Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Duplicem esse rerum constitutionem, alia enim fit per compositionem sive realem, sive formalem, sive rationis cum fundamento in re; alia vero, quae est purissima et omnem compositionem excludens, fit per gradum aliquem formalem in re constituta essentialiter distinguendum, quaeque constitutio simplex et purissima solet a Theologis appellari. Prior patet exemplo hominis, qui realiter componitur ex anima et corpore, formaliter vero ex animali et rationali. Posterior vero exemplo divinarum Personarum quae constituuntur per relationes modo quodam purissimo, et omnis compositionis sive physicae, sive metaphysicae experte: de hoc autem modo constitutionis impraesentiarum agimus.

Notandum 2. Ad formale constitutivum rei tria requiri: Primum quidem, ut quantum fieri potest sumatur ex ultima et perfectissima ratione rei: ex ultima quidem, quia debet rem distinguere ab omni alia; ex perfectissima vero, quia debet esse radix omnium operationum, et proprietatum quae rei competunt. Secundum, quod conveniat rei per se primo, et quatenus est praecise talis res, a quacumque alia distincta, alioquin vel esset accidens, vel esset illi commune cum reliquis, ac proinde nec esset illius constitutivum, nec distinctivum essentialiter. Tertium denique, ut realiter et formaliter contineat omnia, quae sibi vindicat essentia ut talis est, eo quod numquam essentia concipiatur perfecte constituta, donec intelligatur formaliter involvere ea quae ipsam constituunt in ratione essentiae.

Notandum 3. In actu primo intelligendi generatim sumpto, tria potissimum reperiri: Primum est virtus physice productiva actualis intellectionis, qualis non est in Deo, quippe cum essentialis Dei intellectio sit improducta. Secundum est virtus intellectionis receptiva, et hic similiter conceptus a Deo quam longissime removendus est, utpote qui sit omnis accidentis incapax. Tertium denique, et praecipuum in principio radicali intelligendi, est vis quaedam perceptiva obiectorum intelligibilium ab actuali intellectione repraesentatorum. Cum ergo non minus haec vis Deo competat, quam animae vel Angelo, quippe cum Deus percipiat omnia intelligibilia, idque infinito modo, inde fatentur omnes pene Theologi in ipso esse principium intelligendi per modum actus primi, et virtutis ac facultatis intellectivae, sive per modum radicis; a qua emanat intellectio actualis, ab ipsa radice et virtute distincta, vel formaliter, ut affirmant Scotistae, vel ratione ratiocinata, ut plerique Thomistae edocent. An autem haec vis intelligendi, vel ipsa intellectio actualis sit ultimo constitutiva et distinctiva Dei, patebit in sequenti Conclusione: sed prius sit

Conclusio prima. — Essentia divina formaliter non constituitur, nec ultimo distinguitur per aseitatem, seu rationem essendi a se et essentialiter existendi.

Probatur primo: Aseitas sumitur prout negat omnem rationem essendi ab alio vel tamquam a causa, vel tamquam a principio; sed neutro modo potest esse formaliter constitutiva et ultimo distinctiva essentiae divinae. Non primum, quia non esse ab alio tamquam a causa, nedum essentiae divinae, sed etiam attributis et relationibus divinis competit: ergo haec ratio aseitatis, quatenus negat existentiam ab alio tamquam a causa, nequit esse principium formaliter constitutivum essentiae divinae sub precisa et formali ratione essentiae. Secundum etiam dici nequit, alioquin essentia divina Filio et Spiritui sancto proprie non conveniret, non enim habent rationem essendi a se per negationem principii, siquidem Filius est a Patre, et Spiritus sanctus a Patre et Filio, tamquam a principiis, a quibus emanant et producuntur.

Secundo: Gradus constitutivus essentiae non debet esse aliquis modus habendae et obtinendae entitatis; aliqua enim duo non distinguuntur specifice aut quasi specifice, nec constituuntur in tali specie entis ex sola diversitate habendi suam entitatem; quis enim diceret Abelem essentialiter ab Adamo distingui, quia ab eo suam entitatem ac naturam accipit? Sed aseitas dicit tantum modum habendi entitatem a se et non ab alio: ergo non est principium essentiae constitutivum et distinctivum.

Tertio: Quod convenit essentiae divinae ut consideratae per modum entis, et quasi generice, non potest esse gradus illius differentialis constitutivus et formaliter distinctivus: sed aseitas divinae essentiae competit praecise ut ens est, dicitque solum ultra rationem entis, negationem essendi ab alio: ergo nequit esse divinae essentiae formaliter constitutiva et distinctiva. Maior patet exemplo omnium graduum differentialium essentias constituentium et distinguentium; nemo enim dixerit hominem v. g. essentialiter constitui et ultimo distingui per gradum animalis aut viventis sensitivi, qui ipsi generice competunt. Minor pariter est evidens; aseitas enim formaliter nihil aliud importat quam negationem existendi dependenter ab alio, sicque Deo praecise competit sub ratione entis independenter existentis; ac proinde ei convenit per modum gradus generici, qui non potest esse formaliter constitutivus et ultimo distinctivus essentiae.

Confirmatur. Sicut homo v. g. dupliciter considerari potest, nimirum generice, quatenus est ens creatum, et sub hac ratione communi cunctis creaturis, constituitur per rationem formalem essendi ab alio; vel specifice, quatenus est homo seu animal rationale, qualiter consideratus distinguitur per rationalitatem ab omni alio ente creato: ita a simili, essentia divina considerari potest vel quatenus est ens increatum et a creaturis distinctum, et sic considerata constituitur quidem per rationem aseitatis: vel quatenus est formaliter haec essentia divina et radix omnium divinorum attributorum, ac perfectionum quae Deo conveniunt: sic autem constitui nequit per aseitatem; siquidem aseitas non est formalis ratio cur Deus sit spiritualis, vivens, sapiens, etc., quia haec praedicata possent ei competere etsi per impossibile non esset a se, sicut de facto creaturae competunt, licet sit ens dependens et ab alio, nempe a Deo productum.

Dices 1. Illud est formale constitutivum essentiae divinae, quod Deus usurpavit ad suam naturam et essentiam hominibus declarandam et exprimendam: sed Deus suam naturam declarans Moysi, Exodi 3, non aliter eam expressit, quam per hoc quod sit ens per essentiam et a se existens, ait enim: Ego sum qui sum; qui est misit me ad vos. Unde S. Athanasius, Oratione contra Gentes, columna 3. ait: Deus qui est ipsa essentia, nullis partibus coalescit, quapropter et eius ratio ipsum est esse. Ergo ratio existendi essentialiter et a se est formaliter constitutiva ac distinctiva essentiae divinae.

Distinguo maiorem. Quatenus divina essentia laxiori vocabulo exprimitur, et habet rationem transcendentis ac entis increati et distincti a creaturis, concedo: quatenus strictius consideratur et prout essentia distinguitur et praescindit tum a modis intrinsecis, tum ab attributis, tum a relationibus divinis, nego. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Fateor itaque quod ipsa ratio entis a se et independenter existentis sufficiat ad ostendendam essentialem distinctionem Dei a creaturis; idcirco hanc, uti intellectu faciliorem, Deus usurpavit, tum ut suam divinitatem exprimeret, tum ut hominum subiectionem, dependentiam, et sibi debitam obedientiam ac reverentiam designaret: non autem sufficit ad notificandam distinctionem ipsius divinae essentiae a divinis perfectionibus, quae ab ipsa emanant, uti de divina essentia impraesentiarum agimus.

Dices 2. Illa ratio est formaliter constitutiva alicuius, antequam res non intelligitur essentialiter distingui, et postquam nihil in ea concipitur per quod essentialiter differat ab eo omni quod non est ipsamet; idem enim est principium rei constitutivum ac distinctivum: sed ante conceptum gradum aseitatis, Deitas non intelligitur distingui a quocumque alio quod non est ipsa; et post conceptum gradum aseitatis, nullus est per quem Deus ita distingui potest, quia post esse non datur ulterior contractio essentialis, cum esse sit ultima actualitas essentiae. Ergo gradus aseitatis est formaliter distinctivus naturae et Essentiae divinae. Minor patet quoad posteriorem partem; patet similiter quoad priorem, siquidem Deus per substantiam distinguitur ab accidentibus, per completam a partibus, per viventem ab inanimata, per spiritualem a corporea, per singularem a communi, et per ens a se distinguitur ab omni ente creato et dependente: ergo aseitas est prima ratio formalis distinctiva.

Respondeo. Concessa maiore, et prima parte minoris, nimirum quod ante conceptam aseitatem nullus gradus in Deo appareat per quem prius distinguatur essentialiter a creaturis; negando alteram partem eiusdem minoris, nimirum post gradum aseitatis, nullum ulteriorem esse, per quem Deus essentialiter a creaturis discrepet: infinitas enim radicalis est gradus posterior aseitate, per quem Deus essentialiter nedum a creaturis, sed et ab attributis et modis distinguitur. Ad rationem probativam minoris, distinguo: Esse est ultima actualitas essentiae generice spectatae et ut ens est, concedo: specifice spectatae et ut est formaliter essentia distincta a perfectionibus quae ab ea emanant, nego.

Conclusio secunda. — Neque vis intellectiva, neque actualis intellectio, sunt principia formaliter constitutiva et ultimo distinctiva essentiae divinae.

Probatur prima pars. Per id formaliter non constituitur nec distinguitur divina essentia, quod eam constitutam et distinctam praesupponit: sed vis intellectiva divinam essentiam iam constitutam praesupponit: ergo eam nec constituit nec distinguit. Maior patet; Minor pariter: omnis enim virtus supponit rem cuius est, ut patet generatim per inductionem: sic vis formalis discursiva in homine supponit illius essentiam, vis intellectiva in Angelo Angelum iam essentialiter constitutum praesupponit. Dixi formalis, non enim me latet quod sicut vis intellectiva radicalis in Angelo est eadem formaliter cum eius immaterialitate et spiritualitate, ac proinde sic usurpata est de conceptu essentiali eius; sicut etiam vis intellectiva in Deo radicaliter sumpta idem est cum eius essentia; secus autem si formaliter sumatur, quatenus ad intellectionem ordinatur; sic enim ab essentia distinguitur, et eam praesupponit.

Secundo: Illud non est formale constitutivum et distinctivum Essentiae divinae, quod ab ea distinguitur formaliter: sed intellectus divinus seu vis intellectiva distinguitur ab Essentia divina formaliter, ut pluribus affirmat Doctor, praesertim quaestione prima quodlibetica, et in quartum distinctione 13. quaest. 1. n. 31., ubi haec habet: Deus est simpliciter beatus in operationibus intellectus et voluntatis suae: non est autem simpliciter beatus in Essentia: ergo essentia ab intellectu et voluntate distinguitur. Insuper, ibidem n. 32. dixit voluntatem non includere omnes perfectiones fundamentaliter; sed sola (inquit) essentia sic omnes includit. Idem ferendum judicium de intellectu: censet ergo Doctor intellectum et voluntatem Dei formaliter ab essentia distingui; ac proinde censet neutrum eorum esse formale constitutivum et distinctivum essentiae.

Tertio: Essentia divina est ens actualissimum et proinde omnem rationem potentialitatis a suo conceptu formali excludit: sed vis intellectiva importat rationem potentiae ordinatae ad actum intellectionis: ergo haec Essentiae divinae conceptum formalem non ingreditur:

Probatur etiam secunda pars et prior confirmatur. Illud non est formale constitutivum Essentiae divinae, quod potest demonstrari a priori: sed tam virtus intellectiva quam intellectio actualis in Deo demonstrari possunt a priori: ergo, etc. Maior per se patet: essentia namque est primum conceptibile in re. Minor probatur a S. Thoma 1. p. q. 11. art. 1. sic: Immaterialitas est ratio cur aliquid sit intellectivum et cognoscitivum: sed Deus est summe immaterialis: ergo et summe cognoscitivus, et consequenter intelligens; intellectio namque est suprema inter omnes cognitiones. Minorem probat tum ex Philosopho, 2. De Anima, ubi docet quod idcirco plantae non cognoscunt, quia pure materiales sunt; sensus autem cognoscitivus est, quia est receptivus specierum sine materia et proinde aliqualiter immaterialis; intellectus etiam humanus magis cognoscitivus est, quia magis immaterialis ac minus materiae immixtus, ut docet Philosophus 3. De Anima; similiter quia Angelus praestat animae rationali per suam immaterialitatem, utpote qui ad corpus informandum sicut anima non ordinatur, etiam perfectius cognoscit: ergo immaterialitas cum sit in Deo perfectissime, Deus omnium perfectissime etiam cognoscit: ac proinde tam vis intellectiva quam ipsa intellectio demonstratur a priori, sicque neutrum potest esse principium constitutivum Essentiae divinae.

Secundo: Actualis intellectio et cognitio supponit obiectum: sed obiectum intellectionis et cognitionis actualis Dei est Essentia divina: ergo intellectio actualis supponit Essentiam divinam, ac proinde illam non constituit.

Confirmatur. Si intellectio non supponeret Essentiam divinam a se distinctam, sequeretur illam habere seipsam pro obiecto: sicque divina cognitio non esset actus directus, sed reflexus, quod certe videtur absurdum. Insuper, omnis cognitio supponit obiectum cognoscibile: ergo cognitio divina supponit saltem prius natura essentiam suam quam attingit. Denique cognitio est operatio: ergo supponit et potentiam et essentiam; siquidem operari sequitur esse, proindeque essentiam illam non constituit.

Tertio: Essentia divina est radix omnium attributorum et modorum ab ea emanantium: sed intellectio non est radix nec ratio a priori omnium divinorum attributorum; puta omnipotentiae, aeternitatis, immensitatis; non enim idcirco Deus est immensus, ubique praesens, nec idcirco aeternus et omnipotens quia est intelligens, posset enim esse formaliter intelligens etsi per impossibile non esset immensus nec aeternus, nec omnipotens: ergo, etc.

Quarto denique: Si divina Essentia formaliter per intellectionem actualem constitueretur, sequeretur quod quidquid divina intellectio complectitur, etiam divinam Essentiam afficeret: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior patet, quia enim rationale v. g. est principium constitutivum hominis, quidquid rationale complectitur, puta virtutem discursivam, risivam, id etiam homini convenit. Probatur minor: Cognitio divina complectitur omnes creaturas earumque defectus, imo et peccata: ergo si haec divinam essentiam constitueret, sequeretur etiam quod peccata Dei naturam afficerent et inficerent, quod certe asserere blasphemum est.

Dices 1. Essentia divina est actus purissimus et praestantissimus: ergo constitui debet per gradum omnium perfectissimum et qui maiorem exprimit actualitatem: sed gradus intellectivus est omnium perfectissimus, et intelligere est id quod maiorem actualitatem exprimit; imo est ultima actualitas substantiae spiritualis, sicut existentia est ultimus actus entitatis: ergo intelligere divinam essentiam constituit.

Distinguo sequelam Maioris. Constitui debet per gradum perfectissimum et qui maiorem dicit actualitatem in ratione entis, concedo: in ratione operationis, nego. Ad Minorem dico, intelligere actuale, seu actualem intellectionem dicere quidem maiorem actualitatem in ratione operationis, quam quilibet alius gradus in Essentia divina conceptibilis; non vero maiorem connotat actualitatem in ratione entis et principii constitutivi. Illud enim quod omnem omnino perfectionem, tam essentialem et modalem quam attributalem identificat, maiorem importat actualitatem in ratione essendi, quam id quod ita vim identificandi non habet: sed infinitas fundamentalis hanc identificandi vim habet, non autem intellectio: ac proinde illa infinitas magis habet rationem principii constitutivi quam haec intellectio.

Dices 2. Per illud formaliter Essentia divina constituitur, quod Verbum divinum recipit ex vi suae processionis: sed Verbum divinum ex vi suae processionis recipit intellectionem actualem: ergo haec est Naturae divinae constitutiva. Maior patet, quia secunda Persona vi suae processionis dicitur filius; non potest autem filius dici nec constitui nisi per communicationem Naturae divinae, ut docent Theologi in Tractatu de Trinitate. Minor probatur: secunda persona procedit ut Verbum: sed esse Verbi nihil aliud est quam esse terminus intellectionis: ergo, etc.

Nego minorem. Etenim Verbum divinum ut filius est recipit quidem Naturam divinam, non per intellectionem, sed per dictionem, quae ab intellectione actuali distinguitur, licet uterque sit actus intellectus, ut patebit in Tractatu de Trinitate, in quo probabimus pariter secundam Personam non idcirco filium appellari quia procedit per intellectionem, sed quia procedit a principio operante per modum naturae.

Dices 3. Deus est vivens perfectissimum: ergo constitui debet gradu vitae perfectissimo: sed hic gradus est intellectivus: ergo constitui debet gradu intellectivo.

Distinguo sequelam maioris. Constitui debet gradu vitae perfectissimo, tamquam principio se tenente ex parte conceptus veluti generici, concedo: tamquam principio se tenente ex parte conceptus veluti differentialis, nego. Fateor equidem Deum esse essentialiter viventem et intellectivum, siquidem gradus entis substantialis viventis vita intellectuali perfectissima essentialiter ipsi competit, sed per modum conceptus veluti generici, non autem per modum gradus et principii distinctivi et praecise constitutivi.

Dices 4. Actuali intellectioni competunt omnia requisita ad constitutivum Dei: ergo Deus constituitur per gradum vitae intellectivae. Antecedens patet: primo enim est specialis perfectio, non transcendens, nec communis aliis attributis aut creaturis. Secundo, est gradus omnium quae sunt in Deo perfectissimus. Tertio, est radix et conceptus prior attributorum, nam intellectio divina movet ad volitionem divinam et omnipotentiam: ergo, etc.

Nego antecedens. Nam, ut iam probatum est, intellectio est quidem perfectissima graduum omnium qui in Deo sunt in ratione operationis, non vero in ratione entis; nec etiam est radix omnium attributorum, modorum, et relationum quae in Deo sunt, ut iam diximus, ac proinde non potest esse principium formaliter constitutivum et distinctivum Dei.