Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum variae suppetant rationes quibus suaderi nedum, sed et persuaderi possit divina existentia, quarum aliquae ex principiis Metaphysicis, nonnullae ex Physicis, aliae ex Moralibus solito depromuntur; quae inter eas efficaciores appareant, opera pretium est hac in Quaestione subicere et aperire. Quod ut fiat efficacius

Notandum 1. Causas esse duplicis ordinis: aliae enim dicuntur subordinantes, idest nonnullas sub se causas continentes; aliae vero quae ab eis vel a superioribus pendent et idcirco subordinatae appellantur. Rursus causa dicitur alteri subordinari dupliciter: nimirum vel per se, vel per accidens. Causa subordinata per se ea dicitur quae, ut ait Doctor in 1. dist. 2. q. 2. n. 11, tres sequentes habet conditiones: 1. Quod ita dependeat a subordinante, ut sine ea nec esse nec operari queat; sic creatura dicitur subordinari Creatori; 2. Quod habeat causalitatem diversae rationis a causa subordinante; quia nulla causa requirit essentialiter et necessario aliam causam quae sit eiusdem rationis cum seipsa, ac proinde si necessario requirat concursum alterius causae, hic concursus debet esse diversae rationis; 3. Quod omnes causae essentialiter subordinantes debent necessario concurrere ad effectum simul cum causa cui subordinatur, ac proinde simul cum ea debent existere.

Notandum 2. Ex Doctore ibidem, triplex esse discrimen inter causam subordinatam per se et subordinatam per accidens. Primo enim causa subordinata per accidens non exigit concursum subordinantis ut agat; ignis namque productus ab alio igne, independenter ab eo potest calefacere. Secundo, non requirit causalitatem diversae rationis; ignis enim producens et ignis productus possunt simul concurrere per causalitatem eiusdem rationis ad eumdem effectum. Tertio denique causa per accidens non exigit praesentiam causae subordinantis; ignis siquidem productus agere potest etiam destructo igne qui eum produxerat. Secus est de causa subordinata per se; haec enim ita dependet a subordinante, ut sine ipsius concursu nullatenus agere possit, et causae subordinantis causalitas est essentialiter distincta a causalitate causae subordinatae; v. g. actio Solis distinguitur ab actione hominis generantis. Denique causa subordinans necessario debet simul concurrere cum subordinata ad effectum producendum, ita quod, defectu concursus causae subordinantis, causa secunda subordinata nullatenus agere possit.

Conclusio prima. — Plures sunt rationes metaphysicae quibus divina demonstrari possit existentia. Maxime vero tres.

PRIMAM quidem, eamque potissimam subministrat Doctor Subtilis in 1. d. 2. q. 2. n. 11. et sequentibus, ubi quatuor demonstrat: 1. Dari aliquod ens simpliciter primum secundum rationem causae efficientis, et causae finalis, et entis supereminentis; 2. Illud ens quod est primum hac triplici primitate, esse etiam primum secundum omnes alias primitates, nimirum primum in duratione, dignitate, imperio, sapientia, potentia, etc. 3. Quod haec triplex primitas uni soli enti competere possit; 4. Quod hoc ens, cui tres illae primitates competunt, sit ipsum quod Deum appellamus. Quod autem detur prima Causa efficiens, ex cuius admissione aliae probationes de Existentia Dei facile colligi possunt, iam demonstrandum est.

Prima demonstratio. De existentia Dei, ex eo quod sit prima causa efficiens. — Datur ens effectibile, seu producibile: ergo datur ens effectivum seu productivum, ac proinde datur prima causa. Antecedens patet ipsamet experientia, qua constat res plurimas in dies produci et interire, qualia sunt praesertim viventia; Forma enim nascendi, causa moriendi est, pendetque ab origine finis, inquit Tertullianus. Vel, ut ait libro De anima, cap. 10, Publica totius generis humani sententia mortem naturae debitum pronuntiamus; hoc stipulata est vox Dei, hoc spopondit omne quod nascitur. Unde Lactantius, lib. 2. cap. 11. ait: Omnia tribus temporibus constare necesse est, praeterito, praesenti et futuro; praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio; ut compertum habemus in singulis animalibus, plantis et quibuslibet viventibus corporeis. Constat itaque plura dari entia effectibilia et producibilia; ac consequenter dari aliquod ens primo effectivum et productivum.

Haec consequentia probatur: Omne quod fit et producitur, aut producitur a re, aut ab alio, non producitur a se, quia, ut inquit sanctus Augustinus, lib. 1. De Trinitate, cap. 1. Nulla omnino res est, quae seipsam gignat ut sit; alioquin esset antequam esset. Cum enim nihil fiat nisi per productionem, cumque productio supponat rem producentem, quia quod non est nequit operari; inde fit, quod si aliquid produceretur a se, illud esset antequam esset; esset quidem, quia produceret; non esset autem quia produceretur; quod enim est non fit, sed factum est: ergo contradictionem implicat quod aliquid seipsum producere possit; ac proinde necessum est ut quidquid producitur, ab alio producatur: sed non potest produci ab alio et alio in infinitum: ergo sistendum erit in aliquo primo productivo, quod caetera omnia alia producat, ipsum autem a nullo alio producatur, sed a se subsistat.

— Minor, in qua iacet tota difficultas, quamque soliti negant Athei, probatur: Processus in infinitum, si daretur, fieret vel in causis subordinatis per se, vel in causis subordinatis per accidens: sed neutro modo talis processus in infinitum fieri potest. Non quidem in causis essentialiter subordinatis, quod sic probo: Si daretur processus in infinitum in causis essentialiter subordinatis, sequeretur nullam causam posse agere, quin infinitae numero causae a quibus subordinatae dependent, simul coagerent, ut dictum est in 2. Notabili, sicque requireretur tempus infinitum ad hoc ut fieret etiam modica quaelibet actio: siquidem priusquam fieret talis actio, causa subordinata deberet determinare primam subordinantem, et haec secundam, et secunda tertiam et sic in infinitum: ac proinde non posset quis etiam digitum movere, v. g. nisi per infinitum tempus, quia non posset fieri talis inflexio digiti, quin omnes causae subordinantes coagerent; nec illae possent coagere, nisi earum quaelibet a subordinata determinaretur; nec omnes ita possent determinari, nisi per infinitum tempus. Si causae determinandae essent numero infinitae; ergo ad minimam etiam actionem eliciendam, opus esset infinito tempore; quo certo nihil absurdius excogitari potest; nihilque magis contra quotidianam experientiam, qua constat nos pro libito quando et quomodo volumus posse operari; ac proinde dari nequit processus in infinitum in causis essentialiter subordinatis; alioquin nulla fieri posset actio.

Replicant Athei: ad actionem causae subordinatae non requiri, quod omnes causae subordinantes numero infinitae comproducant, sed sufficere concursum illius, quae est immediate subordinans respectu causae subordinatae; ita quod haec operetur eo modo, quo nonnulli Theologi cum Durando asserunt, Deum non concurrere immediate ad actiones omnium creaturarum sublunarium; sed solum mediante Astrorum et mobilium causarum influxu; quod tamen non officit, quin Deus dicatur causa essentialiter subordinans, respectu omnium effectuum creatorum.

— Contra: Vel omnium causarum illarum subordinantium influxus necessario requiritur ad effectum et actionem cuiuslibet causae subordinatae; vel non. Si non: ergo illae causae non sunt essentialiter subordinantes; causa enim subordinans essentialis ea sola dicitur, a qua subordinata ita dependet, ut sine ea nec esse, nec operari valeat, nihil enim aliud per causam essentialiter subordinantem unquam intellexerunt Philosophi. Si requiratur: ergo pariter opus erit tempore infinito ut omnes illae causae subordinantes a subordinata determinari et cum ea coagere valeant. — Nec vim huius argumenti frangit aut solvit sententia Durandi: quamquam enim haec vera esset, quae tamen in se falsa est, exploditur ab omnibus fere Theologis, nihilominus maxima disparitas est inter Deum et illas causas essentialiter subordinantes, si darentur; quia licet Deus immediate non concurreret cum causa subordinata, nihilominus haec ab eo diceretur essentialiter dependere tum in esse, quia est eius auctor et conservator: tum in operari, quia haec non agit nisi per virtutem quam a Deo recipit, et mutuatur. Omnis namque virtus et entitas creaturarum ab eo essentialiter pendet et emanat, qui cum sit infinitus, omnimodam entis rationem et perfectionem continet, caeterisque entibus eam pro nutu et arbitrio largitur; quae omnia praefatis causis subordinantibus competere non possent, cum non essent entitatis et perfectionis infinitae.

— Confirmatur praecedens ratio: Non potest admitti processus in infinitum in essentialiter ordinatis, quin admittatur Deus. Quod sic probat Doctor: causa superior subordinans est perfectior inferiori et subordinata, quia est minus dependens in operatione, et virtute causandi: ergo causa in infinitum superior, erit infinite perfecta, et habebit virtutem infinitam et omnimode independentem; id autem quod talem habet virtutem et perfectionem, est Deus: ergo etiamsi daretur processus in infinitum, nihilominus Deus erit admittendus; sicque ex negatione existentiae Dei colligitur illius affirmatio.

Replicant Athei: hunc discursum esse sophisticum, et ex falso supponente concludere. Siquidem supponitur in infinitudine causarum essentialiter subordinatarum, dari aliquam primam perfectissimam, et infinite distantem, quod aperte falsum apparet ex ipsamet ratione infinitudinis. Quemadmodum enim licet creaturae possibiles sint infinitae numero, ut vulgo fatentur Theologi, non tamen nisi stulte quis inferret inter eas aliquam posse assignari quae sit infinitae perfectionis possibilis: similiter licet ex sancto Augustino, lib. 12. De Civitate, cap. 18, numeri qui a Deo cognoscuntur et intelliguntur, sint infiniti; nullus tamen ex ipsis dici potest infinitus; ergo a simili non videtur sequi quod si daretur infinitus causarum numerus, aliquae earum deberent esse infinitae virtutis et perfectionis.

— Nego paritatem. Et ratio disparitatis est, quod causae subordinatae cum habeant connexionem invicem et certam dependentiam inferioris a superiori, evidenter sequitur quod quo magis una erit superior, eo minus erit dependens, ac proinde perfectior et vegetior erit in causando; et consequenter causa quae in infinitum erit perfectior, etiam infinitam habebit perfectionem et virtutem omnimode independentem; sicque Deus erit, siquidem nomine Dei intelligimus illam causam quae est infinitae virtutis et perfectionis. Aliud vero ferendum est iudicium de creaturis possibilibus et numeris infinitis; cum enim inter ea nulla sit connexio, nec dependentia virtutis unius ab alio, mirum non est, si ex earum infinitudine non possit colligi alicuius eorum infinita virtus et perfectio.

Probatur secunda pars Minoris, nempe quod fieri nequeat processus in infinitum in causis accidentaliter subordinatis, quin admittatur Deus; Omne ens vel est factum, vel non factum; sed omnia entia non sunt facta: ergo est aliquod ens non factum; hoc autem est Deus; ergo datur. Maior patet, quia esse factum, et non factum, sunt contradictoria, et consequenter necessum est alterutrum cuilibet enti conveniat. Minor probatur: Si omnia essent facta, fieri debuissent, vel a se, vel ab alio: non a se, quia nihil seipsum producere potest, ut supra demonstravimus: non etiam omnia sunt facta ab alio: ergo oportet ut aliqua sint facta ab aliquo quod sit improductum. — Probatur minor: Si quidquid est, esset productum ab alio, sequeretur totam collectionem entium esse pariter ab alio productam: talis est enim collectio, qualia sunt ea ex quibus coalescit; sed falsum est totam collectionem entium posse dici productam ab alio; tota enim illa collectio produceretur vel ab aliquo intra, vel extra collectionem. Non ab aliquo intra collectionem, quia quod est causa collectionis, est etiam causa omnium quae in collectione continentur: ergo si esset causa collectionis, esset etiam causa sui ipsius, quippe cum in collectione involvatur; sed implicat aliquid esse causam sui ipsius: ergo pariter implicat totam collectionem entium produci ab aliquo contento intra seipsam: ergo vel tota collectio entium non est producta, et sic datur aliquod ens improductum; vel debet produci ab aliquo quod sit extra collectionem entium, quod implicat in terminis; qui enim dicit totam collectionem entium, nullum aliud ens supponit, quod intra ipsam collectionem non involvatur, alias non esset omnium entium collectio. Ergo necessum est ut admittatur aliquod ens improductum et quod caetera producat: hoc autem est Deus: ergo. Ut hoc argumentum solvant Athei, varii varia reponunt.

Replicant enim primo, hanc argumentationem esse vitiosam, quia procedit a distributivo ad collectivum; quod omnino sophisticum est, sicut enim non sequitur: quilibet hominum est individuum naturae humanae: ergo tota hominum collectio est individuum naturae humanae; ita nec sequi debet: si quodlibet ens est productum ab alio: ergo etiam tota collectio entium debet esse producta ab alio: est enim paritas inter utramque illationem; ac proinde cum prior sit vitiosa, etiam vitiosa erit posterior.

— Nego paritatem; Licet enim non valeat illatio a distributivo ad collectivum quotiescumque praedicatum est quantitas continua vel discreta, seu quando collectio fit ex rebus ratione quantitatis quae efficiuntur, valet tamen et est legitima, quando praedicatum nec est quantitas, nec se habet ad modum quantitatis. Sic v. g. etsi non liceat inferre: singuli homines seorsim sunt unum individuum: ergo omnes homines collective sumpti sunt unum individuum; licet tamen inferre: singuli homines sunt rationales et albi; ergo, tota hominum collectio est rationalis et alba; quia rationalitas et albedo non sunt praedicata quantitativa nec se habent ad modum quantitatis; individuum autem et unitas cum sint principium numeri, et forment quantitatem discretam, ideo in eis non valet illatio a distributivo ad collectivum; eo quod collectio ex praedicatis quantitativis aliquid addat toti collectioni, quod non convenit partibus, nempe numerum; impotentia autem essendi a se, seu exigentia essendi ab alio in ente contingenti, non est praedicatum quantitatis continuae vel discretae; nec habet aliquam affinitatem cum alterutra quantitate, sed essentiale entibus creatis conveniens ex intrinseca sua ratione, et ex limitatione ac imperfectione eorum essentiae, quae cum sit contingens, necessario exigit esse ab alio; et consequenter optima est illatio, quod si quodlibet ens exigat esse ab alio, etiam et tota entium collectio ab alio debeat esse.

Replicant secundo, argumentum concludere ex falso supponente: Primo, quia supponit dari posse collectionem omnium entium, quod falsum est, cum sint infinita in infinitum; infinitorum autem (inquiunt) nulla potest esse collectio, quia non tot possunt concipi, quin plures adhuc sint conceptibiles. Secundo, quia supponit terminos omne et totum posse dici de infinito, quod tamen falsum esse probat Aristoteles, 3. Physic. cap. 7. Tertio, quia supponit quodlibet ens esse productum aut improductum, quod falsum est, siquidem plures etiam Theologi sustinent rerum essentias esse ab aeterno secundum aliquod esse reale diminutum: hoc autem, ut sic, nec productum est nec improductum. Quarto denique supponit aliquid non posse seipsum producere, cuius contrarium apparet in Phoenice, qui dicitur naturaliter seipsum reproducere et ex propriis suis cineribus iterum reviviscere. Unde Tertullianus, libro De Resurrectione carnis, cap. 13. assumit hanc naturalem historiam in confirmationem et specimen futurae resurrectionis hominum; Ecce, inquit, plenissimum atque firmissimum huius spei specimen… illum dico alitem orientis peculiarem, de singularitate famosum, de posteritate monstruosum, qui semetipsum libenter funerans renovat: natali fine decedens atque succedens, iterum Phoenix. De quo pariter Lactantius cecinit carmine de eodem:

Ipsa sibi proles, suus est pater et suus haeres: Nutrix ipsa sui, semper alumna sibi.

Praemiserat autem ibidem:

Nam perit ut vivat, se tamen ipsa creat.

Ergo hoc argumentum prorsus nullum est.

— Nego antecedens simul et consequentiam. Et ad primam ac secundam antecedentis probationem dico, esse prorsus a veritate alienum, non posse dari collectionem omnium entium, si supponantur esse numero infinita: falsum esse pariter terminos omne et totum, non posse huic infinitorum entium collectioni tribui: evidens enim est nihil esse, quod non sit id totum quod est, et omne quod est; quidquid reclamet Aristoteles; est enim evidenter impossibile, quod aliquid sit id quod est, nisi habeat illud omne per quod constituitur in suo esse: non potest autem ita constitui, nisi sumatur collective, et ut est totum; nihil potest etiam esse id quod est, nisi habeat suas partes et involvat omnia ex quibus constituitur. Unde quidquid est, est collective id totum quod est, sive interim illud finitum sit, sive infinitum; totum enim nihil est aliud quam partes collective sumptae, maxime totum per accidens; nam multitudo lapidum, v. g. sive sit infinita, sive finita, nihil est aliud quam collectio omnium lapidum, qui hanc multitudinem efformant: ergo non repugnat omnia entia, etiamsi essent infinita¹, collective sumi, et terminos omne et totum huic collectioni posse tribui.

— Confirmatur: Qui dicit omne ens, aut omnia entia, vel dicit tantum aliquod ex entibus; vel omnia prorsus entia designat. Non primum, alioquin quodlibet ens esset omne ens, quod aperte falsum est. Si secundum: ergo significat et concipit omnia entia collective; dicere enim et significare omnia entia collective, nihil aliud est, quam significare hoc aut illud aut quodlibet aliud in infinitum, si entia sint infinita.

Repones forsan, hoc vocabulum omne ens, non collective, sed distributive solum posse usurpari, eo quod omnium entium collectio sit impossibilis, quia non tot concipiuntur, quin plura concipi possint; sicque nulla tanta concipi poterit collectio, quin multo maior et amplior adhuc sit concipienda.

— Contra: Licet in infinita multitudine nulla sit pars, ultra quam non sit alia, adeoque nulla sit ultima; falsum tamen est omnia entia non posse sumi collective, quia ut collectio infinita sumatur tota, non opus est ut sumatur illius pars ultima, hoc enim est impossibile, quia nulla de facto est ultima: sed sufficit quod singula illa entia simul in genere, et in universum concipiantur, et velut adunatim exprimantur per haec vocabula omne ens: cum enim nullum ens esset in hac multitudine infinita quod vere non haberet rationem entis, sic etiam nullum esset quod his vocibus non designaretur.

— Ad secundam antecedentis probationem dico, essentias rerum ab aeterno non posse dici medias inter productionem et non productionem, rerum enim est quod non sint productae, et consequenter quod sint improductae et quod non habeant existentiam actualem quae per productionem acquiritur. Adde quod verum non sit eas esse reales in seipsis, sed solum quatenus concipiuntur ab intellectu divino et in essentia divina repraesentantur.

— Ad tertiam probationem respondeo, primo Phoenicis narrationem potius videri fabulam, quam historiam, ut affirmat Plinius, Lib. 10. cap. 2.; vel dico non omnia quae de ea feruntur esse vera, sed pleraque omnino fabulosa, ut observat Scaliger contra Cardanum.

— Respondeo secundo, quod etsi verum sit Phoenicem ex suis cineribus renasci, non tamen eumdem numero; sed eundem specie, ut observat Tertullianus; subdit enim: iterum ipse: qui non iam alius idem; quibus indicat non eum qui mortuus fuerat renasci, sed alterum eiusdem speciei. Adde quod Tertullianus ibidem Phoenicis historiam parabolam divinae operationis appellet; ita quod Deus non solum locutus sit parabolis, sed etiam operatus. Nec refert quod Phoenicem assumat in specimen et probationem resurrectionis: solum enim vult ex supposita veritate huius historiae, aliquam resurrectionis similitudinem in naturalibus adumbratam referre; similitudo autem non in omnibus vera est et semper in aliquibus claudicat. Itaque ad id solum Phoenicis exemplum Tertullianus assumit, ut suadeat possibilem esse hominis mortui reproductionem eiusdem numeri et individui per virtutem divinam, quod, inquit, creditum videri non debet difficile: si enim sola virtute naturali ex Phoenice mortuo alius eiusdem speciei resurgat quidni virtute divina idem homo numero resurgere posset? Hanc autem esse genuinam Tertulliani mentem aperte constat ex his quae praemiserat, cap. 12. ubi ad illustrandum resurrectionis mysterium haec habet:

Dies moritur in noctem et tenebris usquequaque sepelitur; funestatur mundi honos, omnis substantia denigratur… et tamen rursus cum suo cultu, cum dote, cum Sole eadem et integra et tota universa orbi renascitur; interficiens mortem suam noctem, rescindens sepulturam suam tenebras: haeres sibimet existens, donec et nox renascatur cum suo et illa suggestu. Redaccenduntur enim et stellarum radii, > quos matutina succensio extinxerat, etc.

Quibus constat illum eodem modo loqui de Phoenicis ortu et interitu, quomodo de diei et noctis renovatione. Certum est autem diem praeteritum non eumdem redire, nec fugatam noctem eamdem succedere, sed alteram eiusdem rationis: et consequenter Tertullianus non vult aliquid seipsum posse iterum producere. Nec etiam Lactantius: nam subdit: ipsa quidem, sed non eadem, quia et ipsa nec ipsa est.

Replicant tandem, quod etsi res seipsam non possit producere, ut tamen retundatur et omnino frangatur vis praecedentis argumenti, sufficit quod res naturales generatione circulari seipsas producere possint: ita quod vario tempore ipsa res quae hodie aliquid producit, ab eadem post aliquot annos reproduci possit: posito enim hoc generationum circulo, colligi non potest primum esse improductum aliquod rerum omnium principium.

— Contra: Haec replica supponit fieri posse naturaliter ut res eadem numero iterum produci possit, ac proinde quod hominis resurrectio sit naturalis; quod evidenter falsum apparet: haec enim vires naturae omnino superat. Unde non mirum si Philosophi Gentiles irriserint Apostolum resurrectionem mortuorum annuntiantem. Deinde, si filius v. g. post aliquot annos mortuum suum patrem naturaliter posset reproducere, quidni et potuisset dum adhuc viveret? Res enim existens non impedit naturalem virtutem alterius, maxime quando ei non resistit nec ponit obicem per actionem contrariam: sed pater actu existens non impedit naturalem virtutem et operationem filii: ergo si filius habeat vim naturalem regenerandi patrem suum, tam poterit ipsum reproducere dum vivit, quam quando mortuus est. Et multo magis ipsemet pater poterit suum reproducere filium, qui ex consequenti incipiat esse in multis locis simul, et sit iunior simul ac senior, sanus et aegrotus, quae omnia prorsus falsa sunt. Denique, si dari posset ille generationum circulus, et eadem res quae aliam produxit, posset ab eadem reproduci, tunc naturalis esset regressus a privatione ad habitum, sicque caecus amissam visionem naturaliter recipere posset, quod aperte falsum constat; ac proinde oportet res omnes productas non a se invicem circulari generatione, sed necessum est ut ab aliquo supremo rerum Opifice producantur.

Secunda demonstratio. A fine ultimo. — Datur unicus finis ultimus: ergo et Deus. Consequentia patet, siquidem nomine Dei intelligitur primum principium, et finis ultimus rerum omnium. Probatur antecedens: vel unus est finis ultimus, vel fines sunt numero infiniti: sed fines non sunt numero infiniti: ergo est unus ultimus. Maior patet: si enim nullus assignetur ultimus, necessum est ut sint infiniti, et innumerabiles. Probatur minor: Si essent infiniti fines, deberent cognosci, ut appeterentur, quia appetitus elicitus non fertur in incognitum: sed infiniti fines ab hominibus cognosci nequeunt, quia vel cognoscerentur simul, vel successive: sed non possent cognosci simul, quia intellectus finitus, qualis est humanus, non potest infinita numero simul cognoscere, ut constat: quia talis est cognitio, qualis virtus cognoscitiva; haec autem finita est et limitata, sicut et hominis entitas: ergo non potest circa infinita obiecta simul occupari. Nec pariter successive possent cognosci, quia si essent infiniti fines, appetitus noster nusquam posset tot frui, quin multo plus adhuc remanerent fruibiles; falsum autem est appetitum nostrum nusquam posse quiescere et satiari; alioquin esset frustraneus; natura autem nihil frustra molitur. Deinde si essent infiniti fines, nullus eorum esset finis, nam ubi omnia sunt media, nullus est finis: sed si essent infiniti fines, omnes fines intermedii essent media, quia ad alium ulteriorem finem ordinarentur; et consequenter nullus eorum dici posset finis.

— Confirmari potest hic discursus omnibus argumentis, quibus supra probavimus dari aliquod primum rerum omnium principium; etenim sicut tota rerum causatarum, seu actu existentium seu possibilium, collectio debet habere aliquod principium a quo sit; ita debet habere aliquem finem per quem sit, et qui existat extra illam collectionem. Cum enim nullum sit ens causatum intra illam collectionem quod non sit causatum propter aliquem finem, sic etiam tota collectio debet esse causata propter aliquem finem; talis siquidem est collectio, qualia sunt ea quae colliguntur, ut supra probatum est; ac proinde collectio entium causatorum propter finem debet etiam esse causata propter finem: sed non potest haec collectio esse causata propter finem qui sit intra seipsam: alias, ut supra dictum est, idem esset causa efficiens et finalis sui ipsius: ergo debet esse causata propter aliquem finem, qui sit extra ordinem entium causatorum, ac proinde qui sit finis incausatus et improductus; finis autem incausatus et improductus est Deus: ergo datur.

Tertia demonstratio. Ab ente perfectissimo. — Ex eo quod maius et perfectius excogitari non potest, existit: sed Deus est ens quo nullum maius excogitari potest: ergo existit. Minor admittitur ab omnibus. Maior probatur, primo quidem a S. Anselmo in Monologio: Ens existens melius est et perfectius quam ens non existens: ergo necessum est ut ens, quo nullum maius et perfectius cogitari potest, sit existens; si enim non existeret, posset aliquid eo perfectius cogitari, nimirum ens existens: ergo oportet ut ens, quo nihil maius cogitari potest, existat. Verum, quia, ut optime etiam notarit S. Anselmus in Prosologio, reponere posset Atheus, id quidem rerum esse si cogitaretur vere, secus autem si tantum fictitie cogitetur: etsi enim quod aliquis cogitat, v. g. regionem aliquam bonis omnibus refertam, qua nulla alia ditior et iucundior posset excogitari, non inde sequitur hanc regionem sic excogitatam existere in rerum natura: ita a pari prius probandum esset vere cogitari, et non fingi ens quo maius cogitari nequit, quam inferatur illud esse; alioquin argumentum esset sophisticum. Idcirco probatur eadem Maior ex Doctore: Ens purum et actuale, seu actus purus, est ens quo maius cogitari nequit; quin actus purus debet involvere omnem perfectionem, alioquin non esset actus purus, sed esset in potentia ad perfectionem; atqui actus purus vere cogitatus existit. Probo: Actus purus si non implicat, necessario existit; atqui actus purus non implicat: ergo necessario existit. Maior patet ex terminis; illud enim dicitur actus purus, quod nihil est nisi actus et omnem prorsus potentialitatem excludit, sed actu totum est quod esse potest: unde si potest esse aliquid, statim necessario est illud quod esse potest. Probatur Minor: Si implicaret aliquod esse ens quod sit actus purus, maxime quia esset contradictio, et verum esset dicere quod esset simul et non esset: sed talis contradictio non apparet. Probatur: Esse actum purum non includit in suo conceptu esse simul et non esse; actus enim purus nihil aliud importat quam esse ita actuale ut omnem omnino potentialitatem excludat: ergo tantum abest ut ille conceptus includat simul esse et non esse, imo simpliciter dicit esse, et simpliciter excludit non esse: ac proinde nulla est contradictio quod actus purus existat: ergo necessario existit; alioquin non esset actus purus, quippe cum potentialitatem involveret.

Repones forsan, quod actus puri existentia, in suo quidem conceptu non importet directe et formaliter contradictionem, sed consequenter tantum, sicut a pari, qui negant infinitum, dicunt quod in conceptu infinito praecise non importatur quidem ulla contradictio, sed consequenter tantum; nempe quia ex admissione infiniti plures sequantur contradictiones. Quidni ergo, inquiunt, de actu puro idem dici posset?

— Contra: Illud neque directe, neque indirecte contradictionem importat, quod neque consequenter involvit esse, et non esse; imo non esse omnino negat et excludit; sed actus purus non esse omnino negat ex sua ratione formali; quippe cum negat omnem potentialitatem et transitum de non esse ad esse: ergo etiam consequenter nullam contradictionem importat: ergo non repugnat esse actum purum: ergo necessario est, quia actus purus est necessario quod esse potest, alioquin non esset actus purus.

Quarta demonstratio. Ab ente necessario. — Admittendum est in rerum natura aliquod ens necessarium quod essentialiter et independenter existat: sed illud est Deus: ergo datur. Minor patet: Ens enim necessarium et essentialiter existens, est a se et improductum, ac caetera producens, et consequenter Deus; nomine namque Dei nihil aliud intelligimus. Maior, in qua tota iacet difficultas, probatur. Si non detur aliquod ens necessarium et essentialiter existens, sequitur omnia entia quae sunt in rerum natura, esse contingentia: sed hoc falsum est: ergo datur aliquod ens necessarium et essentialiter existens. Maior constat; nam si quidquid existit non est contingens, oportet ut vel totum sit necessarium, vel ut aliquid necessario existat: at nemo dixerit omnia entia esse necessaria; experientia namque constat plurima in dies oriri et interire: ergo necessum est ut aliquid sit necessarium. Minor probatur: Si omnia entia quae sunt in rerum natura sint contingentia, sequitur fieri potuisse ut ab aeterno nullum ens existeret; contingens enim est, quod potest esse vel non esse: sed falsum est quod fieri potuit ut ab aeterno nihil existeret: ergo non omnia quae sunt et fuerunt sunt contingentia. Probatur minor: Si fieri potuit ut ab aeterno nihil existeret, oportuit dari aliquid per quod totum, quod fuit, determinaretur ad existendum: ergo non potuit fieri ut ab aeterno nihil existeret. Maior certa est: quod enim est indeterminatum ad existendum, debet determinari ad existentiam ut sit. Minor probatur: Totum quod fuit non potuit seipsum ab aeterno determinare ad existendum; sicut si modo nihil existeret, implicaret omnino aliquid de novo determinari ad existendum: ergo nihil fuit per quod totum illud determinaretur ad existendum.

— Confirmatur primo: Si potuit fieri ut nulla omnino res existeret, debet dari aliqua ratio quare potius fuerit quam non fuerit: sed nulla omnino potest dari ratio; haec enim non potest assignari quare res potius fuerit determinata ad essendum quam ad non essendum: ergo non potuit fieri ut nulla omnino res existeret: ergo non omnia fuerunt contingentia.

— Confirmatur secundo: Contingentia non magis ab aeterno potuerunt determinari ad existendum, quam nunc, si nihil omnino existeret: sed si nunc nihil omnino existeret, implicaret ut aliquid determinaretur ad existendum: ergo neque potuerunt ab aeterno determinari; non enim potest proferri ulla disparitatis ratio.

Replicant Athei, non opus esse recurrere ad aliquod ens necessarium; licet enim ens contingens possit esse et non esse, tamen ubi est, potest aliud ens contingens producere: sicut aqua calida, v. g. licet ex natura sua non habeat calorem, tamen ubi illum obtinuit, potest ipsum in altero subiecto producere et illud calefacere: ergo a pari. licet ens contingens non habeat esse ex se, tamen ubi illud obtinuit, potest alteri tribuere; sicque omnia entia contingentia ab altero ente contingenti vicissim potuerunt produci, ac proinde nullo opus est ente necessario.

— Contra: Sicut aqua quae ex se non est calida, debet emendicare calorem ab aliquo quod sit per se, vel formaliter calidum: ut ignis, vel virtualiter ut Sol; ita a simili cum ens contingens non habeat existentiam a se, necessario debet illam accipere ab aliquo quod sit per se et necessario existens.

Replicant 2. Id quidem verum esse si omnia entia contingentia essent numero determinata; hoc enim posito deveniendum esset ad aliquod primum quod per se existeret: sed (inquiunt) entia contingentia non sunt numero determinata, quia sunt infinita in infinitum, ac proinde cum hoc ens contingens ab altero ente contingenti, et illud iterum ab alio, et sic in infinitum productum fuerit; non opus est recurrere ad aliquod ens necessarium, a quo entia contingentia produci debeant.

— Contra: Primo falsum est dari processum in infinitum in causis tam essentialiter quam accidentaliter subordinatis, ut efficaciter probatum est in prima demonstratione; Secundo, etiam admissa infinitudine entium contingentium tamen oportet admittere aliquod ens a se et per se existens, a quo haec infinita entium contingentium multitudo producta fuerit; quod sic evinco. Talis est multitudo et collectio entium contingentium, qualia sunt entia collecta: ergo cum entia collecta necessario debeant esse ab alio, etiam et tota multitudo necessario ab alio esse debet. Antecedens patet, a simili; quia enim singuli homines sunt rationales, singuli cygni sunt albi, et singuli corvi sunt nigri, legitime infertur quod omnium hominum collectio sit rationalis, et cygnorum sit alba, et corvorum sit nigra: ergo pariter verum est quod si singula entia sint contingentia et ab alio, etiam et entium collectio debet esse ab alio: sed non potest esse ab alio ente contingente, tum quia alias non esset tota collectio entium contingentium; sicque esset implicantia in terminis; tum quia totum non potest produci a parte sui, alioquin ipsa pars, cum sit aliquid totius, etiam seipsam produceret, quod omnino implicat.

— Nec refert quod illa multitudo entium contingentium fingatur infinita. Sicut enim candelae extinctae, etsi infinitae, non magis seipsas possunt accendere et amissum lumen recipere, quam si essent tantum numero finitae: et sicut lapides quamvis essent infiniti, non magis possunt moveri sursum, quam si essent tantum in numero determinato, eo quod motus sursum ipsis non conpetat ex natura sua, sed tantum motus deorsum, scilicet propter ingenitam gravitatem: insuper, sicut multitudo, sive finita sive infinita hominum, quorum singuli nullo excepto sint penitus stulti, et ad omnia et singula indigentes directione ac instructione alterius, non potest se sola esse sapiens, aut non indigens instructione ac directione alterius existentis extra totam eam collectionem, et non indigentis similiter sapientia, et directione alterius: denique, sicut multitudo famelicorum, quorum nullus seorsum habeat sufficientiam illius cibi, sed quilibet indigeat accipere ab alio individuo praehabente, non potest abundare cibis aut saturari, si non subveniatur sibi ab aliquo alio existente extra totam eiusmodi collectionem et habente de suo sufficientiam ciborum, nec indigente ut accipiat ab alio; sive interim ea multitudo sit finita sive sit infinita; quis enim in animum sibi inducat subventum esse toti huiusmodi indigentiae singulorum, praecise quia aucta est in infinitum multitudo indigentium, factusque est regressus infinitus ab ultimo indigente in alium, atque alium, ita quod unusquisque indigentium egeat altero subveniente in infinitum? sic a pari nemo, nisi a ratione prorsus alienus asserere poterit, entium contingentium multitudinem, quorum singula postulant ab alio produci, non egere aliquo producente, quia scilicet illa multitudo crevit in infinitum: ergo necessum est admittatur aliquod ens necessarium quod per se et essentialiter existat, sitque aliorum entium productivum: ac proinde quod admittatur Deus: siquidem nomine Dei nihil aliud intelligimus, quam ens necessario existens, quod habeat esse a se, et caetera producat.

Alia sunt demonstrationes; sed vel insufficientes, vel ad has facile reduci possunt. Itaque sit:

Conclusio secunda. — Varium, sed potissimum triplex argumentum physica subministrat ad probandam Dei existentiam. Primum quidem deducitur ex universa mundi fabrica; Secundum ex praecipuis illius partibus; Tertium ex illius synopsi, homine scilicet qui idcirco Microcosmos a Graecis, et a Latinis mundus compendiatus appellatur.

Primum inquam deducitur ex mirabili et artificiosa mundi fabrica, dispositione, pulchritudine, et vario ac eleganti ornatu: nam, ut diserte observat Durandus in prooemio libri Sententiarum, triplex est liber in quo Deus seipsum velut exaravit et inscripsit: Primus est liber Creaturarum mundi; Secundus, Prophetarum, et veteris Testamenti; Tertius Evangelistarum et novae Legis scriptorum. Primum praebuit Philosophis legendum, dicente S. Paulo ad Romanos primo: Invisibilia Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus et divinitas: unde creaturae dicuntur a Trismegisto Divinitatis radii: a Platone, Deitatis speculum: a Salomone, Creatoris species et imagines: a Davide, divini sui opificis voces et oracula: nulla enim est tam elinguis quae tacito sermone non pronuntiet: Ipse fecit nos, et non ipsi nos. — Secundum librum praebuit Iudaeis, dicente Ecclesiastico cap. 39. Occulta Proverbiorum exquiret sapiens et in Prophetis vacabit etc. Tertium vero obtulit Christianis et fidelibus, dicente S. Paulo ad Romanos, cap. 15: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Unde sicut Christiani omnes supernaturales veritates ex Evangelicis scripturis facile possunt depromere, sicut Iudaei ex veteri testamento et Prophetarum oraculis repromissas sibi divinitus benedictiones, divinumque Numen colendum et supremum cultum Deo exhibendum intelligere potuerunt: sic pariter Philosophi ex creaturis Dei existentiam perfectionesque facile possunt deprehendere: A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit eorum Creator videri, inquit Sapiens, cap. 13. Unde Lactantius, lib. 1. cap. 3:

quis, nisi totaliter caecus et ratione privatus, hanc vastissimam molem tot coelis, tot elementis, totque aliis corporibus compaginatam, ab aliquo praestantissimo, et divino Opifice constructam non iudicet? Qui terram stabili firmitate suspendit, qui coelum distinxit astris fulgentibus, qui Solem rebus humanis clarissimum ac singulare lumen in argumentum suae unicae maiestatis accendit, etc.

Ergo ex mundi libro divina constat existentia.

Replicabis. forsan cum Hermogene et nonnullis Atheis, haec omnia ex Hyle seu materiae primae sinu spontanea eruptione prodiisse. — Verum, quid ineptius, materiam primam, entium minimum, imperfectissimum ac prope purum nihil, omnibus mutationibus subiectum, omnibus agentibus naturalibus subserviens, a se inops, atque omnino informe, et omnem suam perfectionem ab aliis emendicans, fuisse ab aeterno a seipso, ab omni causa independens, et caeterorum entium producendorum foecunditate donatum? Quid a veritate magis alienum, tribuere summam perfectionem, qualis est necessitas essendi a se, enti tam exiguo, et imperfecto, eam vero denegare Causae alicui efficienti et omnium opifici? Adde quod si materia prima esset a se, cum nullam ex se habeat formam determinatam, sed omnino sit indifferens ad omnes formas, si nulla fuisset causa efficiens in rerum primordio, per quid, quaeso, illa materia ad unam formam potius quam ad aliam fuisset determinata? Insuper si ad primarum formarum e sinu materiae eductionem nullo agente fuit opus, cur modo agente opus est in singulis ac quotidianis generationibus? Cur a materia informata aquae forma, ignis non erumpit? Cur homo ex saxo durissimo suam non trahit originem? Denique omnes Philosophi fatentur, quod quando in rerum natura datur unum extremorum, etiam dari debet et aliud: ergo si detur materia quae sit pura potentia ab aeterno, ut fingunt Athei, etiam ab aeterno dari debet aliquid, quod sit actus purus: id autem Deus est, rerum omnium artifex: ergo datur.

Replicant Athei cum Democrito, omnem prorsus coaluisse naturam ex Atomorum in vastissimo nihili sinu sese moventium occursu et coagulatione. — Verum, inquit Minutius Foelix, Democritus ipse nonne plerumque naturam, qua rerum imagines fundit, et intelligentiam Deum loquitur, ac proinde ipsemet Democritus Deum admittit suarum atomorum opificem, ac compaginatorem. Insuper si ex hac atomorum revolutione et coagulatione cuncta fuerunt congesta et ordinata, cur simili modo ligna, caementa, lapides, et caetera ad aedificium necessaria ab aliquo altissimo monte in vallem demissa et simul volventia, ac in revolutione sibi invicem caemento coagulata, ordinatum ac magnificum Palatium non struunt et efformant? Denique cur modo non fit similis illa atomorum revolutio ad alicuius novi entis formationem? An exhausta est atomorum illarum foecunditas? An gluten deficit quo invicem cohaereant? — Hoc argumentum mire torquet Lactantius, lib. 1. De ira Dei, cap. 10.

Quis, inquit, artifex potuit aut cor hominis, aut vocem, aut ipsam fabricare sapientiam? Quisquamne igitur sanus existimat quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum sparsim cohaerentium perfici potuisse… Quo igitur consilio, qua ratione de confuso acervo se atomi congregaverunt, ut ex aliis inferius terrae conglobarentur, coelum desuper tenderetur, tanta syderum raritate distinctum, ut nihil umquam excogitari possit ornatius? Tanta ergo qui videat, et talia potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla convenientia, nulla ratione divina: sed ex atomis subtilibus et exiguis concreta esse tanta miracula? Nonne prodigio simile est aut natum esse hominem qui haec diceret, aut extitisse qui crederent?

Replicant denique caeteri, haec omnia quidem formata fuisse, sed a casu. — Verum, inquit Seneca, lib. 1. Quaestionum naturalium, in praefatione: Quis adeo rationis expers, ut hoc, quo neque formosius quidquam, nec dispositius, nec in proposito constantius, existimet fortuitum et casu volubile et non a suprema aliqua Ratione ordinatum? Nam, ut loquitur Trismegistus in Pimandro, cum statuam absque fabro et pictore fieri nullus asserere audeat; miram huius mundi constitutionem sine Conditore constitisse putabimus? Cui concinit S. Chrysostomus in hunc versum Psal. 13. Dixit insipiens, etc. Non est fundamentum, inquit, ergo quomodo stat aedificium? Non est aedificator, quomodo Domus facta est? Non est architectus, et quis urbem condidit? Non est musicus, et quomodo in mundi lyra apparet concentus? Eodem argumento utitur S. Gregorius Nazianzenus, oratione secunda de Theologia, proferens exemplum cytharae cuius concentum cum audimus, certo compertum habemus eam pulsari a perfectissimo quodam artifice. Unde concludit S. Augustinus, lib. 10. Confessionum et 11. De Civitate, cap. 4: Mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie, quodam modo tacitus et factum esse se, et factorem suum Deum esse, proclamat. Hinc apposite Trismegistus dicit mundum hunc esse librum Divinitate plenum et speculum divinorum, in quo divini esse splendidissima fulget imago; quot enim in mundo creaturae conspiciuntur, tot sunt Divinitatis vestigia, tot imagines, tot divini sui Artificis praecones; nulla siquidem est tam elinguis, quae tacito sermone non eructet: Ipse fecit nos, et non ipsi nos.

Secundum Argumentum petitur ex corpore coelesti totius mundialis machinae parte nobilissima. Nam, inquit Regius vates, Psal. 18.: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annuntiat firmamentum. Quae verba S. Chrysostomus exponens homilia 9. ad populum, ait:

Quomodo enarrant gloriam Dei? Dic mihi. Vocem non habent, os non possident, illis non est lingua, quomodo igitur narrant? Per ipsum aspectum. Cum enim vides pulchritudinem, magnitudinem, celsitudinem, situm, formam per tantum corpus permeare, tamquam vocem audiens et ad aspectum discens, admiraris eum qui tam pulchrum et mirabile corpus creavit. Tacet coelum, sed ipsius aspectus vocem tuba clariorem emittit, per oculos, non per aures nos docens.

Unde idem Regius Psaltes alludens ad morem Antiquorum, qui ex pellibus libros conficiebant, ait Psalmo 103. Extendens coelum sicut pellem, idest sicut librum apertum, in quo Divinitatis auctoritas, dignitas, et potentia legitur, juxta illud Isaiae 34.: Complicabuntur sicut liber coeli. Hinc S. Prosper, libro 2. De Vocatione Gentium, cap. 1.: Ante sacras litteras in testimonium Domino deservivit Orbis, et inenarrabilis Coelorum pulchritudo, per quam hominibus quaedam tabulae praebebantur, ut veluti in paginis elementorum et voluminibus temporum Divinae institutionis doctrina legeretur. Coelum ergo cunctaque coelestia consonanti speciei suae ordinationisque concentu protestantur gloriam Dei et praedicatione perpetua maiestatem sui loquuntur Authoris. Unde concludit Minutius Foelix in Octavio:

Quid potest esse tam apertum, tam confessum, tamque perspicuum cum oculos in Coelum sustuleris, et quae sunt infra citraque lustraveris, quam esse aliquod Numen praestantissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moveatur, alatur, gubernetur. Coelum ipsum vide quam late tenditur, quam rapide volvitur, vel quod in noctem astris distinguitur; vel quod in diem sole lustratur; iam scies quod sit in eo summi Moderatoris mira et divina libratio… Quid cum ordo temporum et frugum stabili varietate distinguitur, nonne Auctorem suum Parentemque testatur? Ver aeque cum suis floribus, et aestas cum suis messibus, autumni maturitas grata, et hyberna olivitas necessaria, qui ordo facile turbaretur, nisi maxima ratione consisteret. Iam providentia quantae est, ne Hyems sola glacie ureret, aut sola Aestas ardore torreret, Autumni et Veris inserere medium temperamentum.

Tertium denique Argumentum colligitur ex ipso homine: nam, ut prosequitur Minutius Foelix,

Ipsa praecipue formae nostrae pulchritudo Deum fatetur artificem, status rigidus, vultus erectus, oculi in summo velut in specula constituti, et omnes caeteri sensus velut in arce compositi: longum est ire per singula; nihil in homine membrorum est, quod non et necessitatis causa sit et decoris. Et quod magis mirum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique lineamenta deflexa. Sic et similes universi videmur, et inter se singuli dissimiles invenimur.

Similia passim habent alii sancti Patres et graviores quique Philosophi etiam apud Idololatras degentes, qui ex miranda hominis structura summam Divini artificis prudentiam et sapientiam agnoverunt, ut videre est apud Lessium, libro 1. De Providentia Numinis, n. 64. Quo etiam argumento utebatur olim invictissima septem Machabaeorum mater, quae 2. Machab. c. 7. filios compellens ait: Nescio qualiter in utero meo apparuistis, neque enim ego spiritum et animam dedi vobis et vitam, et singulorum membra non ego ipsa compegi: sed mundi Creator qui formavit hominis nativitatem. Unde merito Psaltes Regius, Ps. 102: Benedic anima mea Domino, et omnia quae intra me sunt nomini sancto eius. Omnia ossa mea dicent: Domine quis similis tibi? Et Ps. 138: Mirabilis facta est scientia tua ex me. Nihil ergo magis divinam Potentiam infinitamque eius Sapientiam commendat, quam miranda hominis fabrica.

Conclusio Tertia. — Plurimae sunt rationes morales quibus Dei existentia suadetur; praecipue vero sunt quinque sequentes.

Primo. Quod non possit abradi a conscientia hominum, etiam sceleratissimorum, Dei timor ad fulmina nedum et tonitrua, sed et ad cuiuslibet rei nocivae et adversantis occursum, ut manifeste Iob testatur cap. 15², ubi de impio ait: Tetendit adversus Deum manum suam, et contra Omnipotentem roboratus est, occurrit adversus eum erecto collo et pingui cervice armatus est. Verumtamen sonitus terroris semper in auribus illius, et cum pax sit, ille semper insidias suspicatur. Unde cum Tertulliano, lib. De Testimonio Animae, concludere licet: Hinc ergo tibi anima de conscientia suppetit domi ac foris, nullo irridente vel prohibente praedicare: Deus videt omnia, et Deo commendo, et Deus reddet, et Deus inter nos iudicabit: Unde hoc tibi non Christiana?

Secundo. Apertae insaniae et impudentissimae temeritatis est aliquid contra totius orbis consensum velle tueri: sed qui negat Deum esse id affirmat reclamante universo hominum coetu; siquidem una est gentium omnium etiam efferatissimarum alicuius Divinitatis veneratio et confessio. Unde Lactantius, lib. 3. cap. 10. ex Cicerone: Nullum est animal, praeter hominem, quod habeat notitiam aliquam Dei: ipsisque in hominibus nulla gens est neque tam immansueta, neque tam ferrea, quae alicuius Religionis sensum non habeat. Hinc Plato in Protagoram apud Marsilium Ficinum, lib. 17. De Immortalitate, cap. 9. maximum vult esse nostrae Divinitatis indicium, quod soli nos tamquam sortis divinae participes, ob cognationem quandam, Deum agnoscimus et cupimus tamquam Auctorem, invocamus et amamus ut Patrem, ut Regem veneramur, timemus ut Dominum. An non ergo maxima est arrogantia et amentia, ob leves aliquas argutias Dei existentiam in dubium revocare, quam creaturae praedicant, omnes homines venerantur, testatur orbis universus?

Tertio. Quod ex negatione supremi Numinis virtutis pereat praemium, pietas omnis extinguatur et ad exercenda quaeque vitia improbis laxentur habenae. Quid enim non molietur hominum vesana libido? Quid malitia non attentabit, si nullus timeatur criminum vindex, occultorum scelerum nullus appareat ultor? Unde cum David dixisset insipientes in corde suo Deum eiurasse, statim subdit: Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis suis, etc. Ex quibus sic argumentor: Illa doctrina quae vitiis ac flagitiis, etiam tetrioribus, committendis viam aperit, exquisitissimis quibusque suppliciis est eliminanda; sed ea quae negat Deum esse, talis est. Maior est certa. Minor probatur: Nihil tam a flagitiis et facinoribus committendis homines revocat, quam ultio atque vindicta, quae cogitatur sumenda de his si committantur, etenim:

Oderunt peccare boni virtutis amore. Oderunt peccare mali formidine poenae.

Ergo nihil magis aditum aperit criminibus, quam doctrina, ex qua sequitur neminem esse criminum ultorem: sed ex ea quae negat Deum esse, sequitur neminem esse flagitiorum et facinorum ultorem: ergo doctrina quae negat Deum esse, aperit viam omnibus flagitiis et facinoribus. Subsumptum probatur: Duo tantum cogitari possunt scelerum ultores, homo et Deus: atqui homo non potest esse scelerum ultor: ergo superest ut sit Deus: ergo si non detur Deus, sequitur nullum esse criminum ultorem ac vindicem. Maior perspicua est.

Minor probatur: Homo ultor criminum dumtaxat esse potest per patibula et similia tormenta temporalia, quae infert potestas humana: at non sufficit ut dicatur dari criminum ultor aut vindex. Quod sic probo: Ultor criminum est qui de omnibus criminibus, a quocumque committantur, vindictam sumere potest et debet; nam si de quibusdam tantum criminibus vindictam sumat, non erit simpliciter criminum ultor dicendus, sed tantum quorumdam criminum. Et si non possit sumere vindictam de criminibus etiam a quovis genere hominum committendis, simpliciter quoque criminis ultor dicendus non erit. Atqui nec de quibusvis criminibus homo vindictam sumere potest, eo quod multa crimina sint occulta; quis enim punire potest tot fornicationes, adulteria, homicidia, detractiones, rapinas, odia occulta, caeteraque id genus? Nec ex quibuslibet hominibus, qui crimina commiserint, potest quoque homo vindictam sumere. Nam licet ab homine sumi possit vindicta de crimine publico ab aliquo plebeio perpetrato, non ita si a potente aut Principe fuerit perpetratum: ergo ex ea doctrina quae negat Deum esse, sequitur nullum esse omnium criminum ultorem.

Replicant Athei: Equidem rite inferri ex eo quod Deus admittatur, etiam admittendum esse criminis ultorem, sed hunc ultorem confictum et excogitatum fuisse a Principibus et Rectoribus populorum, ut eos hac arte in officio contineret. — Contra 1. Si ita temere excogitatus fuit ille criminum vindex: ergo in rei veritate nemo est quem homines timere debeant, et cuius metu a perpetrandis quibusque criminibus valeant revocari. Quod si ita est, sequitur tam Principes quam plebeios homines tuto ruere posse in atrociora quaeque occulta crimina, et vitiis omnibus laxare habenas. Quo fit ut homines, non modo brutis pecudibus nihil excellent, sed et erunt multis partibus longe miseriores, utpote qui, quod malorum formis obnoxii, tumultuariam et irrequietam vitam, perpetuo trahent, nam quid non timebunt ab homine plerumque feris ferociore? — Contra 2. Replicae huius mendacium et insaniam aperit ipse hominum veluti medullis infixus de criminum ultore timor, quo fit ut ipsi impiissimi ab eius metu nullo modo sese umquam extricare potuerint, quod ex ipso Caligula constat, quo ut nemo insolentius negavit scelerum ultorem Deum, ita nemo trepidavit miserius ad eius vindictam et fulmina. Constat ex experientia perditissimorum illorum hominum, qui cum omnem pietatem et religionem exuant, ita suorum criminum furiis et conscientiae stimulis dire vexantur, ut trepident timore ubi non est timor. Adde quod si nullus Deus existeret, nullum pariter foret praemium virtutis et pietatis; quotidiana namque experientia constat, viros probos in hac mortali vita variis tentationibus iactari, urgeri molestiis, doloribus cruciari, vexari angustiis et ab impiis hominibus irrideri, contemni, et affligi, impios vero e contra honorum culmen ascendere, ingentes cumulare opes, abundare thesauris, amicis, clientibus, et summis laudibus celebrari, etiam cum iura divina et humana violaverint: ergo cum Davide, Psalmo 57., merito concludendum est: Si utique est fructus iusto, utique est Deus iudicans eos in terra.