Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum in praecedentibus iam notaverimus compositionem metaphysicam fieri quatuor modis; iamque satis superque constet ex dictis de distinctione formali attributorum, divinas perfectiones, sive attributales sive modificantes, nullam reipsa in Deo compositionem efficere, solum superest hic resolvendum an aliqua in Deo deprehendi possit compositio ex genere et differentia, et ex Essentia Divina et divinis suppositis: quae ut pateant evidentius

Notandum 1. Gradus generis, et differentiae posse bifariam concipi. Primo quidem quatenus reipsa formaliter invicem distinguuntur ex natura rei, ut probant omnes Scotistae cum Doctore, in 2. dist. 3. quaest. 1. et alibi. Qua ratione gradus genericus dicitur, qui cum sit diversis speciebus communis, et ad eas indifferens, censetur esse velut in potentia determinabilis ad illas per aliquem alium gradum, qui dicitur differentia, eo quod per eam res constituatur, et ab alia quavis distinguatur. Sic verbi gratia principium et vis sentiendi dicitur conceptus genericus communis homini, et bruto, et ad utrumque determinandus, per alios conceptus nomine rationalis, et irrationalis expressos. Secundo, quatenus hic uterque gradus concipi possit quasi sola ratione diversus, ita quod a parte rei nulla quidem in re sit talium conceptuum distinctio, sed tantum distinctionis occasio, et fundamentum cur noster intellectus ex nativa sua fecunditate hanc distinctionem efficiat, et illos gradus veluti distinctos percipiat, quamquam revera a parte rei non distinguantur.

Notandum 2. Hunc utrumque gradum sumi posse, vel categorice, vel transcendentaliter. Priori modo, gradus genericus est ille, qui in linea praedicamentali substantiae, vel accidentium praescindit a subiectis sibi speciebus, ad easque determinatur per veras ac perfectas differentias divisivas ac contractivas generis, et constitutivas ac distinctivas speciei: posteriori autem modo gradus genericus ille dici debet, qui ab omni ente praedicamentali praescindens, percipitur ad modum alicuius conceptus communis, Deo et creaturis univoce conveniens, et ad utrumque determinatus, sive per veras differentias essentiales, sive per modos intrinsecos gerentes vices differentiarum. Priori modo hic uterque gradus desumi debet ab aliqua realitate distincte cognita per operationes, vel proprietates rei, v. gr. gradus genericus in homine desumitur a virtute sentiendi, qui per sensationes apparet communis homini et bruto: gradus autem differentialis desumitur a virtute discursiva, quae soli homini inter animantes est propria: ideo autem hic uterque gradus debet cognosci distincte, quia inservit ad formandam rei distinctionem, quae essentiam explicare debet distincte per genus, et differentiam categoricam. Secus est autem de genere, et differentia transcendentibus, quae rei naturam non distincte, et per notas realitates, sed confuse, et per conceptus transcendentes aperiunt. An autem alterutro ex his modis, gradus differentialis et genericus Deo conveniant, hic est resolvendum.

Conclusio prima. — Deus revera non componitur ex gradibus generis, et differentia categoricis: non est autem improbabile eum constare genere, et differentia transcendentali. Haec Conclusio duas habet partes, quarum prima aperte tuetur Doctor in 1. dist. 8. q. 3. n. 16. etc.

Probatur 1. Auctoritatibus SS. Patrum, qui censent Deum nullatenus includi in praedicamentis. Ita prae ceteris sanctus Anselmus in Monologion, cap. 26., ubi ait: Substantiam divinam nullo communi substantiarum tractatu includi, a cuius essentiali communione omnis natura excluditur. — Idem affirmat sanctus Bernardus, vel quisquis est auctor libri De vita solitaria, ubi circa finem, de Deo sermonem instituens ait: Ipsa est summa substantia, non subiecta praedicamentis, sed rerum omnium subsistens causale principium. Similiter sanctus Augustinus libro De Cognitione verae vitae, cap. 3. ait: Deum praedicamentis cunctam humanam conditionem includi, et ab his omnibus proprietatem summae Essentiae evidenti ratione penitus excludi; unde merito concludit Evagrius, apud Socratem lib. 3. cap. 7.: Quod omnis propositio, vel genus continet quod praedicatur, vel speciem, vel differentiam, vel proprium, vel accidens, vel quod ex iis componitur; nihil autem in sancta Trinitate eiusmodi potest accipi.

Probatur haec eadem veritas ratione Doctoris loco laudato. Gradus genericus categoricus petitur a realitate determinabili et contrahibili, differentialis vero a realitate determinativa et contractiva: sed hae distinctae realitates in Deo reperiri nequeunt: ergo nec gradus genericus, et differentialis categoricus in eo est inveniendus.

Maior patet intuitu ipsius lineae praedicamentalis, tum substantiae, tum accidentium, in qua linea certum est gradum genericum esse realitatem illam, quae communis videtur diversis speciebus, ad quas determinatur per gradus ipsis proprios et speciales; sic substantia ad corpus per materialitatem, et ad spiritum per immaterialitatem determinatur, et contrahitur.

Minor probatur; omnis realitas, et formalitas in Deo distinguenda, est formaliter, aut saltem realiter infinita; sed formalitas, vel realitas infinita non est determinabilis et contrahibilis per formalitatem aut realitatem. Probatur: Quidquid contrahitur et determinatur per aliud, etiam et per illud actuatur et perficitur: sed formalitas, vel realitas infinita non potest per aliquod actuari, nec perfici: ergo nec determinari, et contrahi, nec proinde habere potest rationem generis. Maior patet: materia enim, quae per formam determinatur, etiam per eam actuatur et perficitur. Idem dicendum de genere, quod per differentiam contrahitur, et perficitur, ac nobilitatur. Minor etiam constat: infinitum enim illud dicitur, quod habet in se, et ex se omnes perfectiones sibi compossibiles: etenim si aliqua ei desit perfectio, iam infiniti rationem non obtinet: sed conceptus genericus ex se et in se non inducit conceptum differentiae, per quam contrahitur, alioquin differentia, v. g. rationalis superflueret ad hominis constitutionem, cum homo per gradum animalis etiam esset rationalis; aut sequeretur eum esse bis rationalem; semel quidem per animal, quod rationale etiam ex se contineret, et iterum per gradum ipsius rationalis, qui adderetur ei per modum differentiae: ac proinde cum omnis realitas, vel formalitas, quae in Deo est, sit infinita, ab ea non potest desumi distinctus conceptus genericus, qui vere sit categoricus. Sicque Deus constitui nequit ex gradu generico, et differentiali categorico, nec consequenter componi ex genere et differentia praedicamentali.

Confirmatur. Impossibile est, quod essentia simpliciter infinita in genere entis constet genere et differentia categoricis: sed Essentia divina est simpliciter infinita in genere entis: ergo non potest constare genere, et differentia categoricis. Minor constat. Maior probatur: Quod est infinitum in aliquo ordine non potest constare partibus finitis in eodem ordine: sed genus et differentia categorica sunt quid finitum, et limitatum in ratione entis: ergo Essentia infinita non potest constare genere et differentia. Maior est evidens, quia ex rationibus finitis nihil nisi finitum fieri potest. Minor probatur: genus et differentia sunt partes metaphysicae ab invicem distinctae, et sese invicem a suo conceptu excludentes: genus enim non includit differentiam in suo conceptu, sed excludit: at repugnat duas partes, quarum una aliam non includit, esse infinitas; infinitum enim identificat quidquid sibi compossibile; infinitum enim ens sibi identificat omnem perfectionem entis; et infinita linea, si quae esset, identificaret sibi quamlibet longitudinem: ergo pariter infinita realitas debet identificare omnem realitatem sibi compossibilem: ergo cum genus non possit sibi identificare differentiam sibi compossibilem in eadem specie, imo ipsam excludat a suo conceptu, sequitur neutrum posse esse infinitum.

Alias rationes hanc ipsam veritatem probantes missas facio, utpote quas expendimus in nostra Logica, Disputatione de Substantia praedicamentali, quaest. 1. concl. 2.

Dices. SS. Patres indicant quaedam praedicamenta in Deo reperiri, et de ipso vere affirmari. Sic S. Augustinus, 5. De Trinit., cap. 7. 8. 10. et 11., docet Deo proprie convenire praedicamentum Substantiae, Relationis, et Actionis; Qualitatis vero, Quantitatis, Situs, et Habitus solum improprie. Similiter S. Damascenus, in Elementario, cap. 7. ait: Summi, primique generis substantiae species esse, primum id, quod corpore vacat, et corpus inanimum: hoc est, substantia praedicamentalis genus distribuitur in substantiam spiritualem, et corpoream: subdit autem: Complectitur Essentia corpore vacans Deum, Angelum, Animam, Daemonem. Denique Boetius, lib. 1. De Trinit. dicit, solum duo praedicamenta, nempe Substantiae et Relationis, manere in divinis. Ergo censent isti Patres in Deo vere reperiri genus categoricum, tum Substantiae, tum Relationis.

Nego consequentiam. solum enim volunt SS. Patres conceptum confusum substantiae et relationis magis Deo accommodari, et attribui posse, quam ceteros alios conceptus praedicamentales, qui Deum omnino dedecent; ita quod a ratione substantiae, et relationis increatae et creatae, aliquis praescindi possit conceptus, saltem confusus, qui non proprie, sed per metaphoram Deo generice tribuatur. Ita Doctor Subtilis explicat S. Damascenum, et Boetium, idque colligit ex verbis Damasceni dicentis c. 8. Elementarii: Substantia, quae continet supersubstantialiter increatam Deitatem, cognoscibiliter autem, et contentive omnem creaturam, generalissimum est genus. Hoc est, inquit Doctor, substantia praedicamentalis continet sub se formaliter Deitatem, sicut continet creaturam, nec de utraque simili modo generice praedicatur; sed supersubstantialiter, id est, quatenus conceptus substantiae Deo accommodatus excludit omnem imperfectionem, et limitationem, quae reperitur in conceptu generico praedicamentali.

Idem colligitur ex Boetio ipso, l. 1. De Trinit., cap. 6., ubi cum recensuisset decem praedicamenta, in quae ens generatim distribuitur, subdit:

At haec cum quis in divinam verterit praedicationem, cuncta mutantur, quae praedicari possunt: aliquid vero omnino non potest praedicari. Nam substantia in illo non est vere substantia, sed ultra substantiam. Item qualitas, et cetera quo evenire queunt: quorum ut amplior fiat intellectus, exempla subdenda sunt. Nam cum dicimus, Deus, substantiam quidem significare videmur, sed eam, quae sit ultra substantiam. Cum vero iustus, qualitatem quidem, sed non accidentem, sed eam quae sit substantiae; sed ultra substantiam.

Unde concludit Doctor omnia praedicata communia Deo, et creaturis esse praedicata transcendentia, et praescindentia ab omnibus praedicatis categoricis, quae finita sunt et limitata.

Secunda Pars probata manet ex nostra Metaphysica, q. 3. sect. 2., ubi aperuimus non esse improbabile rationem Entis, quam Doctor Subtilis contendit univocam esse ad Deum, et creaturas, habere pariter rationem generis transcendentalis; quippe cum Deus conveniat cum creatura in ente, ab ea vero differat essentialiter per infinitatem.

Dices. SS. Patres censent omnem rationem generis et differentiae a Deo arcendam esse: ergo neque etiam rationem generis et differentiae transcendentalis admittere potest. Patet antecedens: nam S. Clemens Alexand., l. 8. Stromat. ait, Deum neque genus esse, neque differentiam, neque speciem, neque numerum, etc. Et S. Cyrillus Alexand., lib. 55. Thesauri, cap. 5. ait, Deum habere differentiam substantialem, eo quod simplicissimus sit, differentia autem in compositis solum inveniatur: ergo, etc.

Respondeo. praefatos Patres, et quoslibet alios idem insinuantes, intelligendos esse de genere et differentia praedicamentali, quae cum limitationem et compositionem ex realitatibus importent, procul sunt a Deo removenda: non autem de genere et differentia transcendentali, quae nullam realitatem, sed solum conceptuum diversitatem important, quod luculenter animadvertit Rusticus Diaconus in Dialogo contra Acephalos, ubi haeretico ei obiicienti, unum summumque genus habere Divinitatem, atque Humanitatem; Substantiam enim generalissimum genus esse divinitatis, et humanitatis, quae est per semetipsum subsistens: ita respondet:

per se Subsistens, cum de Deo dicitur, significat quod nullius alterius ad hoc ut sit, indigeat; cum vero de creaturis, nequaquam; a Creatore enim esse sumpserunt. … Igitur etsi unum nomen est substantiae, non tamen una res: non est igitur commune genus substantiae Deitati, et carni: sed nomen commune tantummodo; hoc vero genus non est.

Instabis. Ratio generis categorici in Deo reperiri nequit: ergo nec transcendentalis. Antecedens patet ex dictis. Consequentia probatur: Ideo genus categoricum reperiri nequit in Deo, quia, cum quidquid in Deo est sit infinitum, nihil in eo potest habere rationem partis: omne enim totum est maius sua parte: infinito autem nihil est maius: sed genus quodcumque, sive categoricum sive transcendendentale, necessario habet rationem partis; siquidem cum differentia concurrit ad constituendam essentiam. Ergo qua ratione genus categoricum a Deo arcendum est, eadem et transcendentale est removendum.

Nego consequentiam. et ad maiorem illius probationis dico, non repugnare infinitum habere rationem partis, non per modum realitatis, sed per modum formalitatis, quae non dicat adaequate totam essentiam rei formaliter; nam certum est in ipso Deo rationem substantiae infinitae formaliter distingui a ratione substantiae spiritualis infinitae. Adde quod licet attributa divina sint infinita, videntur tamen habere rationem partis respectu ipsius Essentiae Divinae: siquidem ex ipsis et essentia divina Deus totus constituitur, et velut integratur.

— Ad id autem quod dicitur, infinito nihil esse maius; respondeo, infinito nihil est maius, realiter, transeat; formaliter, nego. Potest enim fieri quod aliquid sit maius uno infinito formaliter, si nempe cum ex se sit iam formalitas infinite perfecta, aliam sibi adiunctam, et realiter identificatam habeat formalitatem etiam infinite perfectam: sic Essentia divina, v. g. quae ex se est infinite perfecta, praescindendo ab attributis, dici potest perfectior quando concipitur cum ipsis attributis etiam infinite perfectis: ergo licet nihil in Deo possit habere rationem partis per modum realitatis, ex quo desumatur ratio generis categorici, non tamen repugnat in eo aliquid habere rationem partis per modum formalitatis, ex qua desumatur ratio generis transcendentalis.

Conclusio secunda. — Personalitates divinae licet formaliter ab Essentia distinctae, nullam tamen cum ipsa veram compositionem efficiunt. Haec conclusio satis superque probata manet ex iis quae diximus de attributis divinis, quae licet ab Essentia divina formaliter discrepent, tamen cum ea nullam compositionem efficere demonstravimus. Nihilominus eam ulterius probo:

Primo quidem ex summa Dei identitate: Omnis vera compositio fieri debet ex duabus realitatibus: sed Personalitas, et Essentia divina non sunt duae realitates: ergo nullam compositionem efficiunt. Maior patet ex 2. Notabili. Minor probatur ex S. Bernardo, lib. 5. De Consideratione ad Eugenium, cap. 8.: Personarum, ait, proprietates non aliud, quam Personas, ipsasque non aliud, quam unum Deum, unam divinam Substantiam, unam divinam Naturam, unam divinam, et summam maiestatem Fides Catholica confitetur. Idem loquitur Eulogius Alexandrinus, apud Photium pag. 457. Asserunt, inquit, aliqui Hypostasim complexionem esse substantiae, et proprietatum, quod aperte compositionem introducere videtur. Et ubi est illa in Trinitate simplex Divinitas, et compositionis expers? nimirum si Personalitas ab Essentia distinguatur, ut realitas a realitate. Hanc ipsam summam identitatem Essentiae divinae cum Personis, disertis verbis indicat S. Cyrillus Alexandrinus, lib. 10. Thes.:

Cum non composita sed simplex natura Deitatis sit, inquit, nunquam in duas Personas, Patris, Filii cogitatione distingueretur, nisi quaedam inveniretur differentia; non secundum Essentiam, sed secundum Relationem et quasi extrinsecus, id est extra Essentiam intellecta: per quam utriusque Persona in propria hypostasi constituitur, et in unitatem Deitatis propter identitatem naturalem constringitur, ut nulla confusio fiat, et quasi mixtio Patris, et Filii

quibus aperte indicat nullam inter Divinas Personas intercedere compositionem, nec earumdem cum Essentia Divina, propter scilicet summam illarum essentialem identitatem.

Probatur 2. Conclusio. ex summa Actualitate Dei: Omnis vera compositio fieri debet ex duabus realitatibus, aut formalitatibus, quarum una habeat rationem actus, alia vero rationem potentiae determinabilis: nullam potest habere rationem potentiae: ergo nec compositionem admittere. Haec satis superque patent ex his quae diximus, tum in demonstranda Dei Existentia, ratione petita ab ente necessario, et actu: tum in probanda distinctione formali attributorum ab Essentia Divina.

Dices. Ubi est unio, ibi est compositio: sed inter Personalitates divinas, et essentiam est unio: ergo et compositio. Minorem probant SS. Patres, qui et naturam divinam cum Personis, et Personas invicem uniri affirmant. Sic S. Athanasius, lib. Contra Sabellianos: Trinitas, inquit, vere existens coniuncta est interrumpente nullo. Et S. Gregorius Naz., Oratione 23.: Unitatem, inquit, in Trinitate, et Trinitatem adorari in unitate, cuius admirabilis et divisio sit et unio. Item S. Aug. Sermone 189. de tempore, proprietatibus dividi, sed natura sociari tres Personas asserit.

Respondeo 1. Negari posse maiorem, unio namque non semper infert compositionem; siquidem entia completa, puta lapides, invicem uniuntur in domo unitate aggregationis, non tamen idcirco componuntur; compositio enim est eorum unio, quorum unum habet rationem actus et aliud rationem potentiae.

Respondeo 2. negando minorem; et ad SS. Patres dico, eos his aut similibus loquendi modis non intendere aliquam perfectam intercedere unionem, tum inter Personas ipsas, tum cum Essentia Divina, sed solum perfectam unitatem essentialem; et eos insinuare Divinitatem communicari tribus Personis sine ulla sui divisione, et diversitate, ne videlicet Deorum pluralitatem inducere viderentur; unde Arianis crebro exprobrabant, quod ipsius Deitatis divisione pluralitatem Deorum inducerent: Si variaret, inquit S. Gregorius Nyssenus, diversa res esset, ut errore decepti suspicantur, in sancta Trinitate natura, consequens esset ut in multitudine Deorum numerus dilataretur; quod cum substantiae diversitate subiecta ipsa dividerentur. Quod egregie prosequitur Cardinalis Bessario, lib. De Process. Spiritus sancti:

Substantia, inquit, et hypostasis in unaquaque divina Persona res una sunt: atque ita una, ut sola ratione invicem discernantur. Nam si reipsa invicem Persona sive hypostasis, et substantia differret, essent quemadmodum Personae tres reipsa, sic et tres substantiae: id est essentiae; hoc autem contrarium est fidei.

Instabis. Ubi est determinabile, et determinativum, ibi est potentia, et actus, ac proinde compositio: sed Essentia est determinabilis, et personalitas determinativa ipsius, ut cum ea Personam constituat; ergo inter Personam, et Essentiam est compositio.

Distinguo maiorem. Ubi est determinabile, et determinativum, ad modum vel materiae et formae, vel generis et differentiae, ibi est compositio, concedo: ubi est determinabile non per modum potentiae indifferentis ad hunc vel illum actum, sicut materia est indifferens ad hanc vel illam formam, et genus ad hanc vel illam differentiam; sed per modum actus constituentis, et concurrentis cum altero actu ad rem constituendam quae sit actus purus, nego. Essentia autem divina non est determinabilis per personalitatem priori, sed posteriori modo; haec enim cum sit actus purus concurrit ad constituendam Personam divinam.

Urgebis. Ex unione actus cum actu, non fit ens per se, sed per accidens: ergo vel Persona divina, quae constituitur per Essentiam, et Personalitatem, non fit ex actu, et actu, et sic vere componitur; vel non est ens per se, sed per accidens, quod asserere impium esset. — Distinguo antecedens: Ex unione actus cum actu non fit ens per se, in creatis, concedo; quia nisi unita creata invicem coalescant per modum actus et potentiae ad tertium constituendum, nihil habent in se, quo possint invicem identificari: secus est autem in divinis, quia cum infinitas divina identificet realiter ea omnia, quae in Deo sunt, praeter Relationes Personales, quae idcirco non dicuntur infinitae, hinc fit quod per unionem actus cum actu in Deo non fiat ens per accidens, sed per se, propter summam utriusque identificationem.