluralitas relationum, et attributorum, ac Trinitas Personarum: ergo non potest in eo esse praestantissima simplicitas. — Negat minorem noster Alensis in 1. p. q. 5. memb. 2. ad 1:

Perfectior enim est illa simplicitas, inquit, quae remanet pluribus indivisa, et non multiplicata; quanto enim aliquid magis est unum, eo simplicius est; maior autem unitas, et strictior, est unitas essentiae cum pluralitate Personarum, quia perfectius est esse in pluribus, et in eis non multiplicari, quam solum esse unum in uno, vel multiplex in multis.

Cum ergo summa unitas Deo tribui debeat, ipsi maxime attribuenda est unitas, et simplicitas, quae stat cum pluralitate; aliter Deus non esset simplex in summo gradu simplicitatis.

Instabis. Ibi est maior simplicitas, ubi est identitas sine diversitate, quam ubi reperitur cum diversitate: sed in Deo est identitas cum diversitate suppositorum, et relationum: ergo in eo non est summa simplicitas. — Respondet Seraphicus Bonaventura in 1. d. 8. q. 5. ad 2. distinguendo Maiorem: Ibi maior est simplicitas, ubi est identitas sine diversitate, quae provenit ex origine, negat; quae provenit ex additione formae, concedit. Diversitas enim (inquit) oritur, vel ex additione formae, et perfectionum absolutarum, quae diversae sunt in diversis, ut albedo in Petro et Paulo, et haec solvit simplicitatem, quia ponit compositionem. Alia autem est diversitas proveniens ex sola origine, qua fit ut persona ab alia persona emanans, ab ea differat, et distinguatur. Haec autem diversitas non repugnat simplicitati, quia nullam ponit compositionem; sed solum ordinem, et respectum unius ad alium, convenientiusque dicitur distinctio, quam diversitas: haec Deo tribuitur, non vero prior, et consequenter per eam non solvitur divina simplicitas.

Instabis. Strictior est simplicitas, ubi est summa unitas absque ulla pluralitate, quia numerus dicit aliquam compositionem respectu cuius unitas est simplex: ergo cum in Deo sit unitas cum pluralitate Personarum, non est strictissima simplicitas. — Respondet idem Seraphicus Doctor, duplicem esse pluralitatem, unam quidem in qua plus est in duobus, quam in uno, sicut v. g. in duobus hominibus perfectis aequaliter plus est sapientiae, et bonitatis, quam in alterutro eorum; et ista pluralitas repugnat simplicitati, quia unitas addit supra unitatem: alia autem est pluralitas, in qua tantum est perfectionis in pluribus, quantum in uno; et haec reperitur in divinis, quia tantum est perfectionis, et virtutis in una Persona, quantum in pluribus; itaque cum ista pluralitas non solvat unitatem, nec ullam ponat compositionem, ideo nec simplicitatem destruit.

Conclusio secunda. — Divisa simplicitas non est simplex negatio compositionis, sed formaliter est quid positivum talem negationem connotans. Haec est Doctoris in 1. d. 8. q. 5. ad 5.

Probatur. Simplicitas est perfectio simpliciter simplex. Ergo non est pura negatio. Consequentia patet, nulla enim negatio dici potest simpliciter perfectio, cum praecise solum neget imperfectionem, non autem aliquam perfectionem astruat. Antecedens probatur: Primo quidem auctoritate SS. Patrum, qui affirmant Divinam simplicitatem esse perfectionem longe praestantiorem, quam sit multiplicitas, vel compocompositio. Sic S. Augustinus, lib. De quantitate animae, cap. 5.: Omnino praeponendum est, quod omnino dividi non potest, et omni compositione caret. S. Anselmus, De Incarnatione Verbi, cap. 6.: Omne simplex, inquit, qua simplex, est perfectius composito. Et S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 7.: Natura simplex multiplici antefertur. Ergo ex mente SS. Patrum divina simplicitas est formalis Dei perfectio, ac proinde est quid positivum, negatio namque formaliter considerata cum non significet aliquod ens, etiam nullam perfectionem importat. — Deinde, idem ferendum est iudicium de divina simplicitate, quatenus negat compositionem, sicut et de infinitate, immensitate, et caeteris perfectionibus modificantibus divinam Essentiam, quae negant limitationem, et determinationem: sed hae non sunt purae negationes, ut infra patebit: ergo nec ista. — Denique, omnis negatio, quae repugnantiam importat, fundatur in aliquo positivo, quod repugnantiae huius principium est: sed divina simplicitas secum importat repugnantiam formalem compositionis, et divisionis: ergo connotat aliquam in Deo formalem perfectionem positivam, quae huius repugnantiae principium sit.

Dices 1. Simplicitas non addit rei simplici novam aliquam entitatem: ergo non est aliqua positiva perfectio. Consequentia patet, omnis namque positiva perfectio entitas est. Probatur antecedens: Si simplicitas adderet novam entitatem rei simplici, cum ea faceret compositionem: sed hoc repugnat, alioquin res esset simplex, et non simplex: ergo non est aliqua perfectio.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, modum intrinsecum non facere compositionem cum entitate cuius est modus; tum quia ab ea adaequate non distinguitur, sicut distingui debet pars a parte, et forma a subiecto quod componit; tum quia eam non afficit ut actus potentiam, qua tamen ad perfectam compositionem desiderantur, sed tantum ut modus perficiens, seu connotans perfectionem talis entitatis: ergo licet divina simplicitas sit aliqua positiva perfectio, non inde sequitur eam in Deo compositionem efficere.

Dices 2. Compositio non addit aliquam entitatem aut modum positivum composito: ergo nec simplicitas rei simplici.

Nego antecedens. Compositio enim est modus entitatis, quae composita dicitur, connotat enim rem quae sibi vendicat actum, et potentiam, seu partes invicem adunatas: unde in composito haec distinguuntur: entitas constituta, partes constituentes, et ordo entitatis compositae ad partes, et partium ad totum, qui quidem ordo modus intrinsecus est, tam in toto, quam in partibus, consequens naturam, seu quidditatem entitatis talis, et partium eius. Itaque compositio formaliter sumpta dicit aliquid praeter partes, et totum. Idem ergo ferendum iudicium de simplicitate respectu rei simplicis.