Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter Praesentiam, Ubiquitatem, et Immensitatem Dei, quod Immensitas sit infinita divinae entitatis virtus et capacitas, qua Deus ex natura sua vim habet sese intime praesentem sistendi omnibus creaturis, etiamsi numero, et specie infinitae existerent: Ubiquitas autem est ipsemet actualis Dei in omnes creaturas existentes illapsus, et veluti substantialis ipsius in singulas mundi partes diffusio; Praesentia vero, nedum est intimus ipse substantialis Dei illapsus, sed et specialis eius assistentia, et operatio alicubi. Sic. 2. Machabaeorum, cap. 15. Iudas, et eius milites prostraverunt non minus triginta quinque millia, praesentia Dei magnifice delectati.

Notandum 2. Quod cum quatuor distingui possint entium gradus, et ordines; nimirum natura, gratiae, gloriae, et divinitatis; etiam quadruplex distingui potest Dei residentia, et in alio existentia, seu praesentia: Prima est entitativa, fitque per suae Divinae entitatis in singulas mundi partes exuberantem effusionem, ipsomet dicente, Ieremia 23.: Coelum et terram ego impleo. Secunda sanctificans, qua fit per charitatis, et gratiae diffusionem, qua Deus speciali modo animabus iustis inexistit, dicente Christo, Ioannis 14. Si quis diligit me.... Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Tertia beatificans, quae fit per divinae felicitatis, et voluptatis in omnes Beatos efluxum; de qua David Ps. 5.: In aeternum exultabunt, et habitabis in eis. Quarta denique est divina, et fit per specialem divinarum Personarum inexistentiam. Quae iterum duplex potest distingui: nimirum personalis, qua Verbum divinum specialiter praesens est humanitati, quam assumpsit per unionem hypostaticam; in Christo namque, ait S. Paulus ad Colossenses 2., inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter; alia vero essentialis, qua divinae Personae sibi mutuo inexistunt, dicente Christo, Ioannis 14: Ego in Patre, et Pater in me est.

Notandum 3. Praesentiam, et residentiam naturalem iterum distingui posse triplicem, iuxta tres modos, quibus solito Deus dicitur rebus omnibus existentibus inesse, nimirum per Essentiam, Potentiam, et Praesentiam. Quos existendi modos ita S. Thomas interpretatur, Prima parte, q. 8. art. 3., ut Deus dicatur esse in rebus per Essentiam, quia omnibus immediate dat esse: per Potentiam autem, quia omnia eius potestati, et imperio subiacent; per Praesentiam denique, quia omnia sunt in prospectu eius nuda, et aperta, nihilque ipsum latet. Quod explicat exemplo Regis, qui est praesens per potentiam in toto suo regno, omnes enim regni incolae eius imperio subduntur: est autem per praesentiam in cubiculo regio, quia omnia quae in eo geruntur patent eius oculis; est vero per essentiam, et substantiam in throno suo, in eo namque tota eius substantia residet. Verum hanc explicationem non immerito respuunt Durandus, et Aureolus; etenim si Deum esse in rebus per Praesentiam idem esset, ac habere res in suo prospectu, sequeretur Deum esse in rebus non solum quando sunt, sed etiam antequam existant, siquidem intellectus divinus deprehendit, et vocat quae non sunt, tamquam ea quae sunt. Adde quod cognitum est in cognoscente, non autem cognoscens in cognito. Idem dicendum de Potentia, haec enim nedum ad res praesentes, sed etiam ad futuras sese extendit. Respuitur pariter haec explicatio quantum ad modum existendi per Essentiam, quia rem alteri esse praesentem substantialiter, non solum est ipsi communicare esse, alioquin Sol esset in omnibus sublunaribus ad quorum productionem concurrit, sed ultra requiritur substantiae indistantia. — Itaque Deum esse praesentem rebus per Essentiam nihil aliud est, quam cum rebus omnibus substantialiter inexistere: per Potentiam autem idem, ac res omnes producere, et continuo influxu eas conservare: per Praesentiam denique idem est, ac res omnes existentes in suo prospectu habere, et intime per suam cognitionem penetrare. An autem hoc triplici modo Deus rebus omnibus vere inexistat, hac in Quaestione resolvendum est.

Conclusio prima. — Deus revera est immensus, et ubique praesens per Essentiam, Potentiam, et Cognitionem.

Probatur 1. pars ex Scriptura: Ps. 138. Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum tu illic es, si descendero in infernum, ades, etc.; quae verba Anastasius Constantin. lib. 2. De incircumscriptione Dei, recte affirmat de substantia Dei esse intelligenda: Numen etenim, inquit, illud omnia permeat, ac pertendit, universa adimplens magnitudine suae naturae. Quod ipsemet Deus confirmat, Ieremiae 23: Numquid non coelum, et terram ego impleo? dicit Dominus. Sic Isaiae 66.¹: Haec dicit Dominus. Coelum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum, quae est ista domus, quam aedificabitis mihi? et quis est iste locus quietis meae? Cui et illud consonat a Salomone dictum lib. 3. Regum, cap. 8.: Si coeli coelorum te capere non possunt; quanto magis domus haec quam aedificavi? Idem insinuat Sophar Naamathites apud Iobum, cap. 11. Excelsior Coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? longior terra mensura eius, et latior mari.

Idem inculcant SS. Patres, praesertim Augustinus: Deus ubique totus est, inquit libro 7. De Civit., cap. 30., nullis inclusus locis, nullis vinculis alligatus, in nullas partes sectibilis, ex nulla parte mutabilis; implens Coelum, et terram praesente potentia, non absente, non indigente natura. Et 5. De Trinit., cap. 1.: Ubique est sine ullo situ praesens, sine habitu omnia continens, sine loco ubique totus, sine tempore sempiternus. Et lib. De Praesentia Dei ad Dardanum: Cum Deus sit natura incorporea, et incommutabiliter viva, aeterna stabilitate in seipso maneat, adest rebus omnibus, et singulis totus. Unde merito concludit ibidem: Fatendum est ergo ubique esse Deum per Divinitatis praesentiam; sed non ubique per inhabitationis gratiam. Eamdem sententiam variis firmant argumentis caeteri SS. Patres, quorum — Aliqui ex Immensitate divinarum Personarum, Divinitatem probant. Sic S. Basilius in

Evangelii Ioannis initium, Patrem, et Filium vere Deum esse colligit: Neque Pater in loco, inquit, neque Filius in circumsepta aliqua, vel definita regione continetur: sed immensus est Pater, immensus item Filius: totum illud quodcumque mente intellexeris, et quocumque spiritu pervaseris, id ipsum reperias Deo plenum, ubique simul extensam Filii hypostasim reperies. Eodem argumento S. Athanasius, Epistola ad Serapionem, probat Spiritum sanctum esse Deum: Quod si filius, inquit, eo quod non est in distinctis locis, sed dum in Patre est ubique est, et est extra omnia, non est creatura; consequenter, nec Spiritus sanctus erit creatura, cum non sit in distinctis locis, sed impleat omnia, manens extra omnia; sic enim scriptum est: Spiritus Domini replevit orbem terrarum. — Aliqui ex Immensitate colligunt Deum esse Spiritum: Sic S. Hilarius, lib. 2. De Trinit., Quia Deus, inquit, invisibilis, incomprehensibilis, immensus est; ait Dominus venisse tempus, ut non in monte, vel in Templo Deus sit adorandus; quia Deus spiritus est; et spiritus nec circumscribitur, nec tenetur: quia per naturae suae virtutem ubique est, neque usquam abest in omnibus omnia exuberans. — Nonnulli ex substantiali Dei praesentia ubique demonstrant Verbi divini in carne hominis existentiam, et unionem nihil habere pudendum nec incredibile: Sic S. Gregorius Nyssenus in libro Catechetico, cap. 25., cum dixisset: Quis ita puerili est ingenio, ut ad universitatem aspiciens, in universitate non credat esse Deum: in eam subeuntem, et continentem, et ei insidentem? ab eo enim quod est pendent omnia, neque fieri potest ut sit aliquid, quod in eo quod est, esse non habeat: concludit: quare si in eo sunt omnia, et illud est in omnibus, cur eos pudet mysterii illius, quod in Incarnatione positum est, quodque Deum docet inter homines esse versatum, qui ne nunc quidem extra hominem esse creditur? Quamvis enim non idem modus est praesentiae, quo Deus in nobis est, cum illo, tamen hoc ipsum in nobis esse, et nunc, et tunc, ex aequo confitentur omnes. — Caeteri denique colligunt Deum inesse omnibus creaturis, quia omnium est Opifex: Sic sanctus Fulgentius, lib. contra sermonem Fastidiosi, cap. 4. Deo nostro, inquit, idest ab ipsa Trinitate sancta, nihil potest localiter separari, quia idem Deus summus, verus, et bonus, sicut omnia fecit, sic omnia continet, et replet immensus. Et cap. 6.: Trinitas autem unus Deus sicut est aeternus, et nulla illi coaeterna sunt tempora; sic est immensus, quem nulla potest concludere creatura: et quia immensus, ubique totus, quia nec continetur loco, nec distenditur, aut contrahitur spatio. In idem sanctus Ambrosius lib. 1. De Fide, cap. 4. et 7. Deus, inquit, complens omnia, nusquam ipse confusus: penetrans omnia, nusquam ipse penetrandus: ubique totus, eodemque tempore; vel in Coelo, vel in terris, vel in novissimo mari praesens. His concinit Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi, 6.: In loco, inquit, minime definitus, sed locorum opifex in omnibus existens, et a nullo circumscriptus: Thronus ipsi coelum est, sed exsuperat, et transcendit qui sedet; et terra scabellum pedum, sed pervenit ad subterranea usque virtus illius. Unde est ubique praesens.

Secunda et Tertia pars nullam in sui probatione difficultatem patiuntur, nam ut loquitur sanctus Paulus ad Hebreos 4., Non est ulla creatura invisibilis in conspectu eius, omnia autem nuda, et aperta sunt oculis eius; unde Sapiens, Ecclesiasticus, cap. 23., irridens et arguens impium dicentem: Quis me videt? tenebrae circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo circumspicit me; Quem vereor? delictorum meorum non memorabitur Altissimus; subdit: Et non intelligit quoniam omnia videt oculus illius.... et non cognovit quoniam oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes. Idem patet, et etiam de praesentia potestatis; siquidem creaturae nihil quidquam, nisi Deo coagente, moliri possunt, Deus enim operatur omnia in omnibus, seu, ut loquitur Isaias, Omnia opera nostra operatus es nobis Domine; unde merito concludit sanctus Paulus, Actorum 7., Deum non longe esse ab unoquoque nostrum, in ipso enim, inquit, vivimus, movemur, et sumus. Idest, ut explicat sanctus Chrysostomus, adeo prope est, ut sine ipso vivi nequeat.... Quemadmodum ignorari non potest aer ubique diffusus, qui non longe ab unoquoque nostrum est, vel potius in nobis inest; ita neque opifex omnium. Quam similitudinem adhibet etiam Anastasius Sinaita in secundo contemplationum in Hexameron, Quomodo aer, inquit, implet omnia, et nullus est locus eo vacuus, etc.; ita etiam universorum Deus implet omnia, et nullus est locus eo vacuus.

Conclusio secunda. — Dei immensitas etiam ratione naturali probari potest. Haec est contra Smisingum nostrum, qui Tractatu 2. Disput. 5. num. 56. affirmat Dei immensitatem potius esse fide creditam, quam ratione demonstratam.

Probatur conclusio: Essentia divina non minus debet esse infinita, et illimitata in sua virtute, et capacitate existendi substantialiter ubique, quam in se, et in caeteris suis perfectionibus; proprietas enim commensuratur naturae: sed in caeteris ita est infinita, ut nullos omnino limites habeat: ergo nec habere debet in capacitate existendi ubique. Minor patet. Maior probatur; tum quia nulla apparet ratio, cur una essentiae divinae proprietas sit potius infinita, quam alia: tum quia si essentia divina limitaretur in sua praesentia, non esset infinita: per hoc enim, inquit Anastasius Patriarcha Antiochenus, lib. De incircumscripta Dei essentia, quod ab alio terminatur, declarat substantiam eius, qui ambitur, esse circumscriptam; sed certum est substantiam divinam esse infinitam, et incircumscriptam; idque ratione naturali, ut supra demonstravimus agendo de Infinitate divina: ergo pariter ratione naturali constat eam esse immensam. — Deinde, omnibus liquet omnem perfectionem nullam imperfectionem redolentem Deo esse tribuendam, idque in maximo et supremo gradu: sed rem esse alteri praesentem, est perfectio, et eo Deus censetur perfectior, quo ampliorem locum occupat, vel per extensionem quantitatis, vel per diffusionem, et applicationem virtutis, et operationis: ergo maxima praesentia est Deo tribuenda. Sed ubiquitas est maxima omnium praesentiarum: ergo est Deo tribuenda. — Denique, si Deus non esset immensus, sed tantum in determinato loco, posset moveri de loco in locum, et sic esset mutabilis: sed ratione naturali constat Deum non esse mutabilem: ergo constat eum esse immensum.

Replicat 1. Smisingus ex infinitate non posse concludi immensitatem, nisi quia proprietas commensurari debet essentiae, et quo perfectior est essentia, eo pariter praestantior debet esse proprietas: sed hoc principium, inquit, falsum est; licet enim homo brutis praecellat essentia, bruta tamen hominibus antecellunt proprietatibus; siquidem proprietates, seu facultates sensitivae longe praestantiores sunt in aliquibus brutis quam in hominibus, nam Nos Aper auditu, Linx visu, Simia gustu, Vultur odoratu, praecellit Aranea tactu.

Contra: Eo modo se habet infinitas ad essentiam, et proprietates divinas, quomodo finitas ad essentiam, et proprietates creatas: sed haec ita limitat creaturarum proprietates, ut nulla sit nec esse possit infinita: ergo pari modo infinitas efficit, ut nulla Dei perfectio possit esse finita: sed eius praesentia finita esset, si non esset immensa, ut constat: ergo etc. — Deinde, si divina praesentia non esset immensa, essentia divina non foret infinita simpliciter, sed tantum secundum quid; illud enim infinitum est tantum secundum quid, quod non est infinitum secundum omnem suum modum, omnemque perfectionem sibi identificatam realiter: sed essentia non esset infinita secundum perfectionem praesentialitatis, et capacitatis existendi in aliis: ergo esset tantum infinita secundum quid. Nec ipsius rationes quidquam officiunt, cum enim facultates sensitivae essentiae humanae non identificentur, sed ab ea distinguantur realiter; cumque dependeant ab organorum dispositione, mirum non est si essentiae humanae perfectioni non commensurentur. — Adde quod, licet forte in creatis non valeret illatio perfectioris proprietatis a perfectiori essentia, quia cum creata suscipiant magis et minus, unum eorum potest habere maiorem perfectionem, aliud vero minorem, etiamsi realiter identificentur; etenim ad aliam diversitatem perfectionis sufficit distinctio formalis: intellectus enim, in sententia Doctoris, imperfectior est voluntate, licet cum ea realiter identificetur in anima; secus tamen est in divinis, ubi omnia infinita sunt, infinitum autem maius, aut minus non suscipit; ac proinde ex infinita perfectione unius recte colligitur infinita perfectio alterius.

Replicat ad secundam rationem, maiorem praesentiam non arguere praestantiorem perfectionem in re; etenim anima rationalis, et Angeli minorem locum occupant, proindeque minorem habent praesentiam, quam res corporeae, nec propterea sunt rebus corporeis imperfectiores.

Contra: Maior praesentia arguit maiorem quantitatem, vel molis, vel virtutis; licet autem maior quantitas molis non semper inferat maiorem perfectionem, homo enim praestantior est monte, etiamsi eo minor sit, tamen quantitas virtutis perfectiorem essentiam indigitat: ergo cum Angeli, et anima rationalis habeant maiorem quantitatem et praesentiam virtutis, recte etiam colligitur eos esse praestantiores, et ex eorum praestantiori natura, et virtute, etiam maiorem praesentiam recte colligi.

Subsumes: Recte equidem colligitur ex maiori quantitate virtutis maior praesentia, et diffusio potentiae, et activitatis; non autem naturae, et substantiae: ac proinde ex eo inferetur equidem Deum, utpote infinitum, habere virtutem, non autem substantiam ubique diffusam.

Contra: Ex eo sequitur, quod praestantior natura debet habere praestantiorem, ac nobiliorem modum praesentiae sibi non repugnantem: sed modus essendi ubique praesens per diffusionem substantiae, et virtutis, praestantior est, quam sola praesentia virtutis; nec hic uterque modus Deo repugnat, imo ipsum maxime nobilitat: ergo hic uterque modus essendi ubique per essentiam, et potentiam Deo est tribuendus. — Confirmantur praefatae rationes: Aut Deus nullibi est, aut tantum alicubi, aut ubique: sed non potest dici quod sit nullibi, nec alicubi tantum: ergo necessario est ubique. Maior patet. Minor probatur quantum ad primam partem, tum ex vulgari illo philosophorum effato, quod nullibi est, non est; tum quia esse alteri praesens, est perfectio, et consequenter non est Deo deneganda. — Probatur etiam eadem Minor quoad secundam partem: Quod est alicubi tantum, vel ibi est per naturam et necessario, vel per voluntatem et libere: sed neutro modo Deus dici potest esse in aliquo loco determinato. Non quidem libere: alioquin se movere posset a loco in locum; et sic esset mutabilis. Non etiam necessario et naturaliter; aliqua enim substantia triplici tantum de causa potest esse necessario et naturaliter in loco determinato, nimirum, vel ut ibi conservetur et quiescat, vel ut in eo perficiatur, vel ut operetur, et aliquos producat effectus, quos alibi non posset producere; sed neutro ex his modis Deus potest esse in aliquo loco determinato. Non quidem ut conservetur, quia cum sit prima causa, omnino independens est. Non etiam ut perficiatur, cum sit ipse omnium perfectionum fons, et origo. Non denique ut operetur, quia, ut probabitur in Quaestione sequenti, ex hypothesi quod non esset in aliquo loco, nihilominus in eo posset operari. Ergo cum Deus non sit nullibi, nec alicubi tantum, necessum est, ut sit ubique.

Dices 1. Ex S. Augustino, lib. 83. Quaestionum, q. 20., in Deo sunt potius omnia quam ipse alicubi: ergo si Deus est in omnibus, omnia sunt in omnibus; et sic idem erit in semetipso; sed hoc est absurdum: ergo Deus non est immensus.

Respondeo, quod aliter omnia sunt in Deo, aliter vero Deus est in omnibus rebus existentibus: omnia enim sunt in Deo, sicut effectus in causa, sicut cognitum in cognoscente, et sicut ens participatum in ente omnium praestantissimo, et primo: Deus vero est in rebus non sicut in loco, sed per realem substantiae suae praesentiam, et indistantiam; et ita non sequitur idem esse in seipso, quia res non eodem modo sunt in Deo, quomodo Deus ipse in rebus est. Unde subdit ibidem Augustinus: Nec tamen ita sunt in illo, ut ipse sit locus. Locus enim in spatio est, qui longitudine, latitudine et altitudine corporis occupatur; nec Deus tale aliquid est. Et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est.

Dices 2. Si Deus esset in omnibus rebus, mutaretur: sed consequens est contra illud Malachiae: Ego Deus, et non mutor: ergo non est in omnibus rebus. Probatur sequela maioris: Multae res de novo producuntur, et intereunt: ergo si Deus ipsis inexistat, novam praesentiam acquirit, et amittit.

Distinguo antecedens: Mutaretur penitus extrinsece, et solum terminative, concedo: intrinsece, et formaliter, nego: cum enim realem respectum non habeat ad locum, nec ad res, quibus est praesens, sicut habent creaturae, tam corporeae, quam spirituales, idcirco ad loci, vel rerum mutationem, realiter non mutatur, sed tantum mutantur res, quae vel incipiunt, vel desinunt esse

Deo praesentes, nulla tamen in Deo mutatione facta, eo modo quo dicitur Creator absque ulla sui mutatione reali.

Dices 3. Si Deus esset ubique, sequeretur Deum esse nedum in locis foetidis, sed etiam in Daemonibus, et damnatis: sed consequens videtur absurdum: ergo et antecedens. — Distinguo sequelam Maioris: Esset in locis foetidis, ita ut in eis inquinaretur, et esset in Daemonibus per suae gratiae, aut beatitudinis collationem, nego: esset per substantiae suae indistantiam, concedo; Sicut enim anima rationalis, inquit S. Augustinus, lib. De agone Christiano, cap. 18., non inquinatur in corpore etiam leproso, quia substantia spiritualis est; multo minus Deus, cum longius sit ab omni materia seiunctus, nullas ex praesentia sua in rebus corporeis faeces contrahere potest. Vel ut respondit S. Macarius, homil. 7. sciscitantibus an Deus esset in Satana: Quandoquidem Sol, inquit, etsi creatura sit, lutulenta loca sua luce perfundit, neque quidquam laeditur, multo magis divinum numen ita cum Satana versari, ut neque commaculetur, neque labis aliquid inde concipiat.

Dices 4. Qui dicitur accedere vel recedere, aut descendere et ambulare, de longe stare et cognoscere, ille non censendus est esse ubique: sed haec omnia Scriptura Sacra de Deo praedicat. Psalmo 9.: Ut quid Domine recessisti longe? Proverbiorum 13.: Longe est Deus ab impiis. Genes. 3. dicuntur primi Parentes audivisse vocem Dei deambulantis in Paradiso, etc. — Respondeo: Haec omnia per metaphoram esse intelligenda, et Scripturam sacram facilioris eruditionis causa nobis Deum his adumbrationibus exhibere, ut nempe nos doceat, vel quantum Deus peccatum detestatur, vel quod non praecipiti, sed temperato iudicio, causaque cognita, et explorata profert sententiam: unde Augustinus, Sermone 70. De tempore, Vide, inquit, ascensionem, et descensionem localem ne sentias. Indignum est hoc de incorporea, et ubique tota sentire Substantia: sed descendere dicitur Deus, quando curam humanae fragilitatis habere dignatur. — In eamdem sententiam ivit Philo Iudaeus, lib. De confusione linguarum, ubi explicans verba illa, quibus Deus dicitur descendisse, ut videret turrim, quam aedificabant filii Adam, affirmat haec scribi humano more, non ex rei veritate; Quis enim, inquit, ignorat eum qui descendit oportere locum alium relinquere, alium occupare? Porro Deus implet omnia, circumdans non circumdatus; cui accidit, ut ubique sit, ac nullibi; unde concludit: Nominum igitur, quae progressionem, ac motum significant, nullum Deo convenit, velut, supra, infra, ad dextram, ad sinistram, ante, retro; nam in nullo eorum quae dicta sunt cogitatur, ut qui numquam mutatus locum vertit.

Dices 5. Deus specialiter dicitur esse in coelo, per exclusionem suae praesentiae alibi. Sic Psalmo 113.: Coelum coeli Domino, terram autem dedit filiis hominum: ergo non est ubique. — Respondeo, haec esse intelligenda non absolute, sed comparate, vel, inquit S. Athanasius, libro contra Sabellianos, ut ex maiestate domicilii infinita eius dignitas rudioribus hominibus facilius explicetur. Vel ut Idololatris insinuaretur coelum non esse Deum, Nam coelum, domus ac solium appellatur Dei, inquit Iustinus Martyr, in responsione ad q. 5. Graecorum, Non quod opus illo habeat Deus ad habitandum, vel sedendum, ut qui minime circumscriptus sit, ac nulla re indigeat, sed ne ad illius amplituinem substantiae, et incorruptam essentiam respicientes, Deum ipsum, aut honore parem esse Deum suspicemur. Vel, ut ait Theodoretus in Psalmum 122.: Deus in Coelis habitare dicitur, non veluti loco circumscriptus, sed veluti tractans coelestibus virtutibus, quae Coelos incolunt; vel quia, inquit Alcuinus, lib. 2. De Trinit., cap. 5., maior cognitio est in Coelis illius summae maiestatis, et essentiae in Angelis, vel in sanctis animabus Sanctorum, quam in terra habitantibus Sanctis. Vel denique, inquit S. Damascenus, lib. 5. e. 16., Deus in Coelis habitare dicitur, quod ille locus magis particeps sit operationis ipsius, et gratiae. In eo enim sunt facientes ipsius voluntatem.

Dices 6. Plures ex sanctis Patribus censent Deum in coelo solum esse praesentem substantia, alibi autem solum cognitione, et potentia; sic S. Clemens Alex., lib. 2. Stromatum: Deus, inquit, appropinquans ego sum, ait Dominus: procul quidem substantia: quomodo enim quod est genitum appropinquaret ingenito? Proxime autem est potestate, qua universa suo sinu complectitur. Et lib. 5., refutans Stoicos, qui Deum esse corpus, ac spiritum affirmabant; illi, inquit, Deum omnem permeare substantiam asserunt: nos autem eum solum dicimus effectorem. Item Iustinus Martyr in responsione ad quaestionem undecimam Orthodoxorum, ait: Res alias, quae continere aliquid dicuntur, hac essentia contineri: solum vero Deum voluntate sua continere hanc rerum universitatem. Ipsis concinit Lactantius, lib. De Opificio Dei, cap. 16., ubi videtur Deum Coelo circumscribere: Videtur enim mens, inquit, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta; tamquam in Coelo Deus; ergo censent Deum non esse ubique. — Respondeo, non eam praecise fuisse praefatorum Patrum sententiam: non quidem Clementis Alexandrini, quippe cum lib. 7. Stromatum, de bono ac sancto viro sermonem faciens, Eiusmodi, inquit, est cui persuasum est Deum ubique adesse, non autem certis ac definitis locis esse conclusum. Neque pariter ea fuit S. Iustini mens, tum quia non est ipse auctor praefati libri quaestionum et responsionum ad Orthodoxos, sed anonymus aliquis; tum quia supra patuit, eum constantissime Deum ubique praesentem profiteri. Lactantius pariter potest etiam commode explicari, ut velit solum evertere stolidum figmentum Stoicorum, qui asserebant mundum esse corpus Dei, eumque diffusum per elementa, ceterasque universi partes, velut in tot membra, quae moveret, et animaret: quod ut refellat, dicit Deum esse in Coelo, sicut anima hominis est in cerebro. Non quod censeat animam in solo cerebro residere substantialiter, sed tantum quod ibi nobiliores operationes impleat: qua ratione etiam Deus specialiter in Coelo residere supra diximus.

Dices ultimo. Si divina immensitas aliqua ratione naturali probari posset, peritiores Philosophos non latuisset: sed ipsos omnino latuit, ut supra dictum est: ergo non est naturaliter nota. — Respondeo distinguendo minorem; Philosophos peritiores lumine naturali abutentes divina immensitas latuit, concedo: latuit eos qui ratione naturali rite utebantur, ut pro viribus divinas perfectiones detegerent, nego. Pythagoras enim Philosophus, inquit Salvianus, initio libri primi De providentia, quem quasi magistrum suum Philosophia ipsa suscepit, de natura, ac beneficiis Dei disserens, sic locutus est: Deus est animus per omnes mundi partes commeans, atque diffusus, ex quo omnia quae nascuntur animalia etiam capiunt. Ad idem spectat quod dicit Trismegistus, dicendo Deum esse sphaeram intelligibilem, cuius centrum est ubique, circumferentia nullibi. Imo ipsemet Aristoteles, libro 1. De Anima, cap. 5., indicat Deum esse ubique praesentem, laudat enim dictum Heracliti, qui cum se in casam furnariam hyemis tempore reclusisset, cerneretque adventantes amicos id aegre ferre, nec ideirco velle propius ad eum accedere, hortatus est eos audacter ingredi, Quoniam, inquit, et hic praesens Deus adest. Trita sunt et illa Poetae Virgilii Georgicorum 4: Deum namque ire per omnes Terrarum, tractusque maris, coelumque profundum. Nec non, et illud Arati: Iupiter est quodcumque vides: Iovis omnia plena: vel ut ad pietatem et veritatem Catholicam accommodatius S. Prosper cecinit in libro De providentia: Sed nusquam non esse Dei est; quia totus ubique. Et penetrat mundi membra omnia liber, et ambit.