Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Ex prima Quaestione Tom. 3. constat Theologiam generaliter sumptam dividi ratione subiecti in Theologiam Dei, Beatorum, et Viatorum; in praesenti resolvendum est an Theologia Dei et Beatorum vere et proprie scientia dicenda sit: sequens autem Quaestio aperiet an nostra Theologia perfectae scientiae characteres habeat.

Notandum 1. Ex Doctore Subtili, in 3. dist. 4. quaest. unica, scientiae nomen bifariam usurpari. Primo quidem pro cognitione vera, quoquomodo illius veritas innotescat; sic scientiam definivit Arist. 6. Ethic. c. 1.: Qua anima affirmando vel negando dicit verum: Unde sanctus Augustinus, lib. 15. De Trin. cap. 12., cognitionem quam vel per sensus vel per aliorum relationem accipimus, scientiam appellat: Absit, inquit, ut scire nos negemus, quae testimonio didicimus aliorum; alioquin esse nescimus Oceanum; nescimus esse terras atque urbes, quas celeberrima fama commendat. 2. Stricte, prout eam usurpavit et definivit Arist., 1. Post. cap. 2., dicens: Scire autem unamquamque rem (scil. non ut Sophistae, per accidens) arbitramur, cum causam propter quam res est, et illius causam esse et fieri non posse ut res aliter se habeat, cognoscere arbitramur. Ex quibus Doctor subinfert, quaestione 3. Prologi n. 36., quatuor ad scientiam proprie dictam conditiones desiderari. Primo ut sit cognitio vera et certa, quibus distinguatur ab errore et opinione. Secundo rei necessariae, hoc est, de propositione necessario vera, ut secernatur ab arte et prudentia, quae versantur circa res particulares et mutabiles. Tertio per causas evidentes intellectui illi qui scientifice ratiocinatur; ut scientia distinguatur a fide divina, quae equidem est cognitio vera, certa, et rei necessariae, saltem consequenter, nimirum ex certitudine et infallibilitate revelantis; sed obscura est, et aenigmatica. Quarto denique quod ex causis evidenter cognitis conclusio eruatur per verum et legitimum discursum syllogisticum, ut scientifica cognitio differat ab intelligentia, qua prima rerum principia non per discursum, sed sola hominum apprehensione percipimus.

Notandum 2. Quod etsi Propheta Regius miretur, Quomodo scit Deus et si est scientia in excelso, quoniam ipsi peccatores obtinuerant divitias, nihilominus fide constat, aliquam esse in Deo veram scientiam, non quae sit accidens, ut in nobis et Angelis, sed quae est realiter ipsamet Dei essentia, et sine ullo defectu omnem omnino scientiae perfectionem continens. Haec autem licet sit omnino indivisibilis, tamen ratione obiecti et termini duplex distingui potest, nimirum essentialis et omnino intrinseca, qua Deus seipsum novit; et extrinseca, qua caetera a se, ex se, et in se cognoscit. Quae iterum triplex solito distinguitur; nimirum scientia simplicis Intelligentiae, qua novit res pure possibiles, iuxta illud ad Romanos 4.¹: Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt. Secunda, scientia Visionis, qua res determinate futuras, praesentes et praeteritas novit, iuxta illud Psalmi 138.: Intellexisti cogitationes meas de longe, semitam meam, et funiculum meum investigasti, et omnes vias meas praevidisti. Tu cognovisti omnia novissima et antiqua. Tertia dicitur Media, qua res futuras sub conditione nosse dicitur, qua conditio si ponatur, res eveniet; si vero non adsit, res non existet.

Notandum 3. Duplicem in Beatis distingui scientiam: Prima dicitur beatifica, estque visio Beatifica, per quam clare et intuitive vident in Verbo divino omnia mysteria, quae obscure solum et per revelationem ac fidem nobis adhuc viatoribus innotescunt. Secunda est Discursiva, quam ipsimet Beati formant ex principiis per lumen gloriae cognitis, inferendo conclusiones de Deo per discursum et lumen naturale intellectus; gloria enim et beatitudo naturam non destruit, sed perficit; proindeque integra et expedita manet virtus discursiva in Beatis, et consequenter ea possunt uti discurrendo ac Theologicas conclusiones inferendo. Prior cognitio dicitur a sancto Augustino Matutina, quia clara est, et prima quam Beati habent de obiecto beatifico: posterior nominatur Vespertina, quia postrema est et priorem subsequens, nec tantum luminis et claritatis habet quantum prior; quia lumen naturale discursus, quo nititur, non ita fulget ac lumen gloriae quo prior irradiatur.

Notandum 4. Theologiae obiectum speciale, aliud esse ex se necessarium, et aliud ex se contingens. Primum dicitur, quod ex natura sua aliud et aliter esse nequit, v. g. Deus unus in essentia, trinus in personis, aeternus, infinitus, etc. Secundum, quod aliter esse potest, puta incarnatio, vocatio, sanctificatio, etc., quae absolute potuerunt non esse, si Deus nempe aliter statuisset, et ordinasset. Licet autem haec contingentia, quatenus sunt a Deo decreta et prout divinae illius scientiae subsunt, non possint non evenire, non tamen ex natura rei et ex se sunt necessaria; sed tantum ab extrinseco, et per divinam determinationem et cognitionem. Unde notitia, quae de ipsis obiectis formatur non est intrinsece, et ratione obiecti simpliciter necessaria, sed tantum secundum quid, et ratione conditionis externae. His praelibatis, sit

Conclusio prima. — Theologia Dei vere et proprie dici potest scientia quantum ad tres priores conditiones ad perfectam scientiam desiderandas, non vero quantum ad quartam.

Haec duas partes involvit, quas simul Doctor approbat q. 3. Prologi, n. 26. ait enim: Theologia in se non est scientia quantum ad ultimam conditionem scientiae: sed quantum ad alias tres conditiones est scientia in se et in intellectu divino.

Prima pars facile constat; illa enim notitia est scientifica, quae est evidens, et rei necessariae. At talis est notitia quam Deus habet, tum de seipso, tum de rebus quas in infinita sua entitate complectitur et conspicit: Omnia enim nuda, et aperta sunt coram oculis eius, qui lucidiores sunt super solem, ut sacer textus eloquitur. Est pariter de obiecto summe necessario: Deus enim est ens simpliciter necessarium, sui cognitionem evidentem et certam ingerens in intellectum distincte ac perfecte eum apprehendentem, ac proinde notitia quam habet de aliquo obiecto theologico (v. g. de hac propositione, Pater producit Verbum per Dictionem) est cognitio certa de obiecto necessario, et ob causam evidentem, nempe ob naturam divinam, quae est evidens Deo, ideoque ex hac parte est scientifica.

Patet etiam secunda pars. Deus enim non potest discurrere: ergo non habet quartam conditionem ad scientiam desiderandam. Probatur antecedens: Discursus perfectus tria exigit: primum, ut unum per aliud; secundum, ut unum ex alio; tertium, ut unum post aliud, saltem instanti naturae cognoscatur: sed haec Deum summe dedecent, qui unico simplicissimo actu omnia novit; unde Augustinus, lib. 15. De Trinit. cap. 12., cum dixisset Deum Patrem et Filium omnia nosse in seipsis, concludit:

Sciunt ergo invicem Pater et Filius, sed ille gignendo, iste nascendo, et omnia quae sunt in eorum scientia, in eorum sapientia, in eorum essentia unusquisque eorum simul videt. Non particularim aut sigillatim, velut alternante conceptu, hinc illuc, et inde huc, et rursus inde, vel inde huc, atque aliud, atque aliud, ut aliqua videre non possit nisi non videns alia: sed ut dixi, simul omnia videt, quorum nullum est, quod non semper videt: ergo cum Deus non habeat alternantes conceptus; sed omnia uno simplicissimo actu comprehendat, nullatenus discurrere potest, nec proinde quartam conditionem desiderandam ad scientiam perfectam habere.

Confirmatur. Ex Doctore laudato. Causatio scientiae per discursum a causa ad scitum, includit imperfectionem ex parte scientiae, scilicet quod sit effectus aequivocus, et etiam potentialitatem ex parte intellectus recipientis. Hoc est, scientia per discursum genita, duplicem importat et connotat imperfectionem, unam quidem ex parte sui, alteram ex parte intellectus. — Prior imperfectio, provenit ex eo quod scientia discursiva sit effectus aequivocus, quia producitur a causa perfectiori, et diversae speciei, nimirum ab intelligentia, seu notitia principiorum ex quibus scientia eruitur. Intelligentia autem perfectior est et evidentior scientia, quia propter quod unumquodque tale et illud magis; certum est autem conclusionem scientificam esse tantum evidentem propter evidentiam praemissarum, ac proinde praemissae quae per intelligentiam cognoscuntur sunt evidentiores conclusione. — Posterior imperfectio oritur ex parte intellectus, qui per discursum Theologicum acquirit notitiam scientificam, et consequenter prius denudatus erat tali notitia, eratque in potentia ad eius receptionem; haec autem notitiae carentia et potentialitas est imperfectio, et proinde longe a Deo arcenda: ergo Deus discurrere non potest.

Dices. Discurrere scientifice est rem per aliam certo et evidenter cognoscere: sed Deus ita res aliquas per alias cognoscit, puta effectus per causas, et proprietates per essentiam. Probatur: Deus res novit ut sunt: sed effectus sunt per causas, et proprietates per essentias: illi enim per causas producuntur, hae per essentias emanant: ergo Deus vere discurrit.

Distinguo maiorem. Discurrere est rem per aliam seu dependenter ab alia cognoscere, ita quod una sit principium, et medium cognitionis alterius, concedo; est tantum cognoscere rem ex alia procedentem et ab alia dependentem, nego. Minorem similiter distinguo: Deus cognoscit effectus dependentes a causis, concedo: dependenter a causarum cognitione, nego. Nam, ut loquitur S. Dionysius, lib. De divinis nominibus, cap. 7., Non habet Deus peculiarem scientiam sui, aliam vero communem res omnes complectentem, ipsa enim omnium causa seipsam cognoscens, nullo modo ea quae ab ipsa et quorum causa est, ignorabit. Haec igitur Deus res cognoscens, non scientia rerum, sed scientia sui ipsius ea novit. Et ut paulo supra dixerat: Scit omnia materialia sine materia, et indivise divisibilia, et unice multa: ergo illius cognitio intuitiva est, non discursiva. Ad discursum enim requiritur quod principium discursus sit naturaliter prius notum, et ut sit causativum cognitionis alterius (ut loquitur Doctor quaestione 3. Prologi n. 27.); discursus namque est illatio rei minus notae a notiori; quae certe divinae notitiae competere nequunt.

Rogabis. Num propter defectum huius conditionis, notitia Dei non possit dici simpliciter scientia?

Respondeo. ita rite posse nominari. Siquidem illatio unius rei ab alia per legitimum discursum, non est de intrinseca ratione scientiae sed ad eam desideratur solum propter imbecillitatem intellectus creati, qui cum non sit idem cum suo actu, nec per unicum simplicem actum, causam simul et effectum detegere possit, omniaque simul nosse, hinc fit quod ad scientificam cognitionem adipiscendam cogatur discurrere ab una propositione ad aliam, inferendo minus notum a notiori, propter necessariam connexionem, quam inter utrumque percipit. Cum autem divinus intellectus his non egeat, etiam illius notitia discursu non indiget ut scientifica censeatur.

Verum de divina scientia ampliorem et expressum sermonem instituemus in Operis decursu, quare sit

Conclusio secunda. — Theologia Beatorum vere ac proprie dici potest scientia quantum ad quatuor praefatas conditiones. Haec est expressa Doctoris sententia loco laudato n. 27. Hoc potest concedi, inquit, quod Beatus vere potest habere scientiam Theologicam quantum ad omnes conditiones scientiae, quia omnes conditiones scientiae vere concurrunt in cognitione Beatorum.

Probatur. Primo namque est cognitio certa, absque errore, cum ipsi Deum videant facie ad faciem, divinamque essentiam evidenter et intuitive conspiciant. 2. Est de obiecto necessario, absque mutatione; etenim apud Deum non est accidentium, aut existentia transmutatio, nec contingentiae et vicissitudinis obumbratio. 3. Per causas, possunt enim colligere Deum esse immensum, v. g. propter infinitam illius essentiam, quae est causa et fons omnium divinarum perfectionum, et attributorum. 4. Per legitimum discursum; cum enim videant in essentia divina causas et naturas prius, prioritate saltem naturae, quam videant proprietates et effectus, certum est posse unum inferre ex alio.

Quod sic probat Doctor: Essentia subiecti continet virtualiter suas proprietates, et causa suos effectus, potestque eorum ingerere notitiam in omnem intellectum capacem cognitionis illorum: ergo sive essentia et causa illa videatur lumine naturali a viatoribus, sive supernaturali a Beatis, semper poterit suae proprietatis et effectus cognitionem efficere. Subsumit Doctor: Sed omnis veritas et notitia causata in intellectu per aliquid prius naturaliter notum, fit per discursum, quia fit per illationem minus noti a notiori: Discursus enim, inquit, non requirit successionem temporis nec ordinem ipsius, sed ordinem naturae: scilicet, quod principium discursus sit naturaliter prius notum, et ut sic, sit causativum alterius extremi discursus.

Hoc est, ad legitimum discursum non requiritur ut inter notitiam praemissarum et illationem ac notitiam conclusionis ex eis deductae aliquod temporis spatium effluat, sed sufficit quod praemissae cognoscantur prius natura, et ut in se contineant virtualiter notitiam conclusionis ex eis deductae.

Unde licet Beati unico temporis momento videant simul essentias et proprietates, causas et effectus, praemissas et conclusionem, non minus dici possunt discurrere, quia prius natura norunt essentiam quam proprietates, causas quam effectus, et praemissas quam conclusionem; haec autem naturae prioritas sufficit, ut minus notum dicatur inferri ex notiori: ergo pariter ad perfectum discursum formandum videtur sufficere, licet revera vix intelligi possit qualiter discursus fieri possit in instanti, cum exigat iudicium de legitima illatione consequentis ex antecedenti. Haec ut pateant evidentius

Dices 1. Discursus plures involvit actus quibus principia cognoscuntur, et conclusio ex eis inferatur: sed Beati non habent multiplicem actum circa obiectum beatitudinis, imo unico ac simplici actu illud et omnia in eo repraesentata percipiunt, ut affirmat S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 16. ubi cum dixisset: In beatitudine verbum nostrum non erit falsum, quia neque mentiemur, neque fallemur; subdit: Fortassis etiam volubiles non erunt nostrae cognitiones, ab aliis in alia euntes atque redeuntes, sed omnem scientiam nostram uno simul conspectu videbimus.

Respondet Doctor laudato loco. negando minorem, nec id affirmat Aug., sed tantum dubitando proponit, dixit enim fortassis, quod vocabulum dubitantis est, non affirmantis. Vel intelligendus est Augustinus de visione beatifica, quatenus ad essentialia sola sese extendit; haec enim unico ac simplici actu intuetur: attributa vero et alia quae ab essentia oriuntur colligere possunt per legitimum discursum: Beatus enim videndo essentiam divinam illimitatam et infinitam colligere potest evidenter eam esse pariter immensam, sic ratiocinando. Omnis entitas infinita est immensa: sed essentia divina est entitas infinita: ergo immensa. Quae conclusio vere scientifica est et per legitimum discursum illata.

Vel denique dico sanctum Augustinum intelligendum esse de cognitione beatifica et matutina, quae est invariabilis et semper eadem, ut probabimus sectione 4. De invisibilitate Dei, conclusione tertia; non vero de discursiva et vespertina, ut observatum est in tertio Notabili. Itaque duplex in Beatis distingui potest Theologia: una formaliter incomplexa et intuitiva, qua est ipsa visio beatifica: altera complexa et quasi abstractiva, qua fit per discursum ex principiis clare et evidenter cognitis. Prior similis est Theologiae Dei ob suam simplicitatem et visionem; posterior assimilatur aliquatenus Theologiae nostrae propter discursum quo firmatur.

Dices 2. Scientia versari debet circa obiectum necessarium: sed Theologia tam Dei quam Beatorum, ac nostra, versatur circa obiectum contingens, puta circa creationem rerum, Angelorum existentiam, ordinem, operationem, loquelam, motum, incarnationem, gratiam, sacramenta, leges, virtutes et caetera, quae omnia sunt contingentia: ergo ob sui obiecti contingentiam neutra potest dici scientia.

Respondet Doct. quaest. 3. Prologi, n. 28. equidem defectu huius conditionis, neutram Theologiam proprie dici posse scientiam, quatenus ab Aristotele definitur primo Posteriorum:

nihilominus, inquit, dici potest ad perfectionem intrinsecam scientiae sufficere, quod sit evidens, et certa; quod autem sit de obiecto necessario, hoc esse ipsi prorsus extrinsecum et se tenere magis ex parte obiecti, quam ex parte scientiae; quod inde patet, quia potest scientia esse contingens, etiamsi sit de obiecto necessario; siquidem per oblivionem deleri potest. Unde si daretur aliqua cognitio, quae ex se esset certa et evidens, et quantum est de se, esset perpetua, licet eius obiectum esset contingens; videretur esse perfectior quam sit scientia, quae licet sit circa obiectum necessarium, tamen ex se defectibilis est et variabilis. Hac ratione, inquit Doctor, utraque Theologia certa dici potest, et proinde scientia perfecta, quia in Deo et in Beatis habet certitudinem et evidentiam perpetuam; in nobis habet etiam certitudinem invariabilem ratione fidei, qua veritates certo et constanter aperit.

Vel dico rursus cum eodem ibidem.

quod contingentia, ut pertinent ad Theologiam, nata sunt habere cognitionem certam et evidentem, et quantum est ex parte sui, evidentiam perpetuam: quia omnia contingentia Theologica nata sunt videri in primo obiecto theologico et in eo nata est videri coniunctio istarum veritatum contingentium. Visio autem extremorum veritatis contingentis et unionis eorum necessario causat evidentem certitudinem de tali veritate evidente; quantum est etiam ex parte obiecti Theologici ostendentis talia vera, nata sunt videri in tali obiecto perpetuo quantum est ex se: Igitur contingentia ut pertinent ad Theologiam nata sunt habere perfectiorem cognitionem quam scientia de necessariis acquisita.

Nihilominus ibidem inquirens Doctor an hac ratione Theologia de contingentibus vere sit scientia, respondet:

Dico, quod secundum illam rationem scientiae positam in primo Posteriorum, quae requirit necessitatem obiecti, non potest de eis esse scientia, quia cognoscere contingens ut necessarium non est cognoscere contingens, tamen secundum quod accipit Philosophus scientiam 6. Ethicorum, ut dicitur contra opinionem et suspicionem, bene potest esse scientia, quia est habitus quo determinate verum dicimus. Itaque Theologia contingentium propriae ac perfectae scientiae rationem non habet; igitur constat solam Theologiam qua est de obiecto necessario posse vere scientiam appellari.