Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Cum nostro Bassoli in 1. d. 2. q. 2. a. 1., infinitum dici, id quod termino caret: quod fit duobus modis, privative nimirum et negative. Priori modo infinitum illud dicitur, quod ex se terminum non habet, sed habere potest. Sic materia prima a Platonicis dicitur infinita, quia ex se non habet ullam formam, a qua terminetur, et actuetur; sed est in potentia ad quaslibet omnino formas excipiendas a quibus informetur, et determinetur. Posteriori modo, infinitum dicitur, quod nec est finitum ex se, nec finibile per alterum; sed in se complectitur formaliter, aut eminenter omnem omnino excogitabilem perfectionem. Prius infinitum dicitur imperfectissimum, quia nihilo vicinum, estque pura potentia physica; posterius autem perfectissimum est, quia actus est purissimus, omnem imperfectionem, et potentiam excludens. Prius dicitur a Philolao Pythagorico malignitas, tenebrae, etc.; posterius vero ab eodem appellatur benignitas, Deique splendor. Orpheus autem prius infinitum vocat confusionem et chaos; posterius autem distinctionem et ornatum.

Notandum 2. Infinitum negative dictum, rursus esse duplex, aliud nimirum secundum quid, aliud vero simpliciter et absolute. Prius est, quod in certo quodam entium genere infinitum dici potest. Sic v. g. continuum dici potest infinitum in quantitate, quia non tot assignari possunt illius partes, quin plures supersint numerandae, et assignandae: sic pariter, si sol haberet lumen infinitum, et ignis calorem infinitum, ille diceretur infinitus secundum lumen, hic autem secundum calorem: posterius vero quod in omni genere perfectionis infinitum est, quia totam entis amplitudinem formaliter, vel eminenter in se continet; adeo ut nulla species, nullaque perfectio in entium universitate concipi possit, quae in illo non reluceat.

Notandum 3. Duplicem in Aristotele, lib. 3. Physicorum cap. 6., reperiri infiniti definitionem: Primam quidem ab Antiquis traditam, qui infinitum id esse volebant, cuius extra nihil est, idest, quod in se universa ita complectitur, ut nulla sit perfectio, nec rerum entitas, quam in se nobili modo non contineat: Posteriorem vero tradit ipsemet Aristoteles, priori velut oppositam, infinitum dicens esse illud cuius semper aliquid est extra; quod scilicet exhauriri dividendo numquam potest. Haec utraque definitio infinitati Dei congruit. Est enim sic infinitus, ut comprehendi nequeat, ac proinde semper restet aliquid illius, quod nondum capitur, ac cognoscitur: ita pariter omnia in se continet, ut nihil extra se relinquat; nam ut loquitur Iustinus Martyr, Quaestione ad Orthodoxos, Summe perfectum est, id quod nulla in re accessionem, vel incrementum potest accipere. An autem hanc infinitatem Deo convenire ratione efficaci demonstrari, et auctoritate suaderi queat, hic est resolvendum.

Conclusio prima. — Ratione naturali demonstrari potest Deum esse infinitum.

Hanc conclusionem cum suis probat Doctor in 1. d. 2. q. 2. n. 2, quatuor rationibus petitis 1. ex ipsius virtute effectiva, 2. ex virtute intellectiva, 3. ex illius appetibilitate, 4. ex eminenti illius dignitate.

Primam sic formo: Illud ens quod ex se posset producere infinitas species distinctas si illae essent possibiles, habet necessario virtutem infinitam, ac proinde essentiam infinitam: sed Deus potest producere infinitas species, si illae essent possibiles: ergo habet virtutem, ideoque essentiam infinitam. Maior patet, primo quidem quoad illationem infinitae essentiae ex infinitate virtutis; cum enim virtus operativa fundetur in essentia, et ab ea emanet, unde vulgatum axioma: Operari sequitur esse, evidens est, quod quo maior est virtus, eo perfectior sit essentia, et consequenter quod virtus infinita perfectionem, et essentiam infinitam arguat. Patet etiam eadem maior quantum ad illationem infinitae virtutis ex infinitis effectibus specie distinctis, quos illa posset producere, si tales effectus essent possibiles; cum enim quaelibet species producibilis habeat distinctam perfectionem ab alia specie, evidens est, quod si species producibiles essent infinitae, infinitae pariter essent perfectiones producibiles; et consequenter cum causa eo sit perfectior, quo potest plures perfectiones producere, recte sequitur eam causam esse infinite perfectam, quae potest infinitas perfectiones producere. Minor etiam est evidens, quia cum Deus sit prima causa, ac proinde habens in se causalitatem omnium causarum inferiorum, et potens producere quidquid est producibile, sequitur quod si infinitae rerum species essent possibiles, etiam eas posset producere; non enim magis determinaretur illius virtus ad unum numerum, quam ad alterum, ac proinde posset sese extendere ad infinitum. Si enim limitaretur, id esset vel a se, vel ab alio; non ab alio, alioquin non esset prima et suprema: non etiam a se, quia sicut esset omnino independens in esse, ita pariter illius virtus omnino esset illimitata, ac proinde infinita.

Replicabis 1. Specierum multiplicationem in infinitum videri impossibilem, siquidem in quolibet genere datur aliqua ita perfecta, ut ea perfectior non possit assignari: ergo ex illis infinitis speciebus impossibilibus non recte colligitur virtus infinita in Deo. — Respondeo 1. negari posse antecedens, licet Doctor id videatur probabiliter affirmare; nulla enim apparet ratio limitandi creaturarum species ad determinatum aliquem numerum, certamque perfectionem, ultra quam maior et maior non possit produci. Quis enim diffitebitur, posse plures alias et semper perfectiores florum, plantarum, vel aliarum creaturarum species de novo produci? Quis negabit aliud coelum addi posse supra Empyreum, sicut Empyreum additum fuit supra Firmamentum, et ita deinceps usque in infinitum? Respondeo 2. negando consequentiam, quia obiectum Potentiae divinae non tantum est effectus possibilis absolute, sed etiam possibilis sub quacumque conditione. Hinc verum fit dicere quod si chimaera esset verum ens, Deus illam posset producere; et sic de aliis rebus conditionatis, quae produci nequeunt, non quidem defectu virtutis in causa productiva, sed ex repugnantia et defectu possibilitatis in effectu producendo. Itaque sive species in infinitum diversae sint absolute possibiles, sive tantum hypothetice, recte semper infertur ex earum praesupposita possibilitate hypothetica, vel absoluta, quod virtus quae eas posset producere vere esset infinita.

Replicabis 2. Ex infinitis effectibus solo numero distinctis non licet inferre infinitatem causae: ergo nec ex infinitis speciebus. Consequentia patet a paritate rationis. Antecedens probat Doctor ibidem n. 26: Non maior requiritur virtus ad producendos duos effectus successive, quam ad unum producendum in uno instanti: sed ad producendum unum ignem v. g. in uno instanti, non requiritur virtus infinita: ergo nec ad producendos duos ignes successive talis virtus exigeretur. Consequentia patet, ignis enim infernalis, qui conservabitur in aeternum, produceret infinitos calores successive in infinitis corporibus, si successiva infinita ei applicarentur, nec tamen ignis ille erit infinitae virtutis; similiter Sol, et coelum, si perseverent in aeternum, causabunt infinitos effectus illuminationis, et influentiae, nec tamen exinde sequetur illa habere virtutem infinitam. — Nego consequentiam, et ratio disparitatis est, quod ad producendos effectus solo numero diversos, non alia requiritur in agente virtus et perfectio, sed solum eiusdem virtutis applicatio in succedentibus illis productionibus: secus est vero de infinitarum specierum productione, quia cum species quaelibet perfectionem habeat ab alia diversam, etiam diversam perfectionem praesupponit in causa, a qua producitur; siquidem tota perfectio effectus pendet a perfectione causae, quia nemo dat, quod non habet, et consequenter causa non posset dare aliquam virtutem effectui, nisi prius eam haberet: ergo recte sequitur quod si effectus producibiles habeant infinitas perfectiones, diversas etiam, et infinitas perfectiones eorum causa productiva continere debet.

2. Ratio Doctoris petitur ex infinita Dei cognitione, quae sic formari potest: Qui necessario intelligit infinita intelligibilia simul, habet infinitam perfectionem, et virtutem intellectivam: sed Deus ea intelligit simul: ergo, etc. Maior constat, eo namque praestantior est vis intelligendi, et cognoscendi, quo plura simul percipere, et cognoscere potest, et consequenter virtus quae potest infinita simul cognoscere, necessario debet esse infinita. Minor probatur: illa namque censentur esse infinita, ubi non tot plures possunt cognosci a creaturis, quin multo plura adhuc sint cognoscenda, nec intellectus creatus cognoscendo unum post aliud, umquam pervenire potest ad finem omnium: sed tales sunt omnes creaturae possibiles, quas ipse Deus distincte ab aeterno simul cognoscit; nec aliquis negare potest Angelorum, et animarum rationalium cogitationes et volitiones, v. g. fore plures, et plures in infinitum per aeternitatem a parte post, nullumque assignari posse terminum, et numerum, quem illae non excedant: ergo Dei intellectus, qui ab aeterno simul omnes illas cognoscit, debet esse infinitus. Idem dicendum de voluntate, et amore Dei, quo distincte vult, et amat simul omnes, et singulos actus bonos, sine fine exercendos plures, et plures per aeternitatem ab Angelis, et hominibus beatis.

3. Ratio Doctoris petitur a ratione causae finalis, et appetibilitatis: Appetitus noster, seu nostra voluntas habet inclinationem naturalem ad amandum bonum infinitum, et in ipsum aspirat tamquam in ultimum finem: ergo tale bonum existit; si enim ipsum existere repugnaret, voluntas naturali desiderio in id assequendum non propenderet; naturalis enim appetitus non debet esse frustraneus: ergo cum tale bonum infinitum non repugnet, necessario debet existere; alioquin non esset bonum infinitum, quia non esset omni bono praestantius; bonum enim existens praestantius est bono non existente: sed illa ratio summi boni in nullo potest reperiri, quam in prima causa: ergo prima causa, sive Deus debet esse infinitae bonitatis, et perfectionis. Confirmatur: finis est praestantior his quae sunt ad finem: sed omnia quae sunt in universo, tam existentia quam possibilia, ordinantur ad Deum tamquam in ultimum finem: ergo cum haec omnia ordinabilia sint numero infinita, ipse ultimus finis etiam debet esse infinitus.

4. Ratio Doctoris petitur a dignitate, et summa perfectione Dei: Deus est ens quo melius cogitari, fingique non potest praestantius: ergo est infinitus. Probatur consequentia: Quolibet finito cogitari potest perfectius: ergo nullum finitum potest esse id, quo melius cogitari nequit. Deinde, Deus est ens summae et excellentissimae perfectionis: ergo est infinitus. Probatur antecedens: Illud ens solum est summae perfectionis, quod habet omnem perfectionem enti non repugnantem: sed infinita perfectio enti non repugnat: ergo, etc. Probatur minor: tum quia si repugnaret infinitas enti, illa repugnantia appareret ex terminis; quod manifeste falsum est, cum non possit afferri gravis aliqua ratio, quae ipsam repugnantiam suadeat: tum quia si repugnaret enti infinitas; maxime vel quia finitas intrinsece conveniret enti ut sic, vel quia esset ipsius proprietas cum ipso convertibilis: non enim apparet, qua alia ratione ipsi infinitas repugnaret: neutrum autem ex iis dici potest. Non primum, quia possumus concipere ens ut sic absque finitate, quod fieri non posset si finitas esset de ratione formali ipsius. Non etiam secundum, quia non potest ex ratione entis, neque ex ullo alio capite concludi quod finitas sit proprietas convertibilis cum ente. — Confirmatur: Deus est ens a se, quia est primum omnium entium, et praestantissimum: ergo est illimitatum, et infinitum. Probatur consequentia: Ens a se est perfectissimum quantum esse et concipi potest: sed ens perfectissimum quo non possit esse, neque concipi perfectius, debet esse simpliciter infinitum in perfectione; perfectius enim est esse infinitum simpliciter in perfectione, quam esse finitum: ergo cum Deus praestantissimum sit omnium entium, contineatque formaliter vel eminenter omnes perfectiones rerum finitarum, consequens est, ut sit infinitus. — Adde quod si limitaretur et finiretur, maxime vel a se vel ab alio: non ab alio quippe cum causam non habeat; non etiam a se, quia quidquid finitur a se, vel finitur ratione materiae, vel formae, quibus constat: Deus autem cum non habeat nec materiam nec formam, etiam nec a se limitari potest, et finiri.

Dices. Infinitum illud est, quod superat, et transcendit maximum finitum; si enim illud non excedat, manebit intra multitudinem eorum quae finita sunt: sed impossibile est ut detur maximum finitum: ergo etiam impossibile ut detur infinitum. Probatur minor: Si daretur maximum finitum, sequeretur, quod illud per additionem unius gradus, vel partis finitae fieret infinitum, et consequenter quod ex duobus finitis infinitum oriretur; sic v. g. ex maxima finita quantitate fieret quantitas infinita per additionem unius tantum palmi, vel digiti: sed implicat ex duobus finitis fieri posse infinitum: ergo dari nequit maximum finitum. — Nego maiorem, et ad illius probationem dico, ad hoc ut aliquid sit infinitum, non aliud requiri, quam ut excedat in perfectione omne prorsus finitum, quantumcumque illud sit perfectum; nec requiritur ut detur maximum finitum, quod ab infinito excedatur, et superetur. Sic v. g. Mathematici cum Euclide lib. 5. Element. dicunt circulum esse perfectiorem omnibus figuris rectilineis, quamvis inter illas nulla sit perfectissima, possunt enim in infinitum multiplicari: et homo dicitur perfectissimum omnium animalium, quamvis de facto nullum detur brutum ita perfectum, quo perfectius dari non potest. Alias obiectiones hanc adversus conclusionem fieri solitas, jam solvimus in probanda Dei existentia.

Dices 2. Si probari posset naturaliter Dei infinitas, etiam et probari posset illius omnipotentia: sed ex Doctore in 1. dist. 2. q. 2. n. 27. et dist. 12. et Quodlib. 7., non potest demonstrari divina omnipotentia: ergo nec infinitas. Maior constat: siquidem omnipotentia nihil aliud est, quam potentia infinita: Minorem probat Doctor locis assignatis, ubi demonstrat Dei omnipotentiam sola fide esse creditam, nec ulla naturali ratione posse probari. — Respondeo 1. negari posse maiorem. Licet enim omnipotentia idem in rei veritate significet, ac potentia infinita; discrepant tamen quantum ad praecisum et formalem suum conceptum: siquidem omnipotentia concipitur per ordinem ad omne factibile simpliciter; potentia vero infinita concipitur per ordinem ad id quod est factibile sine imperfectione: cum enim dubitari posset, an omnia facere perfectionem importet, Philosophi namque nonnulli cum Aristotele censuerunt efficientiam quorumdam effectuum imperfectionem arguere; hinc merito ab ipsis dubitatum est Deum esse omnipotentem, et omnium effectorem, ne scilicet aliqua imperfectione inficeretur: cum autem conceptus potentiae infinitae nullam imperfectionem arguat, imo importet summam perfectionem, hinc nullus dubitat illum esse Deo entium perfectissimo tribuendum. — Respondeo 2. distinguendo minorem: Omnipotentia Divina non potest demonstrari, quatenus est productiva omnium effectuum naturaliter producibilium, nego; neque de hoc ullus unquam Philosophus dubitavit: quatenus est productiva rerum ex nihilo, et collativa donorum supernaturalium, puta gratiae, charitatis, beatitudinis, etc. concedo. Natura namque nullum medium suppeditat ad hos effectus probandos.

Conclusio secunda. — Dei infinitas etiam auctoritate sacra firmatur.

Etenim ex Scripturis Deus dicitur, Iob. 30. Excelsior Coelis, profundior abyssis, etc. Ieremiae 32. Incomprehensibilis cogitatu. Psalmo 146. Magnus Dominus, et magna virtus eius, et magnitudinis eius non est finis: Et Ps. 95. Annuntiate inter Gentes gloriam eius, in omnibus populis mirabilia eius, quoniam magnus Dominus, et laudabilis nimis; quae verba sic expendit S. Augustinus:

Et si tota die diceret Magnus, Magnus, quid Magnum diceret? quoniam Magnus Dominus, et laudabilis nimis: Quid enim dictura est lingua parva ad laudandum Magnum? Dicendo nimis, emisit vocem, et dedit cogitationi quod sapiat, tamquam dicens, quod sonare non possum, tu cogita; et cum cogitaveris, parum erit. Quod cogitatio nullius explicat, lingua alicuius explicat. Magnus enim Dominus, et laudabilis nimis.

— Addunt aliqui illud Baruch 3. Magnus est, et finem non habet, excelsus, et immensus. Verum illud de Deo dictum non est, sed de loco possessionis Dei, idest, de mundo, cuius magnitudinem exaggerat Propheta, ut Iudaeis aperiat quantum Deo debeant, quod prae ceteris gentibus, quibus sunt pauciores (ut ibidem notat) fuerint selecti ut essent populus eius, et oves pascuae eius. Nec tantum ibi, sed etiam alibi saepius Infiniti nomen usurpatur metaphorice. Sic Numerorum 32. Magna divitiarum copia, et iumentorum multitudo dicitur infinita. Et 3. Regum cap. 3. Infinitus populus: Et cap. 10. Aurum infinitum nimis.

Repones. Si haec posteriora verba metaphorice et amplificatorie usurpentur, ita quod infinitum idem sit ac valde magnum, quidni et priora? Respondeo non esse paritatem, quia Scriptura sacra ubique infinitatem Dei constantissime praedicat, nec quidquam subiicit unde metaphora deprehendatur; nec ulla apparet ratio suadens a genuino scripturae sensu esse recedendum. Adde quod Concilium Lateranense sub Innocentio 3. cap. Firmiter, statuit certa fide credendum, quod Deus sit immensus, et incomprehensibilis; et consequenter sit infinitus. Idipsum firmant SS. Patres: Magnus est Deus, inquit S. Dionysius lib. De Divin. Nominib. cap. 9., et supra omnem magnitudinem, et omnem transiliens infinitatem. Et S. Augustinus, Serm. 1. de verbis Apostoli: Inaestimabilis, ineffabilis, incomprehensibilis, ultra omnia, extra omnia, praeter omnia: Et lib. De speculo, cap. 33.: Supra quem nihil, extra quem nihil, sine quo nihil, ultra quem nihil, infra quem nihil. Deus sub quo totum, cum quo totum, in quo totum. Deus a quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Et S. Greg. Nazian. Orat. 38. Deum appellat immensum, et interminatum essentiae pelagus. Idem affirmant passim ceteri SS. Patres, qui Deum esse infinitum, et nullis coerceri limitibus praedicant.