Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Ex dictis constat, ad formandam intuitivam Dei visionem necessario desiderari divinum aliquod auxilium, quo imbecillis creatae mentis acies roborata in splendidissimum Divinitatis Solem figi possit; hoc autem supernaturale auxilium solito Lumen gloriae appellatur, eo quod in intellectu beatifico receptum, Deum aspectabilem ei exhibeat, ut eum revelata facie speculari possit, et transformari in eamdem imaginem de claritate in claritatem, ut S. Apostolus loquitur. Merito autem appellatur Lumen, quia simul cum intellectu beatifico concurrit ad formandam visionem intuitivam Dei, quae cum sit Divinitatis manifestatio ac repraesentatio, recte lumen appellatur: Omne enim quod manifestatur, lumen est, inquit Apostolus ad Ephesios 5. An autem lumen hoc necessario debeat admitti, ita quod eo secluso nec videatur, nec videri possit divina Essentia, non inter se conveniunt Auctores: quid autem verius statuendum sit, ut appareat

Notandum 1. Lumen gloriae in hoc distingui a specie impressa, quae etiam lumen est, quod lumen gloriae se teneat ex parte potentiae, quam complet, elevat, corroborat, et disponit ad visionem beatificam antecedenter ad repraesentationem obiecti, si sit lumen habituale; species autem se tenet ex parte obiecti quod repraesentat, et cuius est vicaria, ut cum potentia concurrat ad formandam visionem. Haec autem duo diversa esse constat, fieri enim potest, ut obiectum aliquando sit sufficienter oculo praesens, sive per se immediate, sicut lux, v. g. quam Doctor Subtilis asserit absque ulla specie impressa posse videri, sive mediante specie impressa, sicut videntur omnia alia obiecta, praesertim corporea; nec tamen poterit oculus illud aspicere propter imbecillitatem, et infirmitatem suam, maxime quando obiectum ingenti lumine ita perfunditur, ut in illud oculus tendere nequeat, nisi prius auxilio confirmetur et corroboretur. E contrario autem, potest oculus ita esse optime dispositus, ut nulla ope indigeat ex parte sui ad conspiciendum obiectum, quod tamen videre non potest defectu manifestationis, aut speciei impressae, si nempe obiectum fuerit in mediis tenebris, per quas illa species non potest effundi, nec obiectum manifestari.

Notandum 2. Triplex distingui posse lumen gloriae, nimirum obiectivum, habituale, et actuale. Primum est ipsamet Essentia divina concurrens immediate, et effective per modum obiecti cum intellectu beatifico ad formandam sui visionem. Secundum dicitur qualitas supernaturalis recepta in intellectu beatifico, et illum elevans, corroborans, et complens antecedenter ad actum, ipsumque efficiens potentem proxime, ut formare possit actualem Dei visionem, eo scilicet modo, quo charitas habitualis consummata voluntatem informat, et perficit ad eliciendum amorem beatificum. Tertium dici potest qualitas actualis etiam supernaturalis, qua intellectus, non quidem antecedenter ad actum, perficitur et completur, sed in ipsiusmet actus productione, sicut gratia actualis dicitur illa, quae de facto et actu concurrit ad actum supernaturalem, ita ut desinente actu, ipsa etiam desinat et cesset. In quo differt a gratia habituali, quod haec perseveranter animae insit, ipsamque compleat, et statuat in actu primo capacem operationis. Habitus enim supernaturales in hoc a naturalibus maxime discrepant, quod hi concurrant tantum ad modum, illi vero ad substantiam actus; naturales tantum facilitatem tribuant, supernaturales autem vim et completam activitatem conferant.

Notandum 3. Triplex munus luminis gloriae ab aliquibus Theologis distingui: Primum est constituere intellectum beatificum in actu primo ad eliciendam visionem intuitivam Dei, ipsum videlicet elevando, corroborando, et uniendo cum obiecto beatifico. Secundum est ipsum disponere ad recipiendam visionem divinam, quae cum sit forma supernaturalis, inquiunt, recipi non potest in intellectu, nisi supernaturali aliquo auxilio disponatur ad hanc receptionem. Tertium aliqui statuunt in dispositione ad visionem beatificam eliciendam; censent enim lumen gloriae non concurrere efficienter, neque tamquam causam principalem, aut instrumentalem, sed solum per modum ultimae dispositionis ad producendam visionem beatificam. Haec autem an vera sint, resolvendum est. Tria itaque hic proponuntur discutienda: Primum an lumen gloriae necessario sit admittendum. Secundum, an illud lumen sit habituale, vel tantum actuale, aut obiectivum. Tertium, an concurrat ad visionem beatificam, tamquam causa efficiens, principalis aut instrumentalis, vel solum ut dispositio; idque tam ad eliciendam visionem, quam ad eam recipiendam.

Conclusio prima. — Lumen gloriae necessario requiritur ut intellectus creatus videre possit Deum intuitive. Haec est de fide definita in Conc. Viennensi in Clement. Ad nostrum, De haereticis, ubi damnantur errores et articuli Beguardorum, inter quos hic erat quintus: Quamlibet naturam intellectualem in seipsa naturaliter esse beatam, nec indigere lumine gloriae ipsam elevante ad videndum Deum. Quem errorem Ecclesia proscribit, decernitque animam indigere lumine gloriae ad videndum Deum, et eo beate perfruendum.

Probatur primo, ex Scriptura: Psalmo 25: Ut placeant coram Deo in lumine viventium. Apocalypsis 21. Civitas non eget Sole, nam claritas Dei illuminabit illam. Cap. 22: Videbunt faciem eius, et non egebunt lumine Solis, quia Dominus illuminabit illos, et regnabunt in saecula. Maxime autem id colligitur ex Psalmo 55: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen; nam licet primarius sensus sit, in Filio videbimus Patrem, vel in Christo videbimus Deum, ut patet ex Concilio Nicaeno, et Epistola 1. Evaristi Papae ad Episcopos Africae, ut etiam interpretatur Origenes, lib. 1. De principiis, c. 8; in lumine videbimus lumen, idest, in Verbo et sapientia tua videbimus te Patrem; quid enim aliud lumen Dei dicendum est, in quo quis videt lumen, nisi virtus Dei per quam quis illuminatur, vel veritatem rerum omnium pervidet, vel ipsum Deum cognoscit, qui veritas appellatur?; nihilominus de lumine gloriae hunc propheticum textum ceteri Patres solito interpretantur, maxime autem S. Augustinus, vel quisquis est alius auctor libri Soliloquiorum, ubi c. 36. ait:

Videbimus in lumine tuo lumen tuum. quale autem lumen? Lumen immensum, lumen incorporeum, incorruptibile, incomprehensibile, lumen indeficiens, lumen inextinguibile, lumen inaccessibile, lumen increatum, lumen veridicum, lumen divinum, quod illuminat oculos Angelorum, quod laetificat iuventutem Sanctorum, quod est lumen luminum, et fons vitae, quod es tu Domine Deus meus: tu es quippe lumen in cuius lumine videbimus lumen, te scilicet in te, in splendore vultus tui, quando te videbimus facie ad faciem.

Secundo, idipsum colligitur ex aliis sanctis Patribus; sanctus enim Dionysius cum de intuitu Dei loquitur, illum collustrationem, et illuminationem passim appellat, maxime capite primo de Divinis Nominibus, ubi ait: Beatas mentes constanter, et immobiliter ad illucentem sibi radium attolli, et congruo permissarum sibi illuminationum amore cum sacra quadam reverentia temperanter et sancte, quibusdam velut in altum pennis, sublevari. Item Irenaeus lib. 1. cap. 37. Quemadmodum, inquit, videntes lumen intra lumen sunt, et claritatem eius per- cipiunt, sic et qui vident Deum, intra Deum sunt, percipientes eius claritatem, vivificat autem eos claritas, percipiunt ergo vitam, qui vident Deum. Similiter S. Greg. exponens illa verba Iob c. 36: In naribus suis abscondit lumen, et annuntiat amico suo, quorum possessio eius sit, haec habet: Amicus veritatis, inquit, est recte amator actionis. Unde, et ipsa veritas suis Discipulis dicit: Vos amici mei estis, si feceritis, quae praecipio vobis; de hac igitur luce, et aeternae patriae amico suo Deus annuntiat, quod possessio eius sit, ut nequaquam infirmitatis suae fragilitate desperet, sed tanto certius sciat, quia illius lucis claritatem possidebit, quanto nunc vitiorum pulsantium tenebras prius calcat.

Tertio denique haec veritas ratione probatur: Omnis potentia, quae ex se, et ex sua natura est insufficiens, et improportionata ad aliquem actum eliciendum, et obiectum conspiciendum, indiget corroborari, et elevari ad hanc visionem eliciendam: sed intellectus creatus ex natura sua est insufficiens ad videndum Deum, ut supra probatum est: ergo indiget aliqua virtute superaddita, quae lumen gloriae appellatur. Deinde, ut intellectus connaturaliter uniatur cum Essentia divina, aut specie intelligibili, debet esse completus in ratione potentiae intellectivae: sed intellectus non est ita completus ex natura sua: ergo indiget lumine gloriae, per quod compleatur. Denique, triplex a Theologis distingui solet Dei cognitio, qua Philosophi, Fideles, et Beati triplici gradu ad Deum ascendunt: Prima naturalis est oriunda a rebus, quae sensu percipiuntur; altera naturam superat, qua Deus auctor gratiae per revelationem in Christianae Religionis mysteriis, veluti per cancellos se prodit; tertia demum divinior, qua sese Deus, ut fons beatitudinis revelata facie beatis mentibus exhibet conspiciendum. Haec autem triplex cognitio nonnisi per inditum lumen haberi potest, nam Deus, ut auctor naturae, rationis naturalis lumine percipitur, ut auctor gratiae, in hac mortali vita, fidei radio cognoscitur: ergo etiam nonnisi splendidissima gloriae luce clare et intuitive a Beatis videri debet. Prima cognitio assimilatur visioni nocturnae, quae nonnisi per exiguum lumen obiectum deprehendit. Secunda, aurorae, quae sensuum quidem tenebras, et phantasmatum caliginem excutit, sed nihilominus nondum in apertum diem veritates, quas declarat, prodit. Tertia autem plena meridies est, quam olim optabat sponsa Canticorum primo, his verbis: Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie. Quae verba sic egregie interpretatur S. Bernardus, Serm. 33. in Cantica:

nam hic pascis, sed non in saturitate, nec cubare licet, sed stare, et vigilare oportet propter timores nocturnos. Heu! nec clara lux, nec plena refectio, nec mansio tuta; et ideo indica mihi ubi pascas, ubi cubes in meridie, vultum tuum, Domine, requiro, vultus tuus meridies est, meridies clara tui et intuitiva visio, aut vere meridies plenitudo fervoris et lucis, solis statio, umbrarum exterminatio, desiccatio paludum, foetorum depulsio, aut perenne solstitium, quando jam non inclinabitur dies, et lumen meridianum, aut vernalis tempestas, aut ostrea venustas, aut autumnalis ubertas, et ne quis reperisse videatur, aut quies, et feriatio hyemalis.

Dices 1. Ideo requireretur lumen gloriae, ut intellectus disponeretur, et fieret proportionatus cum Deo videndo: sed intellectus etiam lumine gloriae instructus non esset proportionatus cum Deo videndo; Deus enim semper restat infinitus, et incomprehensibilis: ergo, etc. Distinguo minorem. Non esset proportionatus secundum entitatem, et perfectionem entis, concedo; secundum cognoscibilitatem, et rationem obiecti, nego. Licet enim Deus non habeat proportionem entitativam cum intellectu beatifico, qui semper est finitus, ille autem infinitus, nihilominus habet proportionem in ratione obiecti cognoscibilis finito modo, quia inter Deum visibilem, et intellectum creatum videntem non est distantia simpliciter infinita, sed tantum secundum diversum ordinem, naturalem, et supernaturalem. Unde haec distantia et improportio superari potest per lumen aliquod creatum ordinis supernaturalis, quod sit quaedam participatio divinae intellectualitatis, quale est lumen gloriae.

Instabis. Non potest lumen gloriae confortare et perficere intellectum ad visionem eliciendam, nisi habeat virtutem similem intellectui: sed lumen gloriae non habet virtutem similem intellectui creato, hic enim vitalis est, illud autem est qualitas vitae expers: ergo non potest perficere et confortare intellectum ad eliciendam visionem beatificam, quae est actio vitalis. Respondeo 1. negando Maiorem: species enim, et alii habitus licet non sint vitales, et essentialiter distinguantur a potentiis, quibus insident, nihilominus eas perficiunt, et iuvant ad suas actiones eliciendas. Secundo, distinguo minorem: Lumen gloriae non est virtus vitalis ut quod, quasi ex se esset principium elicitivum actus vitalis, et formaliter vitam haberet, concedo; non est virtus vitalis ut quo, seu vis quaedam ordinata ad elevandum intellectum ad vitam altiorem et perfectiorem, nego: sicut enim licet semen v. g. non sit animatum, nec vivens ut quod, quia tamen est vis quaedam instrumentaria ordinata a natura ad generationem viventis, potest dici vivens ut quo: sic licet lumen gloriae non habeat ex se vitam ut quod, eam tamen habet ut quo, quia animam intellectivam jam de se viventem vita intellectuali naturali confortat ut elevet ad eliciendum actum vitae perfectioris, nimirum beatificae.

Dices 2. Idcirco requireretur lumen gloriae, ut determinaret intellectum ad visionem beatificam: sed intellectus sufficienter determinatur ad illam visionem per Essentiam divinam ipsi unitam in ratione speciei intelligibilis: ergo superfluum est lumen gloriae. Distinguo maiorem. Requiritur lumen gloriae, ut determinet intellectum ad visionem beatificam ex parte potentiae, concedo; ex parte obiecti, nego. Similiter distinguo minorem: intellectus creatus sufficienter determinatur per manifestationem Essentiae divinae ad illius visionem determinatione se tenente ex parte obiecti, concedo; ex parte potentiae, nego. Cum enim omnis cognitio fiat ex obiecto, et potentia, requiritur maxime ad cognitionem intuitivam duplex determinatio: una ex parte obiecti, qua fiat per emissam ab eo speciem expressam, vel per immediatam sui ipsius manifestationem, et unionem per modum speciei impressae; alia autem ex parte potentiae, quae eam compleat, et confortet ad talem actum eliciendum.

Conclusio secunda. — Probabilius est lumen gloriae esse qualitatem habitualem a specie impressa, et actuali concursu distinctam. Haec est communior Doctorum sententia, et videtur conformior menti Doctoris Subtilis, maxime in 1. dist. 17. q. 3. n. 36, ubi ad argumentum quod sibi hoc modo proposuerat: Sine habitu informante potest esse visio: ergo et fruitio perfectissima, hanc unicam subiicit solutionem, adeoque ex propria sua sententia: Respondeo, inquit, nullus communiter negat in gloria habitum luminis gloriae in intellectu, et iste ex parte intellectus potest poni correspondere charitati ex parte voluntatis. Quasi diceret, quod quemadmodum charitas habitualis requiritur in patria, ut corroboret, et compleat voluntatem ad eliciendum amorem beatificum, ita pariter desideratur lumen aliquod habituale, quod intellectum compleat, et perficiat ad eliciendam visionem beatificam: hoc autem est Lumen gloriae; ac proinde ex Doctoris mente Lumen gloriae est qualitas habitualis.

Probatur conclusio. Et primo quidem, quod illud lumen gloriae non sit species impressa. Requiritur necessario Lumen gloriae ad videndum Deum: sed ad id species impressa non est necessaria: ergo Lumen gloriae non est species impressa. Deinde, licet daretur species impressa in visione beatifica, non minus ultra desideraretur Lumen gloriae: ergo hoc a specie impressa distinguitur. Probatur antecedens: ad eliciendam visionem beatificam necessum est, ut intellectus compleatur non solum ex parte obiecti, sed etiam ex parte potentiae; sed per speciem impressam completur solum ex parte obiecti, cuius illa species est vicaria: ergo ultra speciem impressam adhuc desideratur Lumen gloriae. Probatur maior: plura requiruntur ad actus supernaturales, quam ad naturales: sed ad actus naturales eliciendos sufficit, quod potentia visiva, v. gr. compleatur ex parte obiecti moventis, et concurrentis per se immediate, vel mediante specie ad eliciendam visionem naturalem: ergo ad visionem supernaturalem requiritur aliquid, praeter speciem impressam, quod compleat intellectum ex parte sui. Denique, sine specie impressa, vel intellectus creatus est completus ex parte sui, vel non. Si sit: ergo illa species non est Lumen gloriae, quod necessario requiritur ad complendum intellectum creatum in ordine ad visionem supernaturalem. Si non sit ex se completus: ergo ex parte sui requirit aliquid per quod compleatur. Illud autem completivum non potest esse species impressa, quia non se tenet ex parte potentiae, sed ex parte obiecti, quod repraesentat, et cuius vices agit: ergo Lumen gloriae a specie impressa distinguitur.

Confirmatur. Species supplens vicem obiecti nullam addit virtutem potentiae ad illud conspiciendum, sed illam supponit; quantumcumque enim species visibiles obiecti praesentis sistantur oculo laeso vel debili, non sanatur nec roboratur eius virtus visiva: ergo defectus virtutis, qui est in oculo creato ad videndum Deum, non potest suppleri per speciem impressam Essentiae divinae, sed ultra requiritur aliquod Lumen intrinsece potentiam afficiens et perficiens ac corroborans ad actum eliciendum. Deinde, eo modo se habet intellectus creatus ad visionem beatificam, quatenus est actus supernaturalis, quomodo se habet ad actum fidei, etiam ordinis supernaturalis: sed improportio, quae est in intellectu ad eliciendum actum fidei, non suppletur per solam speciem obiecti credibilis, quantumcumque enim proponatur obiectum credibile, intellectus non eliciet actum fidei, nisi elevetur et confortetur per receptum in se aliquod auxilium supernaturale: ergo a simili quantumcumque manifestetur obiectum beatificum, non poterit videri ab intellectu creato, nisi prius elevetur per lumen aliquod ipsum perficiens, et complens in actu primo ad eliciendam visionem, sicut per lumen fidei elevatur ad credendum.

Probatur etiam secunda, et tertia pars. Nimirum, quod lumen illud potius dici debeat habituale, quam actuale. Omnis causa efficiens priusquam effectum suum producat, et actu eliciat, debet constitui in actu primo potens ad illam productionem, et operationem: sed intellectus creatus non potest connaturaliter ita constitui, nisi per lumen habituale: ergo lumen gloriae potius est habituale, quam actuale. Maior patet: nam actus primus praesupponitur ad secundum. Unde priusquam aliquis actus vel effectus producatur, praesupponi debet virtus illius productiva, adeoque potentia capax illius operationis, et productionis. Minor probatur: implicat causam aliquam constitui potentem in actu primo per aliquid se tenens ex parte actus secundi, actus enim primus praecedit secundum prioritate saltem naturae, nullum autem prius constituitur in suo esse per aliquid, quod ipsi posterius est; sed lumen gloriae actuale si aliquod esset, se potius teneret ex parte actus secundi; esset enim ipsemet actualis Dei influxus, cum ipso intellectu creato: ergo intellectus creatus fieri nequit intrinsece potens in actu primo ad videndum Deum per solum lumen actuale saltem connaturaliter. Deinde; intellectus nequit fieri connaturaliter potens in actu primo ad visionem beatificam, per quod magis influit in effectum, quam in potentiam; sed illud lumen actuale magis influeret in visionem ipsam, quam in intellectum; esset enim ipsemet actualis Dei influxus per lumen transiens in intellectum, sed in eo non perseverans. Denique, visio beatifica durat per totam aeternitatem: ergo connaturalius elicitur a principiis perseverantibus, quam a praetereuntibus, et alternatim succedentibus: sed lumen actuale est principium transiens, habituale vero est principium perseverans: ergo connaturalius visio beata fit per lumen habituale, quam per actuale; adeoque lumen illud gloriae magis dicendum est habituale, quam actuale.

Dices. Doctor Subtilis huic sententiae manifeste adversatur pluribus, maxime in 1. dist. 14. quaest. 2. ubi ait:

in quocumque instanti priore naturaliter ipsa visione, nulla est causa naturaliter prior ipsa visione, usque enim ad illud instans naturae, quo intellectus videt, non habet intellectus unde posset in istam visionem: sed tantum praecedit naturaliter ipse intellectus in se, et obiectum, quod potest elicere ipsam visionem: et dist. 31. qu. unica num. 2. ait: Non est necessarium ponere aliquem habitum in patria creatum in ipsa anima, qui sit principium videndi, vel tenendi obiectum, saltem alium, nisi charitatem; quia habitus non ponitur in potentia, nisi ad facilitandum, et habilitandum potentiam ad eliciendum actum. Et in 4. dist. 39. qu. 11. n. 10. cum dixisset et Scriptura, et fide colligi, necessarium esse habitum charitatis in Beato ad eliciendum amorem beatificum, concludit: Lumen autem gloriae ad visionem non videtur mihi necesse poni, quia quod dicitur de lumine naturali corporali quod requiritur, non solum propter obiectum, sed propter oculum, videtur mihi esse quaedam metaphora. Quanto enim obiectum est magis in se lux, tanto minus propter ipsum requiritur de lumine, nec requiritur propter receptionem, ut dictum est; unde minus videtur mihi necesse ponere lumen, quam speciem, quia si species ponitur, hoc est ut memoria sit perfecta ex parte intellectus: sed an sit ponere talem speciem propter formalem operationem, et perfectionem potentiae, dicetur alias; ergo Doctor non censet lumen gloriae esse qualitatem habitualem. Nego antecedens. Praefatis enim et aliis similibus locis nihil aliud intendit Doctor, quam quod illud gloriae lumen non requiratur solum ut dispositio ad visionem recipiendam, neque tantum ad ornatum, et decorem ipsius intellectus, nec ut obiectum fiat actu visibile, et intelligibile: sed quod desideretur per modum concausae perficientis ipsum intellectum, non quidem ad recipiendam, sed ad eliciendam visionem beatificam: quod aperte indicat praefata quaestione 11; cum enim dixisset num. 10: Si autem intellectus fit mere passivus habens se solum in ratione susceptivi ad actum visionis, cum non requiratur propter receptionem solam aliqua forma ex parte intellectus, ut supra ostensum est, tunc non requiritur lumen gloriae: subdit n. 12. ipsum lumen requiri ut elevet potentiam in ordine ad operationem, ipsamque compleat, et de imperfecta et remota perfectam et proxime potentem efficiat ad eliciendam visionem. Respondens enim ad hoc obiectum argumentum: quod si intellectus ex se non sit activus, et potens ad eliciendam visionem beatificam, non poterit potens fieri ad eam eliciendam per aliquem habitum, dico, inquit, quod modo habet potentiam remotam, tunc autem propinquam. Unde sicut intellectus est sine habitu, dico, hic et ibi eadem natura, ita posse videre est hic et ibi eadem potentia: sed modo est remota, tunc erit propinqua. Si autem potentia passiva, et receptiva, tunc non requiritur lumen gloriae.

Conclusio tertia. — Intellectus creatus elevari potest ad videndum Deum per solum lumen obiectivum, seu concursum omnino extrinsecum Dei, et absque ullo lumine intrinseco, vel habituali et permanenti, vel actuali et transeunte. Haec videtur pariter communior inter Theologos contra nonnullos recentiores Thomistas.

Probatur primo. Ideo non posset ita elevari intellectus creatus, quia ad visionem beatificam essentialiter et necessario requireretur lumen habituale vel actuale, ita quod nullatenus ipsum lumen Deus supplere posset: sed falsum est consequens: ergo et antecedens. Maior patet: probatur minor. Ideo essentialiter ad visionem beatificam desideraretur illud lumen gloriae, maxime quia illa est ordinis supernaturalis: sed illud lumen ita non exigitur propter supernaturalitatem visionis: ergo non exigitur essentialiter, etc. Maior est certa, cum enim visio sit vitalis et supernaturalis, intellectus sufficienter ad eam concurrit ex se quatenus vitalis est: ideoque solum requirit lumen et auxilium supernaturale quatenus illa visio supernaturalis est. Minor probatur, primo quidem de lumine habituali: si requireretur essentialiter lumen gloriae habituale propter supernaturalitatem visionis, requireretur etiam essentialiter habitus fidei ad omnem actum fidei, et habitus charitatis ad omnem actum charitatis; quia ipsi actus etiam sunt supernaturales: consequens autem falsum est, quia cum primum homo convertitur a peccato per actum charitatis, actus ille praecedit habitum, et illum causat: dicere autem, quod idem ille actus, qui causat habitum, causetur ab eo ipso habitu, quem causat, est absurdissimum; alioquin posset idem sub eodem conceptu supponere suam existentiam; nam effectus praesupponit suam causam, et causam suae causae, igitur supponeret seipsum ut causam suae causae.

Secundo: Dei omnipotentia non magis per extrinsecam assistentiam potest supplere defectum speciei, quam defectum luminis: sed potest supplere defectum speciei: ergo et luminis. Denique, Deus per seipsum facere potest quidquid faciunt causae secundae concurrentes solum efficienter, non vitaliter; potest enim calefacere sine igne, illuminare sine Sole: sed lumen istud effective solum concurrit, et non vitaliter: ergo Deus per seipsum supplere potest eius defectum, praesertim cum nulla contradictio contrarium suadeat, ut patebit in solutione argumentorum.

Dices 1. Implicat dari actum secundum sine actu primo; prius enim est posse agere, quam agere: sed lumen gloriae est actus primus respectu visionis: ergo implicat visio Dei sine lumine actuali aut habituali. Deinde, implicat fieri posse visionem sine potentia: sed lumen gloriae est tota potentia intellectus videntis supernaturaliter: ergo implicat intellectum posse videre supernaturaliter sine lumine. Denique, tam visio beatifica, quatenus est supernaturalis, pendet a lumine, quam pendeat ab intellectu quatenus est vitalis: sed prout est vitalis, essentialiter pendet ab intellectu, ita ut sine illo elici non possit: ergo etiam quatenus est supernaturalis pendet essentialiter a lumine. Distinguo minorem prioris argumenti. Lumen est actus primus respectu visionis, necessarius secundum potentiam ordinariam, ut producatur visio connaturaliter, concedo; necessarius absolute, ut simpliciter talis visio producatur, nego: Deus enim per omnipotentiam suam supplere potest et gerere vices eius luminis, quod intellectum constitueret in actu primo vel secundo ad agendum. Secundi argumenti etiam minorem similiter distinguo: Lumen est potentia, ut visio beatifica producatur connaturaliter, concedo: ut producatur simpliciter, nego. Tertii denique argumenti nego maiorem: falsum enim est, quod visio tam pendeat a lumine, quatenus est supernaturalis, quam pendet ab intellectu, quatenus est actus vitalis; nulla enim causa creata vel increata concurrit ad visionem praecise quatenus vitalis est, praeter ipsum intellectum, qui solus illam producit immanenter; at vero Deus semper concurrit ad visionem illam, quatenus est supernaturalis, idque tamquam causa princeps, sive immediate per uberiorem et extraordinarium suum concursum, sive mediante habituali aut actuali lumine ab ipso solo producto.

Dices 2. Visio creata suppleri nequit per solam extrinsecam assistentiam cognitionis increatae Dei: ergo nec lumen creatum suppleri poterit per solam assistentiam omnipotentiae divinae. Nego consequentiam. Discrimen enim est, quod visio creata habeat rationem causae formalis, quia reddit intellectum formaliter videntem: lumen autem gloriae sive habituale, sive actuale, effective tantum concurrit ad visionem beatificam, ut constabit infra, ideoque non est mirum, quod Deus, qui non potest supplere effectum formalem visionis, quia non potest habere rationem formae, possit supplere effectum luminis, quia habere potest, et de facto habet rationem causae.

Dices 3. Lumen requiritur ad manifestandum obiectum formaliter: sed Deus nequit manifestare formaliter obiectum se solo: ergo nequidem supplere defectum luminis. Maior patet; quia visio corporea, v. g. nequit formari, nisi prius obiectum illuminetur, nec prima principia cognosci, nisi per lumen intellectus illustrentur, quae illuminatio et illustratio non fit efficiendo aliquid, sed tantum illustrando et manifestando obiectum; ergo intellectus creatus nequit videre Deum, nisi Deus illuminetur per lumen quod illustret, non efficiendo, sed formaliter afficiendo potentiam. Distinguo maiorem. Ad manifestandum obiectum formaliter lumen requiritur, ita quod sit illius formalis illustratio et manifestatio, nego Maiorem: ita quod concurrat effective ad producendam visionem, qua formaliter videtur obiectum, concedo Maiorem: et in hoc sensu, nego Minorem: Deus enim per uberiorem suum concursum, agere potest cum potentia intellectiva ad formandam sui visionem.

Dices 4. Ut intellectus concurrat effective ad formandam visionem supernaturalem, prius debet elevari et constitui in actu primo potens ad illam producendam: sed non potest ita elevari et constitui per solam assistentiam externam, et nisi recipiat in se aliquid intrinsecum; illud autem intrinsecum, quod poneretur, est lumen: ergo non potest fieri potens sine lumine. Probatur minor: ex illa speciali assistentia, et unione Dei cum intellectu creato, aliqua virtus intrinseca derivatur in ipsum intellectum, vel nulla virtus intrinsece ipsi additur. Si primum, habetur intentum, nam talis virtus superaddita est quaedam participatio divinae intellectualitatis, adeoque et lumen gloriae, sive habituale sive actuale: si vero secundum affirmetur, sequitur quod ex tali assistentia et uberiori concursu intellectus creatus non possit fieri intrinsece potens ad eliciendam visionem beatam; implicat enim, ut quod non est potens ad aliquid, fiat potens ad illud, nisi intrinsece mutetur. Potentia enim ad operandum non est aliqua denominatio extrinseca, sed intrinseca; non potest autem aliquid de non potente fieri intrinsece potens, absque aliquo in se intrinsece recepto: idem enim manens idem, semper natum est facere idem: ergo si intellectus creatus nihil intrinsecum in se recipiat, non potest fieri potens ad formandam visionem beatificam. Nego minorem. Non enim aliter hac in hypothesi censeretur intellectus creatus constitui in actu primo ad eliciendam visionem beatificam, quam quia habet aliam causam assistentem, et ipsum elevantem ad superiorem et supernaturalem ordinem, ut cum ipsius causae concursu possit illam visionem elicere: sed ad id aeque elevari potest per extrinsecam assistentiam et uberiorem Dei concursum, ac per intrinsecum lumen in se receptum; ac proinde non est necesse, ut aliquid intrinsecum in se recipiat. Ad minoris probationem dico, ex hac divina assistentia nihil quidem in intellectu recipi per modum qualitatis intrinsece ipsum afficientis; nihilominus extrinsece elevatur et roboratur ipse intellectus per ipsius concursus auxilium ut potens fiat ad eliciendam visionem, quam cum communi et generali Dei concursu non potuisset elicere.

Instabis. Ex hoc sequitur Deum solum ad praesentiam intellectus humani producere visionem beatificam: sed falsum consequens: ergo, et antecedens. Probatur maior: tunc Deus solus censetur producere actum ad praesentiam intellectus creati, quando hic intellectus non magis est potens intrinsece per illam divinam assistentiam, quam erat antea: sed hoc in casu intellectus non esset magis intrinsece potens, quam erat; quandoquidem nihil intrinsecum in se reciperet: ergo non potest illam visionem elicere, adeoque illius productionis Deus solus est auctor. Nego maiorem. Licet enim intellectus creatus nihil intrinsecum in se recipiat per uberiorem illum concursum, nihilominus ut fiat potens, sufficit quod exterius adiuvetur et elevetur ad ordinem supernaturalem, ut huiusmodi visionem eliciat: si enim unus homo oneris alicuius portandi incapax, fit capax illius sublevationis et deportationis per assistentiam alterius hominis, ipsi quidem intrinsecas vires non adiicientis, sed solum externam assistentiam praebentis, multo magis intellectus creatus per uberiorem Dei concursum, a quo dependet essentialiter in operando, poterit fieri capax alicuius actus eliciendi, quem propriis et solitis viribus elicere non posset.

Dices denique. Haec sententia directe militat in Concilium Viennense, Clementina Ad nostrum, etc., in qua damnantur errores Beguardorum et Beguinarum, dicentium, quod anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum; adeoque ex mente Concilii requiritur lumen ad visionem beatificam: sed ille concursus uberior non est lumen: ergo non sufficit ad eliciendam visionem beatificam. Nego maiorem. Nihil enim aliud definit Concilium, quam quod requiratur auxilium aliquod supernaturale ad ipsam visionem eliciendam, sive interim auxilium illud sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum. Intentum enim Concilii erat, damnare errorem Beguinarum et Beguardorum, dicentium animam seipsa suisque naturalibus viribus fore beatam; ad quem errorem depulsandum sufficiebat decernere visionem beatificam non posse elici sine aliquo supernaturali auxilio, sive interim auxilium illud sit aliquid extrinsecum vel intrinsecum, creatum vel increatum, partiale vel totale, quod Concilium reliquit indecisum, tribuendo Scholasticis, non errandi occasionem (ut quidam male opinantur), sed opinandi et disputandi libertatem, in illa re et sententia, quae auctoritatibus et rationibus poterat utrimque agitari et librari.

Instabis. Concilium diserte affirmat ad visionem beatificam eliciendam desiderari lumen: sed concursus ille uberior non est lumen: ergo censet Concilium illum uberiorem concursum non sufficere. Respondeo. Equidem, Concilium requirere lumen, sed non decernere utrum lumen illud sit vel obiectivum, vel actuale, vel habituale. Nec est quod vim facias in voce luminis, quasi haec soli auxilio intrinseco actuali aut habituali proprie conveniat; nam certum est, quod haec vox lumen tantum metaphorice conveniat auxilio intrinseco, sive habituali sive actuali, appellatione videlicet deducta a lumine corporali, sine quo obiectum videre nequit. Et quidem hac ratione concursus Dei uberior, etiam lumen rite potest appellari; Deus enim ipse lux est: et Scriptura sacra illud auxilium actuale non raro lumen appellat, ut Psalmo 12: Illumina oculos meos, et alibi: unde Concilium Tridentinum sess. 6. cap. 5. auxilium actuale praecedens infusionem habituum vocat illuminationem: hinc S. Augustinus, lib. 12. De Genesi ad litteram, cap. 31, dicit lumen, quo illustratur anima, ut omnia vel in se, vel in illo veraciter intellecta conspiciat, ipsum Deum esse.

Instabis denique: Concilium duos damnat errores: primum quod quaelibet natura intellectualis in seipsa sit beata naturaliter: secundum, quod anima non indigeat lumine gloriae ipsam elevante: ergo censet Concilium de facto requiri lumen, quod animam elevet: sed sic non potest elevari per concursum illum uberiorem: ergo lumen requisitum a Concilio non potest intelligi de illo concursu. Deinde: Concilium talem videtur requirere elevationem ad actus visionis beatificae, qualis requiritur ad actus supernaturales fidei, spei, et charitatis: sed ad hos actus eliciendos necessum est, ut potentia elevetur per auxilium intrinsecum sive habituale sive actuale: ergo pariter tale auxilium necessarium erit ad visionem beatificam.

Respondeo ad primum. Concilium unicum damnare errorem, quod anima sit ex se naturaliter beata, et nullo indigeat auxilio supernaturali, quae mens erat Beguinarum et Beguardorum, contra quos Concilium decernit animam non posse naturaliter esse beatam, et nonnisi aliquo auxiliante lumine potentiam elevante Deum posse videri. Non decernit autem an illud lumen adiuvans sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum; sed tantum, quod per illud potentia elevetur ad ordinem supernaturalem, quod aeque fieri potest per externum auxilium, quam per internum, quia talis elevatio potentiae consistit in hoc, quod reddatur potens ad faciendum aliquid excedens vires eius naturales; id autem praestare potest cum externo uberiori concursu.

Ad secundum. Nego maiorem, nam Concilium nihil aliud determinat, quam quod requiratur aliquod principium supernaturale ad eliciendam visionem beatificam, sicut requiritur habitus fidei, spei, et charitatis ad eliciendos actus supernaturales; non decernit autem an illud principium supernaturale sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum. Adde quod Concilium loquatur de facto et de statu praesenti: nos autem loquimur de statu possibili, et de beneplacito Dei: ita quod Deus per uberiorem concursum supplere posset, si vellet, efficacitatem luminis: quod de facto admittimus probabilius esse lumen habituale, adeoque Concilium nec nobis adversatur, nec nos illi.

Conclusio ultima. — Lumen gloriae non habet aliud munus, nec alium influxum in visionem beatificam, quam concursus efficientis et concurrentis effective cum intellectu ad formandam illam visionem.

Haec est communior contra Thomistas affirmantes lumen desiderari ut disponat intellectum ad recipiendam visionem beatificam, et ad efficiendam unionem ipsius intellectus cum obiecto beatifico.

Probatur conclusio. Non aliter habitus supernaturales desiderantur, quam quia potentia ex se insufficiens ad eliciendos actus supernaturales, per illos habitus fit potens ad producendos tales actus, et connaturaliter cum illis concurrit ad eorum productionem: ergo cum lumen gloriae sit habitus supernaturalis, non alium censetur habere influxum in intellectum creatum quam illum elevare et cum ipso concurrere ad formandam visionem beatificam.

Probatur antecedens. Non enim habitus supernaturales fidei, spei, et charitatis, v. g. habent alium influxum, aut in potentiam aut in actum, quam effectivum; nec alio modo censentur disponere potentiam ad eliciendos et recipiendos actus, quam concurrendo efficienter ad illorum actuum productionem. Deinde: si alium influxum praeter effectivum haberet lumen gloriae, maxime quia disponere deberet intellectum ad recipiendam visionem, ita quod sine hac dispositione non posset actus visionis in intellectu recipi; sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maiorem admittunt Thomistae. Minor vero probatur: si non posset intellectus recipere visionem absque aliqua dispositione formali praevia, maxime vel quia ille actus, cum sit supernaturalis in substantia, non posset recipi in intellectu, qui est potentia naturalis, nisi praevia hac dispositione; vel quia talis visio est actus talis naturae, ut hanc dispositionem supernaturalem ad sui receptionem exigat: sed neutrum dici potest. Non primum, tum quia habitus fidei, spei, et charitatis sunt formae supernaturales in substantia, et tamen recipiuntur in potentia naturali absque ulla praevia dispositione supernaturali: tum quia si desideraretur necessario dispositio supernaturalis in potentia naturali ad recipiendam formam supernaturalem, fieret processus in infinitum; cum enim illa forma disponens etiam esset supernaturalis, aliam formam praeexigeret in potentia naturali ad sui receptionem, et haec aliam, et sic in infinitum: ergo ex eo quod visio sit forma supernaturalis, non debet intellectus disponi ad eam recipiendam per aliam formam supernaturalem. Non etiam secundum: nulla enim assignari potest ratio particularis in visione beatifica, ob quam specialiter exigeret huiusmodi dispositionem, nisi forte quia est perfectior forma, quam sint aliae formae supernaturales: sed ex hoc capite non requiritur talis dispositio; si enim forma supernaturalis minus perfecta possit absque tali dispositione recipi, quidni etiam et magis perfecta?

Dices 1. Idcirco requiritur lumen gloriae in intellectu ad eliciendam visionem beatam, quia intellectus ex natura sua est improportionatus ad illam productionem: sed intellectus non est minus improportionatus ad recipiendam visionem, quam ad eam producendam: ergo si propter illam improportionem visio beata ut actio est, exigit lumen, etiam illud exigit ut receptio est.

Nego paritatem. Et ratio disparitatis est, quod visio, ut actio est, procedere debet a principio effectivo connaturaliter operante, effectus enim procedit a virtute suae causae, quae ipsum virtualiter praecontinet, potestque haec visio procedere ab huiusmodi principio absque eo quod detur processus in infinitum: visio autem, ut passio est, non exigit recipi in principio connaturaliter recipiente, idest, quod sit eiusdem status cum tali forma recepta; eo quod alias fieri deberet processus in infinitum, ut dictum est: unde merito Doctor in 4. dist. 49. quaest. 11. n. 8, cum dixisset animam humanam ex se esse immediate susceptivam beatitudinis, nec ad eam susceptionem disponi per aliquid accidentale, alioqui esset tantum beata secundum quid, et solum mediate, concludit: Ideo dico quod anima humana in puris naturalibus est immediatum susceptivum beatitudinis: adeoque intellectus creatus ex solis naturae viribus susceptivus est visionis beatificae; nec ad illam susceptionem indiget aliqua forma praevia supernaturali, licet indigeat ad illius visionis productionem.