Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Scientiam eam dici speculativam, quae in simplici et nuda obiecti sui contemplatione quiescit, nec ordinatur ad dirigendam aliam facultatem ab intellectu in suis actibus eliciendis: practicam vero eam esse, qua intellectus instruitur et illustratur, ut alias a se facultates dirigat, in earum operationibus quae vere dicuntur praxes. Praxis autem graecum est vocabulum, idem quod operatio latine significans: hinc sicut duplex est potentia, Effectiva nimirum et Affectiva, ita pariter duplex praxis vulgo distinguitur. Prior est operatio potentiae seu facultatis effectivae et corporeae, quae aliquod opus externum et sensibile moliri potest: posterior vero est operatio facultatis appetitivae, quae cum sit duplex, alia corporea, et dicitur Appetitus sensitivus: alia spiritualis, et Appetitus rationalis seu voluntas nominatur; etiam duplex operatio practica dicitur, nimirum Rationalis et Animalis.

Notandum 2. Quod ad operationem, quae vere sit praxis, Doctor Subtilis, q. 4. Prologi n. 3. tres conditiones desiderat. Primo quod sit operatio facultatis appetitivae vel effectivae, non vero intellectivae. Secundo quod actus ille supponat cognitionem obiecti ad quod ordinatur. Tertio quod sit dirigibilis et ordinabilis ad bonum morale, si sit actus facultatis appetitivae; vel ad bonum artificiale, si sit actus facultatis effectivae. Unde omnis notitia dicitur practica, quae ordinatur ad dirigendam facultatem vel Affectivam, vel Effectivam.

Notandum 3. Aliquam perfectionem posse in subiecto reperiri alterutro ex his tribus modis, nimirum, vel formaliter tantum, sicut calor est in aqua calida; vel virtualiter tantum, sicut calor est in sole, qui licet non sit calidus, est tamen calefactivus; vel formaliter et virtualiter simul, sicut calor est in igne, qui ex innata sua virtute simul calidus est et calefactivus.

Hinc triplex potissimum circa praesentis quaestionis resolutionem est graviorum Auctorum sententia; quidam enim cum S. Thoma 1. p. q. 1. art. 4. censent Theologiam nostram esse formaliter partim speculativam et partim practicam, magis vero speculativam quam practicam: nonnulli cum Henrico in summa art. 9. censent eam esse pure et absolute speculativam. Ceteri vero cum Doctore Subtili, quaest. 4. Prologi n. 32. contendunt eam esse simpliciter practicam. Quam sententiam ut amplectamur et tueamur, aliasque impugnemus et expugnemus, sit

Conclusio prima. — Theologia nostra non est simul speculativa et practica.

Probatur. Impossibile est duas differentias oppositas generis divisivas, vel earum proprietates differentiarum vicem gerentes in eodem simul reperiri: sed speculativum et practicum sunt differentiae essentiales dividentes scientiam, aut saltem proprietates consequentes diversas differentias et scientiam dividentes: ergo in eadem scientia nequeunt inveniri. Maior patet; nam si differentiae oppositae, vel proprietates eas consequentes, possent in eodem reperiri, sequeretur idem corpus posse esse corporeum et incorporeum, corruptibile et incorruptibile, idem animal posse esse sensibile et insensibile, eumdem hominem esse posse rationalem et irrationalem, risibilem et hinnibilem, quae manifeste sunt impossibilia. Minor pariter est evidens; siquidem speculativum et practicum vel sunt differentiae essentiales scientiam dividentes; vel saltem proprietates diversas differentias connotantes et ex eis emanantes, ut Scotistae concedunt, ac proinde eidem scientiae competere nequeunt, sicque Theologia nequit esse partim speculativa et partim practica.

Reponunt moderni Thomistae cum Caietano, speculativum et practicum non esse differentias divisivas scientiae ut sic et prout scientia est genus supremum respectu Theologiae et scientiarum naturalium: sed tantum esse differentias divisivas scientiae naturalis et quatenus est genus subalternum respectu omnium scientiarum naturalium, a quibus abstrahit et in quas diffunditur. Ita quod (inquit Caietanus)

speculativum et practicum se habeant ad scientiam ut sic, sicut auditus et visus ad sensum communem et proprium, unde sicut sensus ut sic, primo dividitur in communem et proprium; proprius vero subdividitur in visum, auditum, etc., ita scientia ut sic, primo dividitur in infinitam, seu quae habet obiectum infinitum, qualis est Theologia, et finitam, seu habentem obiectum finitum, qualis est scientia pure naturalis; haec autem subdividitur in speculativam et practicum. Unde licet haec non possint equidem simul stare in scientia aliqua naturali, possunt tamen simul esse in Theologia. Contra 1. Haec potius furtiva est difficultatis et argumentationis evasio, quam solida illius solutio; siquidem hoc pacto facile solventur omnia argumenta deprompta ex Philosophia adversus res supernaturales, nec ex rebus naturalibus ad theologicas ullatenus liceret philosophari: facile namque respondere poterit, quisquis erit adversarius, huiusmodi rationes in rebus quidem philosophicis, non vero theologicis et quae altioris sunt ordinis, locum obtinere.

Secundo. Nulla differentia includit praedicata differentiae sibi oppositae et contradistinctae; sed finitum et infinitum ex Thomistis sunt differentiae primo distinguentes scientiam: ergo praedicata scientiae finitae non possunt competere scientiae infinitae. Subsumo: sed ex eis, speculativum et practicum sunt differentiae scientiae finitae: ergo non possunt competere scientiae infinitae. Maior constat; quia enim rationale et irrationale sunt differentiae oppositae, evidens est, quod hinnibile, rugibile et cetera differentia quae irrationali subsunt, non possunt competere rationali: a quo enim removetur genus et totum, removentur pariter species generis et partes illius totius; hinnibile autem et rugibile sunt species et partes subiectivae irrationalis, ac proinde cui irrationale repugnat. Minor est ipsorum Thomistarum, necnon et subsumptum.

Tertio. Practicum et speculativum sunt opposita contradictoria: ergo uni et eidem subiecto non possunt competere. Probatur antecedens: Notitia practica est, qua ordinatur ad opus, speculativa autem quae ad opus non ordinatur: sed ordinari ad opus et non ordinari sunt contradictoria: ergo non possunt uni eidemque competere.

Nec exemplum sensus communis quidquam iuvat. Non enim est par ratio inter sensum communem et sensus particulares, ac inter scientiam finitam et infinitam. Etenim per sensum communem vel intelligunt sensum in communi et quatenus ab omnibus sensibus particularibus praescindit, sicut universale ab inferioribus et commune a particularibus, sicut intellexit Caietanus; sic autem nulla inter ipsum et scientiam infinitam est paritas: ille enim est genus et vere praedicatur de sensibus particularibus, eosque potentia continet sicut universale sua inferiora, at scientia infinita non est genus respectu scientiae finitae quae speculativa et practica dicitur, et proinde nec illam nec illius differentias ullatenus continet. Vel per sensum communem intelligunt phantasiam seu facultatem illam internam quae est veluti matrix aliorum sensuum, et sic multo minus est paritas: aliud enim est loqui de facultate respiciente actus disparatos tantum, aliud vero de habitu respiciente actus contradictorie oppositos; sensus autem communis est potentia respiciens actus sensuum externorum, qui sunt disparati, quique proinde eodem in subiecto recipi possunt; speculativum vero et practicum sunt actus contradictorie oppositi, et consequenter eidem subiecto inesse nequeunt. Sicque cadit et omnino pessundatur validum adversariorum argumentum et exemplum.

Dices 1. Theologia Dei est formaliter speculativa et practica: ergo et nostra, quae est illius emanatio quaedam et expressio.

Respondeo 1. Negari posse antecedens: quamquam enim Doctor Subtilis laudata q. 4. n. 36. circa hanc difficultatem nihil expresse determinet, sed videatur problematicus, rationes utrinque solvendo, nihilominus magis propendere videtur in eam sententiam quae affirmat Theologiam Dei esse speculativam: tum quia voluntas divina est prima regula sui actus, ac proinde non supponit cognitionem practicam in intellectu per quam reguletur: tum quia Deus amat se naturaliter, ac proinde eius amor non est dirigibilis, et consequenter non habet notitiam practicam sui amoris directivam: tum quia inter dirigens et directum est distinctio realis, quia dirigens habet rationem causae respectu directi, unde notitia practica intellectus distinguitur realiter ab amore voluntatis quem dirigit: sed inter intelligere et velle divinum nulla est distinctio realis, proindeque unum non habet rationem directivi.

Respondeo 2. Admisso antecedente, negari posse consequens. Cum enim Theologia Dei sit infinita, nostra vero finita, nulla est inter utramque proportio, nec sequitur quod si Theologia divina sit simul speculativa et practica, etiam nostra talis esse debeat: fatentur enim ipsi Thomistae Deum ratione infinitatis plura virtualiter et formaliter involvere, quae in creaturis finitis et limitatis incompossibilia sunt.

Dices 2. Deus est formaliter obiectum speculabile et practicum: ergo Theologia nostra, quae Deum habet pro obiecto, practica erit simul et speculativa.

Respondeo 1. Negari posse antecedens: cum enim nihil sit in Deo quod amorem conciliare et accendere non debeat, etiam nihil est quod non sit obiectum praxis et amoris.

Respondeo 2. Admisso antecedente, negandam esse consequentiam: Theologia enim nostra non omnino adaequatur obiecto suo, quod est Deus. Unde licet Deus esset simul obiectum speculabile et appetibile, non sequeretur Theologiam posse utroque modo illum attingere, cum speculativum et practicum eidem scientiae finitae competere nequeant.

Dices 3. Si Theologia nostra non posset esse speculativa simul et practica, maxime quia speculativum et practicum non possunt simul eidem inesse: sed falsum est, tum quia in eodem intellectu sunt scientia speculativa et practica: tum quia Aristoteles dicit intellectum speculativum fieri practicum per extensionem; ac proinde aliquid potest simul esse practicum et speculativum.

Distinguo minorem. Speculativum et practicum possunt eidem simul inesse subiective vel affective, seu esse in eodem tamquam in subiecto, vel ab eodem tamquam a causa, concedo; formaliter et per modum differentiarum aut proprietatum differentiarum vices gerentium, nego. Fateor itaque eumdem intellectum subiective posse simul dici practicum per notitiam practicam et speculativum per notitiam speculativam, sicut idem lac est album per albedinem, et dulce per dulcedinem: similiter eumdem intellectum, qui concurrit effective ad producendam notitiam practicam, etiam effective concurrere ad notitiam speculativam formandam: sed inde non sequitur quod eadem scientia sit speculativa et practica: alioquin etiam sequeretur albedinem esse dulcedinem, quia idem lac subiective est album et dulce.

Vel nego paritatem. Speculativum enim et practicum sunt differentiae accidentales respectu intellectus, ac proinde utrumque suscipere potest; at sunt differentiae essentiales respectu scientiae, vel proprietates differentiarum vices gerentes, et consequenter cum differentiae oppositae dividentes aliquid commune non possint alicui eidem convenire sub illo communi contento, ita nec speculativum et practicum, scientiam dividentes, eidem scientiae competere possunt.

Dices 3. Quae dispersa sunt in inferioribus, uniuntur in superioribus, sicut visivum et auditivum in sensu communi, vegetativum, et sensitivum in anima rationali, etc.: sed Theologia est superior ad omnes scientias naturales, quia versatur circa obiectum infinitum, illudque attingit lumine supernaturali: ergo speculativum et practicum, quae sunt differentiae divisivae scientiarum naturalium, adunantur in Theologia et in ea continentur.

Distinguo maiorem. Quando illa dispersa sunt tantum disparata, nec sunt contradictorie opposita, concedo; secus, nego. Constat autem ex dictis, speculativum et practicum invicem opponi contradictorie, quia practicum ordinatur ad opus, speculativum autem non ordinatur; ordinari autem ad opus et non ordinari sunt contradictoria, proindeque in nullo sive inferiori sive superiori simul stare queunt.

Nec dicas cum quibusdam Thomistis, illa quidem non posse simul convenire alicui formaliter, bene vero eminenter. Haec enim replica insulsa prorsus est et a veritate aliena; contradictoria namque tam invicem pugnant eminenter, quam formaliter: sicut enim Deus non potest esse sapiens formaliter et non sapiens formaliter, ita nec potest esse eminenter justus et non justus eminenter. Insuper proprietates differentiae oppositae, nec formaliter nec eminenter petunt alteri differentiae oppositae inesse: homo enim nec formaliter, nec eminenter potest esse risibilis et hinnibilis: sed speculativum et practicum sunt proprietates diversarum differentiarum scientiam dividentium: ergo nec formaliter nec eminenter uni eidem competere possunt.

Conclusio secunda. — Nostra Theologia nullatenus speculativa est, sed simpliciter practica.

Haec est expressa Doctoris sententia quaest. 4. Prologi n. 3. et eam sic probat:

Primo. Illa notitia est practica, quae ordinatur ad volitionem rectam et est naturaliter prior ipsa: sed talis est Theologia nostra: ergo est practica. Maior patet ex 1. notabili: volitio enim recta est proprie praxis. Ergo notitia quae est prior ipsa, et eius directiva, vere est practica. Probatur minor: Primarium et adaequatum obiectum Theologiae, quod est Deus, est virtualiter conforme volitioni rectae: siquidem ab eo sumuntur prima principia rectitudinis in voluntate, qualia sunt: Deus est amandus, colendus, etc.; et istud obiectum determinat intellectum creatum ad notitiam rectitudinis, priusquam voluntas creata illam velit: ergo illa notitia dicenda est practica.

Secundo. Principia Theologiae nostrae sunt practica: ergo et conclusiones ex eis deductae sunt practicae. Consequentia est evidens: talis enim est conclusio, qualia sunt principia ex quibus deducitur. Probatur antecedens: Principia Theologiae sumuntur a Deo qui est ultimus finis: sed principia sumpta ab ultimo fine sunt practica, ordinantur enim ad opus et ad applicanda media quibus finis ultimus acquiritur, juxta illud Ioannis 20.: Haec scripta sunt ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius.

Non ait, divina mysteria, quae sunt Theologiae nostrae principia, ideo litteris fuisse exarata, ut Deum eiusque perfectiones et operationes investigaremus acutius, et subtilius explicaremus, sed ut eum cognoscentes amaremus ardentius et promptius ac ferventius in omnibus ei famularemur.

Confirmatur. Ex S. Augustino lib. 1. De Doctrina Christiana circa finem: Habitus Theologiae ordinatur ad dirigendum quatuor actus, videlicet credere, sperare, diligere et virtuose vivere: ergo non ordinatur ad simplicem speculationem, sed ad praxim.

Tertio. Probatur ex Aureolo art. 3. idque primo a priori, sic: Ille habitus est practicus, qui ordinatur ad obiectum operabile et attingibile per nobiliorem actum et operationem, quam sit simplex illius speculatio et contemplatio: sed Theologia versatur circa Deum, qui est obiectum attingibile per nobiliores actus, quam sit simplex illius speculatio: ergo est practica. Maior patet: ideo enim Medicina et aliae scientiae practicae sunt, quia earum obiectum est operabile et nobiliori modo attingibile, quam sit simplex illius speculatio: melius est enim homini habere sanitatem, quam scire quid sit sanitas, melius pariter est habere virtutem, quam scire quid sit virtus, ut docet Aristoteles 2. Ethic. cap. 2. Probat minorem: Nobilius ille Deum attingit, qui ei adhaeret per fidem, in eum assurgit per spem, et eum diligit per charitatem, et eius amorem per obsequium et cultum sibi conciliat, quam qui de eo subtiliter disputat et profundissima quaeque illius mysteria reserat et exponit. Ergo habitus theologicus hoc pacto erit pure practicus.

Confirmatur. Quia quando obiectum est operabile seu per operationes acquisibile, habitus qui illud respicit, maxime occupatur circa opera quibus possit attingi, ut docet Philosophus 1. Ethic. cap. 7.: at id praestat Theologus, siquidem maxime occupatur, ut aperiat qualiter per actus fidei, spei, dilectionis et obsequii, Deus a nobis possit attingi. Ergo, etc.

Quarto. Ex eodem probatur a posteriori: Ille habitus est practicus, qui non solum habet pro fine actum quem elicit, sed actum quem dirigit: at habitus theologicus non habet pro fine actum quem elicit, sed actum quem dirigit, nimirum actum fidei, quia per istum habitum, ex S. Augustino, fides defenditur et redditur stabilis contra incredulos, roboratur et redditur delectabilis quantum ad pios, gignitur et redditur capax quantum ad dubios, etc. Ergo est practicus. Haec probatio est efficax, si loquatur Aureolus de fide formata per Charitatem et virtutum connexionem, non vero de fide informi quae solum mysteria fidei reserat. Cum enim fides sit actus intellectus, ab eius sola directione intellectus aut habitus dici non posset practicus: praxis enim est operatio alterius potentiae ab intellectu, ac propterea intellectus operationes non possunt esse praxes, cuius tamen contrarium docuit ipsemet Aureolus, hac in sententia, sicut et in pluribus aliis, a Scoti doctrina alienus.

Quinto. Denique illa scientia dici debet practica, cuius nulla est conclusio quae vel formaliter vel virtualiter, non ordinetur ad praxim: sed nulla est conclusio theologica quae sic ad praxim non ordinetur.

Probo: Si quae sint conclusiones theologicae, quae ad praxim non ordinabiles sint, maxime illae quae per se et formaliter videntur speculativae, puta: Deus est Trinus, Pater generat Verbum dictione, etc. Sed illae sunt virtualiter practicae. Prima enim (inquit Doctor n. 32.) includit virtualiter notitiam rectitudinis dilectionis tendentis in tres Personas, ita quod si actus dilectionis eliceretur circa unam solam excludendo alias, sicut infidelis eliceret, esset actus non rectus. Secunda vero includit notitiam rectitudinis secundum quod actus est circa duas Personas, quarum una est sic ab alia. Idest, quaevis cognitio Divinitatis divinarumque Personarum, quantumcumque videatur speculativa, nihilominus cum illa cognitio repraesentet divinas Personas ut sunt Personae divinae, ac proinde ut habent Deitatem formaliter et essentialiter, et consequenter ut sunt summum hominis bonum, ultimusque illius finis, hinc fit quod illa cognitio amorem et honorem erga divinas illas Personas provocet et accendat: sicque illa notitia virtualiter saltem est practica.

Dices 1. Si Theologia dicenda sit practica, quia nulla est eius conclusio quae saltem virtualiter et remote ordinari non possit ad praxim, omnes aliae scientiae pariter dicendae erunt practicae; nulla enim est quae virtualiter ordinari non possit ad Deum vel amandum, vel colendum, sicque nulla erit scientia perfecte speculativa: at consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur.

Nego sequelam. Et ratio disparitatis est, quod scientiae naturales speculativae nullatenus ordinentur ad praxim, neque formaliter neque virtualiter, dum suum proprium obiectum respiciunt, unde fieri non possent aliquatenus practicae nisi vagando, et sese extendendo ultra proprios suos limites et obiecti sui considerationem, sicque amplius non essent eadem scientiae: scientia enim variatur ad variationem obiecti: Theologia autem non vagatur ultra suos limites, nec mutat obiectum, dum illius notitiae, quae videntur speculativae, ordinantur virtualiter ad regulandos actus voluntatis circa illud ipsum obiectum, quod considerat.

Instabis. Ergo hac ratione Metaphysica saltem dici poterit practica: cum enim illa Deum ut obiectum attributionis consideret, non vagabitur ultra suos limites, nec alienum obiectum spectabit, dum ad eum colendum et amandum suas notitias ordinabit: at falsum est Metaphysicam posse dici practicam: est enim omnium speculativarum scientiarum maxima, cum sit earum princeps: ergo pari ratione Theologia non est dicenda practica.

Nego paritatem. Et ratio disparitatis est 1. quod Metaphysica licet Deum contemplatur ut obiectum attributionis, et praecipuum inter obiecta sua specialia, non tamen Deum respicit ut obiectum totale et adaequatum, ut sic enim respicit ens ut ens, idest, quatenus praescindit ab omnibus suis speciebus; Deum vero idcirco contemplatur, quia est nobilissima species entis. Cum autem obiecti totalis notitia non ordinetur ad obiectum minus praecipuum, imo obiecti minus praecipui notitia ordinari debeat ad obiectum totale, hinc fit quod omnes conclusiones Metaphysicae non possint ordinari ad Deum.

2. Metaphysica non considerat Deum modo practico, sed tantum speculativo; non enim illum respicit ut appetibilem et fruibilem, neque etiam Philosophi cognoverunt nos ordinari ad Dei fruitionem, et nostrum appetitum per eius possessionem esse satiandum: sed tantum Metaphysica Deum respicit ut est nobilissima entis species; quae consideratio praxim non inducit. Unde Philosophi statuerunt Deum esse obiectum quidem intellectus nostri, non autem voluntatis. Theologi vero cum noscant Deum esse obiectum nostrae voluntatis, quae in eius sola possessione satiari et expleri potest, hinc fit ut omnis theologica cognitio fieri possit practica, et ordinari ad excitandum et regulandum amorem circa Deum.

Dices 2. Illa scientia generatim non est dicenda practica, cuius maior pars conclusionum versatur circa obiectum speculabile: at maior pars conclusionum theologicarum versatur circa obiectum pure speculabile. Probatur: Theologia maxime versatur circa Personas divinas et circa Notionalia, non vero circa Essentialia, quia haec a nobis lumine naturali per Metaphysicam cognosci possunt; in Metaphysica enim plura Philosophi de Deo eiusque attributis tradiderunt, nulla autem de personalibus, quae nonnisi per Theologiam et Fidem innotescunt: sed personalia in Deo non sunt appetibilia, quia formaliter nullam dicunt perfectionem, nec terminant actum nostrae dilectionis, quae ad sola essentialia terminatur. Ergo, etc.

Nego minorem. et illius probationis minorem distinguit Doctor: essentialia sola terminare possunt actum dilectionis, ut ratio qua, concedit; ut ratio quae, negat. Id est, essentialia sunt equidem ratio qua Deus est amandus, colendus, etc.: non enim paternitas, v. g. est ratio formalis qua Pater aeternus sit amandus, sed Deitas: ita quod diligatur a nobis non praecise quatenus est Pater, sed quatenus est Pater divinus. Unde personalia cum essentialibus, v. g. relatio paternitatis iuncta cum Deitate, terminare possunt actum practicum dilectionis nostrae ut obiectum quod.

Dices 3. Deus non est obiectum Theologiae, nec ab ea consideratur ut est finis ultimus, sed sub ratione Deitatis, ut dictum est. Ergo hac ratione Theologia dici nequit practica.

Distinguo antecedens. non est obiectum Theologiae, ut est finis ultimus formaliter et respective, concedo; ut est finis ultimus absolute et simpliciter, nego; ratio enim finis ultimi in Deo fundatur in eius Deitate et essentia, a qua sola praecise desumuntur principia practica, ut loquitur Doctor, non autem a praecisa ratione finis; Deus enim non est amandus aut colendus praecise quia finis est, sed quia Deus, et quatenus est summum bonum summusque rerum omnium Dominator et Rector.

Dices 1. Si Theologia esset practica, peritiores Theologi essent sanctiores, et praestantiores divini cultus, et amoris actus producerent; peritiores enim artifices praestantiora moliuntur artis opera: at contrarium saepe cernitur; doctiores enim non raro fiunt peiores.

Distinguo minorem. Doctiores fiunt peiores defectu scientiae theologicae, quasi ipsa ad malitiam viam sterneret et aperiret, nego; defectu Theologi, qui scientia in maiorem sui perniciem et damnationem abutitur, concedo.

Dices 5. Theologia cum sit scientiarum Princeps et Regina, inter nobiliores scientias est reponenda: sed scientiae speculativae cum sint gratia sui, nec ad opus ordinentur, sunt nobiliores practicis: ergo Theologia potius speculativa quam practica est nominanda.

Distinguo minorem. Scientia speculativa est praestantior practica, quando operationes ad quas regulandas practica ordinatur non sunt nobiliores quam simplex et nuda speculatio, concedo; secus, nego. Sed Deum diligere, colere, et eius possessionem meritoriis operibus promereri longe praestantius est, quam ipsum cognoscere et speculari tantum: siquidem cognitio sola fide nititur, operatio autem amoris et virtutis oritur a charitate, qua fide est praestantior et perfectior: ergo nobilior est Theologia practica et directiva illarum operationum, quam esset si tantum Deum specularetur. Hinc merito infert Aureolus art. 3. §. 2.:

Quod moralis Philosophia est nobilior quam Geometria, licet enim Geometria speculativa sit, et certiori modo procedat, nihilominus Moralis est de meliori subiecto, puta de homine et de actibus humanis. Et insuper certitudo electionis ad quam Moralis ordinatur, cum in moribus non pensetur actus, sed electio, ut dicitur in 3. Ethic. haec quidem certitudo et electio ipsius est nobilior quocumque speculari, quia est actus altioris potentiae, nempe voluntatis.