Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda. Primum quidem, an divinae perfectiones, tam attributales quam modificantes, sint numero infinitae. Secundum, an revera formaliter, aut solum virtualiter, et eminenter Deo competant. Tertium denique, an sint aequalis invicem perfectionis: quae ut facilius percipiantur

Notandum 1. Aliquid posse dici infinitum duobus modis; nimirum vel intensive, et secundum qualitatem, aut gradum perfectionis: vel extensive, et penes numerum. Priori modo illud infinitum dicitur, quod habet gradus perfectionis infinitos: ita quod, non tot concipi possint, quin plures in eo perfectionis gradus ulterius remaneant concipiendi. Posteriori vero infinitum dicitur, cuius partes, aut veluti partes, ita sunt indeterminatae, ut quibuslibet designatis, et numeratis, multo plures remaneant numerandae. Quaeritur autem, an alterutro, aut utroque infinitatis modo, divinae perfectiones sint infinitae.

Notandum 2. Formalitatem a forma originem ducere: forma autem variis modis dicitur. Primo quidem pro altera parte compositi naturalis, quae cum materia concurrit ad formandum corpus naturale; et sic appellatur forma pars, seu partialis. Secundo, pro forma totius, quae est tota rei natura in abstracto considerata; sic humanitas dicitur forma totius hominis, non quidem per informationem, sed quia suppositum humanum designat, ac abstractive exprimit. Tertio, sumitur pro quacumque substantia immateriali, et hoc modo Intelligentiae interdum vocantur formae a Philosophis. Quarto, forma dicitur quodcumque accidens subiecto adveniens, illudque informans, sive sit quantitas, sive qualitas, sive relatio. Quinto denique, forma dicitur ea omnis ratio, sub qua ex natura rei aliquid concipi potest, ipsique inest per modum gradus determinantis, aut perficientis: sic proprietates rerum dici possunt earum formae, quia earum essentias afficiunt, et perficiunt.

Notandum 3. Aliquam perfectionem in alio contineri posse tripliciter: nimirum vel formaliter, et actu, sicut rationalitas in homine; vel eminenter, qualiter rerum inferiorum imperfectiones dicuntur contineri in superioribus; sic v. g. rerum vitae expertium praecellentiae dicuntur eminenter contineri in viventibus, animalium in homine, hominum in Angelis, et Angelorum ac omnium entium perfectiones dicuntur eminenter in Deo contineri. Tertio denique virtualiter, sicut v. g. calor dicitur in sole contineri, quia sol calorem producere potest. Dubium est autem quonam ex his modis attributa contineantur in Essentia divina.

Notandum 4. Attributa divina posse considerari bifariam: vel secundum se et obiective, vel penes nostrum modum concipiendi et formaliter. Idque iterum dupliciter, nimirum vel absolute, quando ea concipimus tantum ut sunt perfectiones divinae, nullo habito respectu ad perfectiones creaturarum, cum quibus aliquam habent analogiam: vel comparative, et per respectum et ordinem quem dicunt ad creaturarum perfectiones, cum quibus conferuntur, vel ad effectus quos in creaturis producunt. Difficultas autem est, an divinae perfectiones, tam secundum se, quam penes nostrum modum concipiendi absolutum et comparativum, sint infinitae.

Conclusio prima. — Perfectiones divinae modificantes, et attributales sunt infinitae intensive, non vero extensive.

Haec est communis inter Theologos quoad utramque partem: et quidem prima pars clara est, siquidem in ente infinito, et illimitato, finitum nihil, ac limitatum reperiri potest; necessum est ergo, id omne quod in Deo est, infinitum esse; ac proinde divinas illas praecellentias omnimode esse infinitas. Haec fusius et efficacius probabuntur in sequenti Disputatione, ubi de divina infinitate sermo erit.

Secunda pars autem nonnihil habet difficultatis propter Nominales, qui cum suo principe Ochamo sentire videntur, divinas perfectiones esse numero infinitas. Ochamus equidem, in quartum, q. 3. a. 1. dixit solum Deum cognoscere omnia praedicata sibi convenientia, haud dubie propter infinitatem, quorsum enim Beati Deum clare, et intuitive videntes omnia divina Attributa non possent deprehendere nisi essent infinita? Itaque probatur haec secunda pars conclusionis: Illud non est Deo tribuendum, quod neque Scriptura sacra, nec sancti Patres, nec ulla conveniens et convincens ratio suadet ei convenire: sed divinarum perfectionum infinitas extensiva ex neutro illorum capite colligi potest: ergo non est asserenda. Maior constat; quidquid enim affirmatur, vel auctoritate, vel ratione firmari debet. Minor probatur: Nullus enim Scripturae sacrae textus apertus, nec ulla evidens sanctorum Patrum sententia hanc divinarum perfectionum infinitudinem astruit, nec ullae referuntur, tum a canonicis Scriptoribus, tum a sacris Ecclesiae Doctoribus, aliae divinae perfectiones, quam quae solito a Theologis referri solent, et quae infra nominabuntur; quorsum autem Deus alias divinas praecellentias nobis occultasset potius quam quae revelantur et reserantur? Patet etiam eadem Minor ipsa ratione: Si qua enim convincens ratio illam infinitudinem suaderet, maxime quia Deus cum sit ens infinitum, etiam infinitis numero praecellentiis fulgere debet et eminere: sed haec ratio propositum non evincit; sicut enim si dicatur ens infinitum, non opus est ut complectatur entitates numero infinitas, sed sufficit ut in sua indivisibili et simplicissima divina entitate formaliter, aut eminenter contineat omnes prorsus entitates actuales, aut possibiles; ita a pari, ut dicatur ens infinite perfectum, sufficit ut virtualiter, aut formaliter complectatur omnes omnino possibiles, aut actuales perfectiones, quae enti possunt competere, nec opus est, ut eas numero infinitas involvat. — Secundo: Attributa sunt perfectiones divinae, quasi specie diversae: sed illae non sunt nisi numero finitae: ergo etc. Maior patet, non enim quaelibet in Deo perfectio rationem habet attributi, sed quae peculiari modo Naturam divinam nobis explicat; siquidem attributa sunt veluti Divinitatis radii, immensum Deitatis Solem nobis aperientes et indigitantes. Minor probatur: Divina perfectio aut Deo tribuitur per analogiam cum perfectionibus creaturarum, aut ab eo removet creaturarum imperfectiones: sed utroque ex iis modis non est numero infinita. Patet quoad priorem partem, quia cum omnis perfectio attributalis similitudinem et proportionem habeat cum perfectionibus creaturarum, quae numero sunt finitae, etiam illae attributales perfectiones debent esse numero finitae. Patet etiam minor quoad secundam partem: novem enim solum numerantur praecipui creaturarum defectus, qui per totidem divinas perfectiones a Deo removentur, nimirum dependentia a principio, quae per Aseitatem; limitatio in entitate, quae per Infinitatem; compositio ex partibus et accidentibus, quae per Simplicitatem; coarctatio in loco, quae per Immensitatem; variatio in operationibus, quae per Immutabilitatem; successio et alternitas in duratione, quae per Aeternitatem; constitutio ex corporea, aut entitate limitata, et a sensibus apprehensibili, aut ab intellectu comprehensibili, quae per Invisibilitatem et Ineffabilitatem removentur: ergo cum non sint infiniti creaturarum defectus, etiam infinitae numero non debent assignari in Deo perfectiones, quae nostros defectus ab eo removeant et arceant. Nec refert quod plures alii excogitari possint creaturarum defectus praeter nominatos, qui pariter a Deo debent arceri; non enim quaelibet imperfectionis negatio et remotio, speciale attributum aut modum in Deo constituit; sed solum illa, quae specialem aliquam in Deo perfectionem designat, et importat. Cum autem omnes excogitandi defectus per assignatas perfectiones explicite, vel implicite sufficienter a Deo removeantur, non aliae videntur assignandae praecellentiae nominibus negativis expressae, quae excogitandos, et assignandos alios creaturarum defectus a Deo removeant.

Conclusio secunda. — Perfectiones divinae tam modificantes quam attributales, sunt in Deo formaliter, et non solum eminenter aut virtualiter.

Ita Doctor Subtilis in 1. dist. 8. quaest. 4. Et ex eo Bassolius, dist. 2. quaest. 2. ad 3. et ex utroque conclusio sic probatur:

Primo: Si divinae perfectiones v. g. infinitas, bonitas, etc. solum essent in Deo virtualiter, et eminenter, sequeretur Deum non aliter esse infinitum, bonum, sapientem, etc. quam sit albus, calidus, etc.: sed consequens est absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris; cum enim Deus sit omne ens, et quodlibet ens creatum contineat, vel eminenter, propter summam et infinitam suam perfectionem, quae quamlibet excogitabilem entitatem, et perfectionem involvit: vel virtualiter, quia virtutem habet quodlibet aliud ens a se producendi; sequitur, eum albedinem, calorem, etc. continere eminenter et virtualiter: ergo si hoc modo solum sapientiam, infinitatem, et alias assignatas sibi perfectiones contineat, pari iure dici poterit albus, ac sapiens; cum sapientiam, et albedinem simili modo complectatur; quo sane nihil absurdius est.

Secundo: Omnis perfectio simpliciter simplex est formaliter in ente perfectissimo, quia perfectio simpliciter non potest alicui convenire nobilius, quam formaliter: sed Deus est ens perfectissimum, et attributa ac modi Essentiae divinae sunt perfectiones simpliciter simplices: ergo Deo convenire debent formaliter. Maior patet: Tum quia, inquit Doctor, aliter non esset ens perfectissimum; quia non esset id quod maius excogitari non posset; cogitaretur enim aliud eo perfectius, nempe illud cui infinitas, sapientia, etc. convenirent formaliter; Tum quia si illae perfectiones simpliciter simplices non sint in Deo formaliter, sequitur eas in nullo formaliter posse reperiri: non possunt in creaturis, siquidem cum omnes creaturarum perfectiones sint finitae et limitatae, non sunt simpliciter simplices, quia non sunt meliores ipsae quam non ipsa, perfectio namque infinita eis est praestantior, et melior: Tum denique quia sequeretur perfectionem simpliciter simplicem esse in aliquo per participationem formaliter, et non esse: esset quidem, ut supponitur; non esset autem, quia non potest participari formaliter, nisi sit etiam formaliter in eo, a quo illam participaret: ergo si illa perfectio non esset in Deo formaliter, neque etiam per participationem, posset esse in creatura formaliter.

Tertio: Si perfectio simpliciter simplex non est in Deo formaliter, sed solum virtualiter, aut eminenter, sequitur quod Deus non est formaliter perfectus absolute et simpliciter, sed solum virtualiter vel eminenter: atqui hoc implicat; licet enim Deus creaturarum perfectiones contineat virtualiter vel eminenter, nullus tamen dixerit eum pari modo suas divinas perfectiones continere; alias eodem modo dici posset perfici per creaturarum perfectiones, ac per suas, si utrasque solum virtualiter et eminenter contineret.

Quarto: Si perfectiones attributales, et modificantes in Deo continerentur solum virtualiter aut eminenter, sequeretur pariter rationem entis, et relationes personales etiam virtualiter solum, et eminenter in eo contineri: sed hoc implicat, alioquin Deus non esset ens formaliter, et per consequens esset non ens formaliter, et nihil: similiter prima Persona non esset formaliter Pater, nec secunda esset formaliter Filius, sed solum eminenter; quod certe falsum est.

Dices. Deus continere debet suas perfectiones modo nobilissimo, et continentia praestantiori: sed continentia eminentialis, et virtualis praestantior est formali: ergo Deus continere debet suas perfectiones virtualiter, aut eminenter. Minor patet; sol enim, v. g., qui continet calorem virtualiter, perfectior est igne, qui formaliter calidus est: similiter anima rationalis, quae est tantum sensitiva eminenter et virtualiter, praestantior est anima brutorum, quae formaliter sensitiva est. Denique certum est entia perfectiori, et nobiliori modo in Deo contineri eminenter, quam in seipsis formaliter, ac proinde continentia eminentialis praestantior est formali.

Distinguo minorem. Quando perfectio contenta non est simpliciter simplex, concedo; secus, nego. Constat autem attributa, et modos esse perfectiones simpliciter simplices, ac proinde nobilius est eas continere formaliter, quam solum eminenter. Fateor equidem perfectiones secundum quid nobiliori modo contineri eminenter quam formaliter, propterea quod, dum continentur formaliter, continentur ut sunt in seipsis, ac proinde quatenus habent annexam imperfectionem, quae removetur in continentia eminentiali. Secus est autem de perfectione simpliciter simplici, quae nullam admixtam habet imperfectionem.

Conclusio tertia. — Attributa divina secundum se, et absolute considerata, sunt omnino aequalis perfectionis: inaequalis autem si comparative, et respective considerentur.

Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima. Auctoritate et ratione S. Augustini, lib. 8. De Trinit., cap. 1., ubi loquendo de aequalitate divinarum Personarum haec habet:

Dicimus non esse in hac Trinitate maius aliquid duas, aut tres personas, quam unam earum, quod non capit consuetudo carnalis, non ob aliud, nisi quia vera quae creata sunt, sentit ut potest: veritatem autem ipsam, qua creata sunt non potest intueri. Nam si posset, nullo modo esset lux ista corporea manifestior, quam hoc quod diximus: in substantia quippe veritatis, quoniam sola vere est, non est maior aliqua, nisi quae verius est. Quidquid autem intelligibile, atque incommutabile est, non aliud alio verius est, quia aeque incommutabiliter aeternum est. Nec quod ibi magnum dicitur, aliunde magnum est, quam eo quo vere est. Quapropter ubi magnitudo ipsa veritas est, quidquid plus habet magnitudinis, necesse est ut plus habeat veritatis. Quidquid ergo plus veritatis non habet, non habet plus etiam magnitudinis.

Quibus tria indicat sanctus Augustinus: Primo quidem luce meridiana clarius esse, quod id solum est perfectum, quod verum est; id autem verum esse, quod est incommutabile. Secundo, omnia quae in Deo sunt esse aeque incommutabilia, ac proinde aeque esse vera. Tertio, illa consequenter aeque esse perfecta; et sic nihil in Deo magis, aut minus perfectum est; sed omnia sunt aequalis omnino perfectionis.

Probatur 2. Ratione Theologica: Infinitum aliquid formaliter non est altero infinito perfectius: sed modi, et attributa essentiae divinae sunt infinita formaliter: ergo unum eorum non est altero perfectius. Maior constat, tum ex Aristotele dicente infinitum esse id in quo non est plus, aut minus accipere: tum ratione, siquidem infinitum est id quod omnem omnino excogitabilem perfectionem in se complectitur: sed quod ita perfectum est non potest aliquid habere se perfectius; alioquin non omnem excogitabilem perfectionem in suo genere complecteretur. Minor patebit ex infra dicendis, agendo de infinitate.

Probatur 3. Quae Deo summe identificantur, unum nequit altero esse perfectius: sed modi, et attributa summe Deo identificantur realiter: ergo unum eorum nequit altero esse perfectius: Maior est evidens. Alioquin si qua Deus complectitur inaequalis essent perfectionis, Deus etiam inaequaliter, et magis aut minus dici posset perfectus: at consequens est absurdum: ergo et illud ex quo sequitur.

Dices. Duo infinita possunt esse inaequalis perfectionis: ergo licet attributa divina sint infinita, non minus propterea possunt esse inaequalis perfectionis. Probatur antecedens: Si esset lumen infinitum, v. g., et linea infinita, lumen longe praestantius esset, quam linea, ut patet: ergo unum infinitum altero posset esse perfectius, ac proinde ex infinitate attributorum et modorum non recte colligitur eorum aequalitas.

Distinguo antecedens. In creatis, in quibus diversa et inaequalis omnino apparet perfectio, concedo; in divinis, nego: divina namque cum summa identificatione unum sint, et nedum sua infinitate formali, sed etiam infinitate radicali essentiae divinae propria invicem adunentur, nec Deus per unum dici possit minus perfectus, et magis per alterum; inde fit, quod licet ex infinitate rerum creatarum colligere non liceret earum aequalitatem, recte tamen ex ea infertur attributorum, et modorum aequalis omnino perfectio.

Secunda pars sufficienter probatur, tum auctoritate, tum ratione. Ratione quidem: cum enim creaturarum perfectiones, quae Deo per analogiam tribuuntur, sint aliae aliis praestantiores, sequitur divinas praecellentias, comparative ad illas creatas perfectiones usurpatas, posse dici alias aliis perfectiores. Auctoritate pariter idem constat: siquidem Scriptura sacra loquendo de divinis praecellentiis comparative ad effectus, quos in creaturis operantur, eas maiores aut minores appellat. Sic Ps. 137. David ait: Magnificasti super omne nomen sanctum tuum, nimirum quia creaturarum sanctificatio praestantius est omnium Dei operum, et in quod tamquam in caput, omnia quae vel in ordine naturae, vel in ordine gratiae molitus est, collineant et referuntur. Sic pariter Iacobi 2: Superexaltat autem misericordia Iudicium: et Ps. 144¹: Miserationes eius super omnia opera eius; quia scilicet Deus ex misericordia suas nobis gratias largitur, et auxilia divina suppeditat, quibus nostram salutem, et sanctificationem operari possimus.