Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum definitio sit oratio naturam rei explicans, divinam Essentiam nosse cupientes, merito ab illius definitionis inquisitione sermonem ordimur. Certum est autem non posse a nobis adhuc mortalibus accuratam Deitatis definitionem assignari: quippe cum Essentiae divinae proprii characteres hac in vita nos lateant: possumus tamen eam utcumque describere per aliqua praedicata ipsi cum creaturis communia, et per alia quibus a creaturis distinguitur. Hoc autem ut fiat evidentius

Notandum 1. Nos divinae Essentiae cognitionem triplici via posse pertingere; nimirum via negationis, affirmationis et excellentiae. Prima Sculptores, secunda Pictores, tertia Oratores imitatur. Prima, inquam, Sculptoris artem adumbrat; sicut enim (inquit Sanctus Dionysius, lib. De Theologia Mystica, cap. 2.) sculptor hominis simulacrum efformat ex ligno, detrahendo, excavando, et amputando superflua, sic divinae Essentiae notionem et imaginem in mente nostra utcumque effingimus, dum ab illo supremo et maximo omnium Ente, quod in creaturis imperfectum ac limitatum est, removemus. Hoc modo processit S. Augustinus, lib. 10. Confessionum, c. 6: Quid autem amo cum te amo Domine? Non speciem corporis, nec decus temporis, non candorem lucis, illis amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum omnimodarum, non florum et unguentorum, et aromatum suaveolentiam, non manna et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus.

— Secunda Pictoris industriam aemulatur; quemadmodum enim Pictor varios variis colores adiicit, ut delineatam imaginem absolvat; sic substractis imperfectionibus, quae enti creato naturaliter insunt, quidquid in eo perfectionis est, ab omni labe terrena et limitata defoecata, Deo tribuimus. V. g. dum dicimus eum esse bonum sine dissimulatione, iustum sine saevitia, sapientem sine ulla ignorantia, etc. Hunc modum Deum definiendi aperit ibidem Augustinus, ubi post praefata subiungit: Tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam cibum, et quemdam amplexum cum amo Deum meum: sed lucem, vocem, odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei: ubi fulget animae meae quod non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit edacitas; et ubi haeret quod non divellit satietas. Hoc est quod amo cum Deum meum amo. — Tertia denique Oratores aemulatur, qui quidquid perfectionis inveniunt in eo quod laudant, mirum in modum extollunt, et per gradum comparativum aut superlativum enuntiant. Hac methodo usus est S. Bernardus:

Miraris, inquit, in sole splendorem, in igne ardorem, in aere puritatem, in aqua foecunditatem, in terra firmitatem, in pane saporem, in melle dulcedinem, in flore suavissimum odorem, in auro fulgorem; at haec omnia in Deo intuere, sed eminentissimo perfectionum omnium cumulo: Sole enim splendidior est, aere purior, aqua foecundior, terra firmior, melle dulcior, pane sapidior, flore suavior, auro pretiosior.

Hoc modo sanctus Dionysius lib. De Divinis nominibus, ubi Deum definivisset per plures gradus superlativos, tandem concludit: Infinitas est quaedam omnis infinitatis, et omnis termini terminus.

Notandum 2. Variam a variis Auctoribus, tum Prophanis cum Sacris, assignatam fuisse Dei definitionem: siquidem a Platone apud Alcinoum c. 10., Deus dicitur, Vivens, immortalis, per seipsum ad beatitudinem sufficiens, essentia sempiterna, etc. A Thalete Milesio, Ens quod principio caret et fine. Ab Aristotele, Mundi Opifex, summus Rector, immotus movens omnia: cuius si vim spectes, valentissimus; si decorem, formosissimus; si vitam, immortalis; si virtutem, praestantissimus. A Cicerone, Mens quaedam libera et soluta, secreta ab omni concretione mortali, etc. A Seneca, Totus ratio, quo nihil maius excogitari potest, mens universi, mundi anima, etc. Cui concinit Ovidius dicens: Spiritus intus alit totosque infusa per artus, mens agitat molem, et magno se corpore miscet. Sic etiam passim describitur a sanctis Patribus, iuxta varias suas divinas praecellentias, quas omnium optime delineavit S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione.

Quid est Deus? inquit, longitudo, latitudo, sublimitas, profundum: longitudo propter aeternitatem, latitudo propter charitatem, sublimitas propter maiestatem, profundum propter sapientiam. Deus qui amat ut charitas, novit ut veritas, sedet ut aequitas, dominatur ut maiestas, regit ut principium, tuetur ut salus, operatur ut virtus, etc.

Verum hae aut similes descriptiones oratoriae aut philosophicae, Dei quidem praecellentias et operationes, non vero naturam et essentiam aperiunt.

Notandum 3. In aperienda Dei essentia, non levem moveri controversiam inter Doctorem Subtilem et Angelicum eorumque Sectatores, siquidem S. Thomas, lib. 2. Contra gentes, cap. 14., censet Deum non posse a nobis Viatoribus affirmative, sed tantum negative cognosci et definiri; ab eo scilicet removendo quidquid imperfectionis in creaturis deprehendimus; Doctor vero Subtilis in 1. d. 3. q. 2. n. 2. contendit Deum non solum posse cognosci negative, sed etiam affirmative; et n. 17. docet conceptum Entis infiniti esse perfectissimum omnium.

Tria itaque hac in quaestione sunt resolvenda: Primum, quod Deus non solum negative, sed etiam affirmative possit a nobis Viatoribus cognosci; Secundum, quod definiri possit nedum per attributa, sed etiam per praedicata quidditativa, saltem confuse et arguitive; Tertium, quaenam sit genuina Dei definitio, quae a nobis Viatoribus hac in mortali vita formari possit et explicari.

Conclusio prima. — Deus non solum negative sed etiam affirmative a nobis concipi potest.

Haec conclusio est Doctoris loco laudato, et eam Probat 1. quidem experientia, qua constat nos Deum diligere, ut eum concipimus: sed non diligimus solum negationes, quia negatio formaliter, cum sit non ens, nequit habere rationem appetibilis; nihil enim est appetibile nisi bonum; nihil autem bonum nisi ens, eo quod bonitas sit proprietas solius entis, quae consequenter non enti et negationi convenire nequit. Ergo non solas negationes in Deo concipimus. — Deinde, etiam experientia patet, nos Deo non attribuere negationes alicuius entis positivi; nisi pariter ei tribuamus aliud positivum incompossibile cum illo positivo, quod Deo negamus. Verbi gratia dicimus, quod Deus sit immaterialis, quia ei tribuimus spiritualitatem, quae incompossibilis est cum materia, quam per vocabulum immateriale a Deo removemus; dicimus quod non sit compositus, quia ei tribuimus simplicitatem, quae est incompossibilis cum compositione, quam a Deo excludimus, et sic de ceteris. — Denique, eadem experientia fit compertum, intellectum nostrum in sola negatione cognoscenda non quiescere; maxime in ente summe perfecto qualis est Deus: sed insuper investigat cur talis negatio illi competat; quia intellectus per negationem non removet a Deo aliquid imperfectum, vel minus perfectum, nisi quia in eo deprehendit, et ei attribuit aliquid quod sit magis perfectum. Ergo patet experientia Deum non posse concipi negative, quin pariter affirmative concipiatur.

Probatur 2. Quando Deus concipitur conceptu negativo, aut in eo concipitur simplex et sola negatio; aut concipitur negatio alicui positivo conveniens. Si primum, ille conceptus non est Deo proprius; si secundum, habemus intentum, nempe quod non possit de Deo formari perfectus conceptus negativus sine affirmativo; simplex enim negatio v. g. non lapis, aeque convenit nihilo et ceteris entibus (inquit Doctor) ac Deo; siquidem tam vere dicitur, quod nihil non sit lapis, aut quod planta non sit lapis, ac dicitur quod Deus non sit lapis: et consequenter ille conceptus pure negativus non esset proprius Deo; nec proinde Deum perfecte, et distincte, sed tantum imperfecte, et confuse exprimeret, quippe cum tam aliis quam Deo tribui posset. — Idem dici potest de immaterialitate et ceteris attributis negativis: etenim si immaterialitas, v. g. significet tantum in Deo negationem materiae, tam conveniet Angelo et animae rationali, et aliis entibus spiritualibus, ac conveniret Deo: quia tam vere dicitur, quod anima, quod Angelus, intellectio, volitio, gratia, etc. careant materia, ac dicitur de Deo, quod careat materia seu quod sit immaterialis. Ergo ut illa negatio sit Deo soli propria, necessum est ut aliquid positivum in eo admittamus, ratione cuius positivi ista negatio materiae speciali modo Deo conveniat, quo aliis entibus spiritualibus non convenit; et consequenter vel ille conceptus non erit simpliciter negativus, vel non erit Deo proprius. Itaque non potest Deus solum negative, sed etiam affirmative cognosci.

Dices 1. Ex S. Dionysio, libro De Divinis nominibus, cap. 7. cum quaesivisset quomodo nos Dei notitiam habeamus, cum nec animo cernatur, nec sub sensum cadat, nec sit quidquam penitus eorum quae sunt; respondet: Non ex ipsius natura, est enim incognita, omnemque rationem et mentem superat, sed ex rerum descriptione ad id quod omnia superat via, et ordine pro virili parte omnium detractione, et praestantia, omniumque causa ascendimus. Et lib. De Theologia Mystica, cap. 1. Timotheum adhortans ad Dei cognitionem secedendo a sensibus et omnibus creaturis, ait: Libero enim solutoque, ac liquido a te et ab omnibus discessu, ad divinarum tenebrarum radium, qui omni essentia superior est, contendes, cum et omnia dempseris, et ab omnibus solutus fueris et liber. Quibus manifeste indicat Deum nonnisi negative, et removendo ab eo imperfectiones creaturarum posse cognosci. Ei concinunt sanctus Damascenus, lib. 1. De fide, cap. 4. Quaecumque, inquit, de Deo praedicantur, haec non id quod est significant, sed quod non est. Et alii sancti Patres affirmantes passim nos melius de Deo dicere quid non sit, quam quid sit. Ergo Deus conceptu affirmativo proprie ac distincte cognosci nequit. — Distinguo consequens. Non potest Deus cognosci conceptu affirmativo proprie ac distincte, ita ut illius essentia per hunc conceptum evidenter exprimatur et pateat; concedo: ita ut in hoc conceptu illius essentia obscure saltem, et velut arguitive non appareat; nego. Mens itaque SS. Patrum est, nos equidem distinctiorem et faciliorem habere conceptum negativum de Deo, quam affirmativum; facilius enim innotescit quid non sit Deus, quam quid sit; non tamen propterea contendunt eum non posse etiam affirmative cognosci. Imo utrumque modum cognoscendi Deum, affirmative scilicet et negative, ipsemet S. Dionysius pluribus probat, ut constat cum ex dictis, tum ex cap. 3. suae Theologiae Mysticae, ubi aperit quae sint affirmantes de Deo rationes, et quae negantes.

Dices 2. Nulla perfectio habens rationem actus puri simplicissimi potest a nobis mortalibus cognosci conceptu positivo: sed omnis Dei perfectio, sive essentialis sive attributalis, habet rationem actus puri simplicissimi: ergo a nobis concipi non potest conceptu affirmativo. Minor est evidens: probatur Maior: Primo, quia intellectus noster non potest formare talem conceptum de ente, et substantia spirituali creata: ergo multo minus de substantia, aut perfectione increata, quae est actus purus simplicissimus. Secundo, si haberetur conceptus proprius Dei, Deus in hoc conceptu appareret sub ratione creata, aut increata: non sub ratione creata, sic enim non conciperetur ut Deus, sed ut creatura: non etiam sub ratione increata, quia aut conciperetur sic conceptu negativo, et habetur intentum; aut positivo, et tunc conciperetur ut in se est; ac proinde intuitive cerneretur a nobis Viatoribus solo lumine naturali; quod repugnat. Tertio denique, quia omnes Dei perfectiones, tam intrinsecae quam extrinsecae, seu quae dicunt ordinem ad creaturas, non concipiuntur nisi conceptu negativo. Etenim Deus non concipitur ut ens necessarium, spirituale, etc. nisi per negationem contingentiae, materiae, etc. Similiter non concipitur sub ratione primae Causae, supremi Rectoris, et ultimi finis, nisi per ordinem ad negationes; hi enim conceptus, ut a nobis percipiuntur, involvunt negationem superioris, aut inferioris; etenim prima Causa dicitur, quae non habet anteriorem; summus Rector, qui non habet superiorem; et finis ultimus, qui non habet ulteriorem. Ergo nullus de Deo proprius conceptus affirmativus a nobis formari potest. — Nego maiorem, et ad primam illius maioris probationem, dico quod etsi non possimus habere conceptum affirmativum de ente creato spirituali per proprias species, possumus tamen eum habere per species alienas, concipiendo nimirum ens spirituale per affirmationem simul et negationem; negando scilicet spiritum esse materiam aut corpus; et affirmando ipsum esse aliquid praeter materiam et corpus: ita quod species entis corporei conferant ad formandum hunc conceptum: spiritus non est materia nec corpus; sed est substantia materiae ac corporeitatis expers. Sic a simili dici potest, species creaturarum conferre posse ad cognitionem Dei, quatenus ad earum intuitum negamus ipsum esse hoc, aut illud ens creatum, et affirmamus eum esse ens omnis finitatis ac creatae et limitatae rationis expers.

Si dixeris. Deum hoc modo non concipi nec cognosci per proprias species; ac proinde conceptum illum non esse Deo proprium. Negabo sequelam. Sicut enim quando concipimus substantiam per ordinem ad accidentia, quae ex natura sua excipit, aut per ordinem ad operationes ad quas eliciendas naturaliter ordinatur; verbi gratia, quando concipimus ignem per modum substantiae, quae exigit lucem, et calorem in tali gradu, et quae potest alterum similem ignem producere, habemus proprium conceptum substantiae ignis, licet hic conceptus non formetur nisi dependenter a speciebus alienis, nimirum a speciebus accidentium; ita a pari non minus conceptus formatus de Deo erit proprius, licet non formetur nisi dependenter a speciebus creaturarum, quae de eo negantur, et quarum beneficio intelligitur aliquid esse praeter et supra creaturas. — Ad secundam probationem dico, quod Deus per hunc conceptum repraesentatur ut ens increatum; nec propterea conceptus ille affirmativus erit intuitivus, quia non fit, nec causatur ab obiecto praesente et movente per suam immediatam praesentiam, quae motio requiritur ad conceptum intuitivum. — Ad tertiam probationem praefatae maioris dico, quod etsi divinae perfectiones, tam intrinsecae quam extrinsecae, non possint a nobis concipi sine aliquo ordine ad negationes, nihilominus ideo non sequitur eas a nobis concipi ut puras negationes, sicut volunt Thomistae, sed tantum ex eo inferre licet quod positivae illae perfectiones quasdam negationes connotant, maioris claritatis et evidentioris cognitionis gratia. Salva itaque et integra manet conclusionis veritas, Deum posse a nobis nedum conceptu negativo, sed etiam affirmativo cognosci ac definiri.

Conclusio secunda. — Potest a nobis Viatoribus haberi naturaliter conceptus proprius de Deo, non solum attributalis, seu per illius attributa, sed etiam quidditativus, et essentialis.

Haec est Doctoris loco laudato n. 5. contra Henricum Gandavensem et S. Thomam 1. part. q. 2. art. 1.

Probatur prima pars. Deum concipimus per modum summi boni, infinite sapientis, omnipotentis, etc.: sed hi conceptus sunt proprie attributales, ut omnes fatentur: ergo a nobis Viatoribus formari potest conceptus attributalis Deo proprius.

Dices. Illi conceptus non sunt Deo proprii, qui etiam creaturis competunt, quique Deo non tribuuntur, nisi quia conspiciuntur esse perfectiones in creaturis, quae Deo omnium perfectionum Auctori et Origini non debent denegari: sed tales sunt omnes conceptus attributales: ergo non sunt Deo proprii. — Distinguo maiorem. Si illae perfeetiones attributales eadem ratione, et eodem perfectionis gradu, Deo et creaturis competant, earum conceptus non erit Deo proprius, concedo; secus, nego. At verum est eas omnes perfectiones quae Deo tribuuntur, ei aliter, quam creaturis tribui; potentia enim, v. g. creaturis tribuitur ut limitata est ad certos quosdam effectus; Deo autem ut ad quoslibet effectus possibiles sese extendit; et sic de ceteris: ac proinde conceptus formatus de illis divinis attributis ita Deo est proprius, ut alteri non competat.

Secundam partem probat Doctor ibidem sic: Quando Deus concipitur ut infinite sapiens, concipitur per modum entis habentis infinitam sapientiam, et eam ex natura sua exigentis: sed ille conceptus est quidditativus, proprius ac essentialis Deo: ergo, etc. Est quidem proprius, cum praeter Deum nullum aliud sit ens, quod infinitam sapientiam exigat et habeat: est etiam quidditativus, quippe cum alium priorem non supponat; alioquin daretur processus in infinitum: ergo conceptus de Deo proprius et quidditativus a nobis formari potest.

Confirmatur. Omnes paene Theologi fatentur attributa divina distingui ab essentia, aut formaliter, ut Scotistae, aut virtualiter, ut Thomistae, aut ratione, ut ceteri: ergo necessum est ut habeant conceptum Essentiae divinae alium a conceptu Attributorum: quomodo enim essentia et attributa distincta apparerent, nisi diversis conceptibus possent exprimi? Ergo conceptus quidditativus de Deo a nobis formari potest.

Dices. Conceptus quidditativus essentiam exprimit: at nullus est conceptus qui divinam essentiam nobis exprimat: ergo non datur. Maior constat; minor pariter; si quis enim conceptus divinam essentiam nobis exprimeret, eam distincte nosse possemus: at illa nos latet, nunc enim nonnisi per speculum, et in aenigmate Deum novimus: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Conceptus quidditativus essentiam exprimit, vel distincte, vel saltem confuse, concedo: distincte semper, nego. Duplex itaque distingui potest conceptus quidditativus: unus quidem evidens, qui essentiam distincte, idest per genus et differentiam exprimit; alius confusus, seu arguitivus, qui essentiam indigitat per proprietates, quas illa exigit: sic v. g. distincte concipio essentiam hominis dicendo: homo est animal rationale; et confuse solum, dum affirmo ipsum esse animal risibile, quia risibilitas est proprietas quae essentiam quidem indigitat et supponit, non vero eam constituit nec exprimit.

Ad minorem dico cum Doctore Subtili, ibidem n. 16, de Deo quidem a nobis formari non posse naturaliter conceptum quidditativum distinctum; quia Deus est obiectum voluntarium respectu intellectus creati; ac proinde non potest ab illo distincte percipi, nisi ipse sese percipiendum exhibeat ac manifestet: potest tamen formari conceptus proprius, qui confuse saltem illius essentiam exprimat, et eam ab omni essentia creaturarum distinctam aperiat. Qui autem conceptus a nobis formari possint, quibus divina essentia distinctius aperiatur et manifestetur, indicabit

Conclusio tertia. — Deus recte definitur a nobis, ens omnimode infinitum. Ita Doctor in 1. dist. 3. q. 2. n. 17.

Probatur. Illa definitio est legitima, qua definiti naturam aperit eo perfectiori modo quo potest a nobis concipi, quaeque est ratio cur cetera definiti praedicata ei competere demonstrentur: atqui praefata talis est.

Primo namque Dei naturam demonstrat: siquidem per rationem Entis cum creaturis omnibus veluti generice et univoce convenit, ut in Metaphysica nostra fuse probatum est: et per rationem infiniti, ab eis essentialiter discrepat; nulla namque est creatura quae sit omnimode infinita; imo omnes sunt finitae ac limitatae, tum in entitate, tum in suis praecellentiis et perfectionibus.

Deinde, illa entitas infinita est formalis ratio, cur omnia praedicata, quae Deo attribuuntur, ei conveniant; etenim si quis requirat cur Deus sit aeternus, v. g., rite respondebitur; quia est omnimode infinitus; ac proinde debet esse infinitus in duratione, et sic carere principio et fine, et consequenter esse aeternus; idem dicendum de ceteris attributis divinis.

Confirmatur. Per rationes Doctoris hanc Conclusionem sic probantis: Illa definitio censenda est legitima, quae fit per conceptum simplicem, et perfectiorem: atqui praedicta talis est. Primo namque ille conceptus est simplicior, quia infinitas entitativa non concipitur per modum alicuius proprietatis distinctae ab ente, qualiter unitas, veritas, bonitas, quae sunt entis proprietates, ab eo distinguuntur, et suos habent conceptus obiectivos, a conceptu entis ita distinctos, ut seorsim ab ente possint concipi: unde quando ens concipitur ut bonum, v. g., is conceptus non est simplex, sed veluti adunatus ex duobus conceptibus, nimirum ex conceptu entis et bonitatis. Secus est autem de ente infinito, quia conceptus entis infiniti non est conceptus entis, ut afficitur proprietate emanante ab ipso, sed est conceptus entis ut dicit modum, et gradum sibi intrinsecum. Unde sicut conceptus albedinis intensae ut octo, non est conceptus albedinis ut afficitur aliqua proprietate ab ea emanante, v. g. visibilitate; sed est formaliter ipsemet conceptus albedinis sub tali gradu, qui non est eius proprietas, sed tantum determinatio illius entitativae intensionis ad octavum gradum: ita conceptus entis infiniti (inquit Doctor) est simplex conceptus ipsius entis in certo gradu perfectionis, nimirum infinitatis. Unde ens infinitum non dicitur proprie ens tale, idest affectum proprietate: sed rectius dicitur ens taliter, idest determinatum in tali modo et gradu essendi: qui conceptus prior est conceptu omnium attributorum, quae per modum proprietatum Deo conveniunt, et consequenter est omnium simplicior.

Secundo: est etiam perfectior, tum quia (inquit Doctor) conceptus entis infiniti, plures, imo omnes divinas perfectiones, virtualiter includit; sicut enim ens continet virtualiter veritatem, unitatem, et cetera sua attributa, ita ens infinitum continet virtualiter summum bonum, et summum verum, et quaecumque alia attributa quae concipimus de Deo; tum quia illa sunt perfectiora, quae ultimo demonstrantur a posteriori de Deo; quae enim sic ultimo de Deo demonstrantur, magis remota sunt a creaturis; ac proinde magis excedunt perfectiones creaturarum, ideoque sunt perfectiora: sed Deum esse ens infinitum ultimo demonstratur a posteriori, quia in infinitate cum nulla creatura convenit; nec infinitas cognoscitur Deo competere nisi removendo ab eo omnia, quae in creaturis finita ac imperfecta sunt, et consequenter conceptus entis infiniti est omnium perfectior.

Dices 1. Ens summum aeque significat modum intrinsecum, ac ens infinitum: aeque pariter omnia divina attributa virtualiter includit: ergo conceptus entis infiniti non est simplicior, neque perfectior omnibus qui de Deo formari possunt; nec proinde magis deservit ad illius definiendam et aperiendam essentiam. Respondet Doctor ibidem, summum posse intelligi vel comparative, vel absolute; scilicet vel per ordinem ad alia quae excedit, vel pro eo quod excedi non potest: quovis autem modo sumatur, constat conceptum entis infiniti esse illo perfectiorem: tum quia conceptus infiniti potest intelligi sine comparatione ad creaturas; ac proinde est magis absolutus, et consequenter magis perfectus: tum quia etiamsi conceptus entis summi absolute sumatur, minus tamen perfectus est, quam conceptus infiniti; ex eo enim quod ens aliquod sit summum, non sequitur illud esse infinitum; nihilominus inter ea posset dari unum quod esset summum, nec tamen infinitum: ergo licet realiter et de facto conceptus entis summi et entis infiniti in Deo idem sint et significent, tamen si seorsim formaliter conciperentur, certum est conceptum entis infiniti esse altero praestantiorem.

Dices 2. Conceptus substantiae spiritualis viventis vita intellectuali, est perfectior conceptu infinitatis; quia dum concipio Deum ut ens infinitum, adhuc restat difficultas an sit substantia vel accidens, vivens aut non vivens, spiritualis vel corporeus: ergo conceptus entis infiniti non est praestantior.

Nego antecedens. Nam eo ipso quo concipio Deum ut ens infinitum, necessario concipio ipsum ut ens perfectius quod possit cogitari; ac proinde ut habens quidquid in ente perfectionis est; alioquin non esset ens infinitum, quia aliqua entitas vel perfectio ei deesset: ergo eo ipso quo illum concipio ut ens infinitum, etiam ipsum concipio ut necessario et indefectibiliter existens, ut per se subsistens, ut incorporeum, ut intelligens, denique ut habens alios gradus entis qui secum important perfectionem sine ulla imperfectione. Cetera quae obiici possent, facilius et convenientius proponentur ac solventur in sequentibus Quaestionibus, in quibus de divina Infinitate sermo erit.