Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Iam satis superque constat quanta sit Theologiae nostrae necessitas et maiestas; superest ut genuinos characteres et affectus penitus inspiciamus. Hi quidem varii sunt; at praecipuos delibabimus et expendemus sequentibus in quaestionibus.

Notandum 1. Scientiam eam dici speculativam, quae in simplici et nuda obiecti sui contemplatione quiescit, nec ordinatur ad dirigendam aliam facultatem ab intellectu in suis actibus eliciendis: practicam vero eam esse, qua intellectus instruitur et illustratur, ut alias a se facultates dirigat, in earum operationibus quae vere dicuntur praxes. Praxis autem graecum est vocabulum, idem quod operatio latine significans: hinc sicut duplex est potentia, Effectiva nimirum et Affectiva, ita pariter duplex praxis vulgo distinguitur. Prior est operatio potentiae seu facultatis effectivae et corporeae, quae aliquod opus externum et sensibile moliri potest: posterior vero est operatio facultatis appetitivae, quae cum sit duplex, alia corporea, et dicitur Appetitus sensitivus: alia spiritualis, et Appetitus rationalis seu voluntas nominatur; etiam duplex operatio practica dicitur, nimirum Rationalis et Animalis.

Notandum 2. Quod ad operationem, quae vere sit praxis, Doctor Subtilis, q. 4. Prologi n. 3. tres conditiones desiderat. Primo quod sit operatio facultatis appetitivae vel effectivae, non vero intellectivae. Secundo quod actus ille supponat cognitionem obiecti ad quod ordinatur. Tertio quod sit dirigibilis et ordinabilis ad bonum morale, si sit actus facultatis appetitivae; vel ad bonum artificiale, si sit actus facultatis effectivae. Unde omnis notitia dicitur practica, quae ordinatur ad dirigendam facultatem vel Affectivam, vel Effectivam.

Notandum 3. Aliquam perfectionem posse in subiecto reperiri alterutro ex his tribus modis, nimirum, vel formaliter tantum, sicut calor est in aqua calida; vel virtualiter tantum, sicut calor est in sole, qui licet non sit calidus, est tamen calefactivus; vel formaliter et virtualiter simul, sicut calor est in igne, qui ex innata sua virtute simul calidus est et calefactivus.

Hinc triplex potissimum circa praesentis quaestionis resolutionem est graviorum Auctorum sententia; quidam enim cum S. Thoma 1. p. q. 1. art. 4. censent Theologiam nostram esse formaliter partim speculativam et partim practicam, magis vero speculativam quam practicam: nonnulli cum Henrico in summa art. 9. censent eam esse pure et absolute speculativam. Ceteri vero cum Doctore Subtili, quaest. 4. Prologi n. 32. contendunt eam esse simpliciter practicam. Quam sententiam ut amplectamur et tueamur, aliasque impugnemus et expugnemus, sit

Conclusio prima. — Theologia nostra non est simul speculativa et practica.

Probatur. Impossibile est duas differentias oppositas generis divisivas, vel earum proprietates differentiarum vicem gerentes in eodem simul reperiri: sed speculativum et practicum sunt differentiae essentiales dividentes scientiam, aut saltem proprietates consequentes diversas differentias et scientiam dividentes: ergo in eadem scientia nequeunt inveniri. Maior patet; nam si differentiae oppositae, vel proprietates eas consequentes, possent in eodem reperiri, sequeretur idem corpus posse esse corporeum et incorporeum, corruptibile et incorruptibile, idem animal posse esse sensibile et insensibile, eumdem hominem esse posse rationalem et irrationalem, risibilem et hinnibilem, quae manifeste sunt impossibilia. Minor pariter est evidens; siquidem speculativum et practicum vel sunt differentiae essentiales scientiam dividentes; vel saltem proprietates diversas differentias connotantes et ex eis emanantes, ut Scotistae concedunt, ac proinde eidem scientiae competere nequeunt, sicque Theologia nequit esse partim speculativa et partim practica.

Reponunt moderni Thomistae cum Caietano, speculativum et practicum non esse differentias divisivas scientiae ut sic et prout scientia est genus supremum respectu Theologiae et scientiarum naturalium: sed tantum esse differentias divisivas scientiae naturalis et quatenus est genus subalternum respectu omnium scientiarum naturalium, a quibus abstrahit et in quas diffunditur. Ita quod (inquit Caietanus)

speculativum et practicum se habeant ad scientiam ut sic, sicut auditus et visus ad sensum communem et proprium, unde sicut sensus ut sic, primo dividitur in communem et proprium; proprius vero subdividitur in visum, auditum, etc., ita scientia ut sic, primo dividitur in infinitam, seu quae habet obiectum infinitum, qualis est Theologia, et finitam, seu habentem obiectum finitum, qualis est scientia pure naturalis; haec autem subdividitur in speculativam et practicum. Unde licet haec non possint equidem simul stare in scientia aliqua naturali, possunt tamen simul esse in Theologia. Contra 1. Haec potius furtiva est difficultatis et argumentationis evasio, quam solida illius solutio; siquidem hoc pacto facile solventur omnia argumenta deprompta ex Philosophia adversus res supernaturales, nec ex rebus naturalibus ad theologicas ullatenus liceret philosophari: facile namque respondere poterit, quisquis erit adversarius, huiusmodi rationes in rebus quidem philosophicis, non vero theologicis et quae altioris sunt ordinis, locum obtinere.

Secundo. Nulla differentia includit praedicata differentiae sibi oppositae et contradistinctae; sed finitum et infinitum ex Thomistis sunt differentiae primo distinguentes scientiam: ergo praedicata scientiae finitae non possunt competere scientiae infinitae. Subsumo: sed ex eis, speculativum et practicum sunt differentiae scientiae finitae: ergo non possunt competere scientiae infinitae. Maior constat; quia enim rationale et irrationale sunt differentiae oppositae, evidens est, quod hinnibile, rugibile et cetera differentia quae irrationali subsunt, non possunt competere rationali: a quo enim removetur genus et totum, removentur pariter species generis et partes illius totius; hinnibile autem et rugibile sunt species et partes subiectivae irrationalis, ac proinde cui irrationale repugnat. Minor est ipsorum Thomistarum, necnon et subsumptum.

Tertio. Practicum et speculativum sunt opposita contradictoria: ergo uni et eidem subiecto non possunt competere. Probatur antecedens: Notitia practica est, qua ordinatur ad opus, speculativa autem quae ad opus non ordinatur: sed ordinari ad opus et non ordinari sunt contradictoria: ergo non possunt uni eidemque competere.

Nec exemplum sensus communis quidquam iuvat. Non enim est par ratio inter sensum communem et sensus particulares, ac inter scientiam finitam et infinitam. Etenim per sensum communem vel intelligunt sensum in communi et quatenus ab omnibus sensibus particularibus praescindit, sicut universale ab inferioribus et commune a particularibus, sicut intellexit Caietanus; sic autem nulla inter ipsum et scientiam infinitam est paritas: ille enim est genus et vere praedicatur de sensibus particularibus, eosque potentia continet sicut universale sua inferiora, at scientia infinita non est genus respectu scientiae finitae quae speculativa et practica dicitur, et proinde nec illam nec illius differentias ullatenus continet. Vel per sensum communem intelligunt phantasiam seu facultatem illam internam quae est veluti matrix aliorum sensuum, et sic multo minus est paritas: aliud enim est loqui de facultate respiciente actus disparatos tantum, aliud vero de habitu respiciente actus contradictorie oppositos; sensus autem communis est potentia respiciens actus sensuum externorum, qui sunt disparati, quique proinde eodem in subiecto recipi possunt; speculativum vero et practicum sunt actus contradictorie oppositi, et consequenter eidem subiecto inesse nequeunt. Sicque cadit et omnino pessundatur validum adversariorum argumentum et exemplum.

Dices 1. Theologia Dei est formaliter speculativa et practica: ergo et nostra, quae est illius emanatio quaedam et expressio.

Respondeo 1. Negari posse antecedens: quamquam enim Doctor Subtilis laudata q. 4. n. 36. circa hanc difficultatem nihil expresse determinet, sed videatur problematicus, rationes utrinque solvendo, nihilominus magis propendere videtur in eam sententiam quae affirmat Theologiam Dei esse speculativam: tum quia voluntas divina est prima regula sui actus, ac proinde non supponit cognitionem practicam in intellectu per quam reguletur: tum quia Deus amat se naturaliter, ac proinde eius amor non est dirigibilis, et consequenter non habet notitiam practicam sui amoris directivam: tum quia inter dirigens et directum est distinctio realis, quia dirigens habet rationem causae respectu directi, unde notitia practica intellectus distinguitur realiter ab amore voluntatis quem dirigit: sed inter intelligere et velle divinum nulla est distinctio realis, proindeque unum non habet rationem directivi.

Respondeo 2. Admisso antecedente, negari posse consequens. Cum enim Theologia Dei sit infinita, nostra vero finita, nulla est inter utramque proportio, nec sequitur quod si Theologia divina sit simul speculativa et practica, etiam nostra talis esse debeat: fatentur enim ipsi Thomistae Deum ratione infinitatis plura virtualiter et formaliter involvere, quae in creaturis finitis et limitatis incompossibilia sunt.

Dices 2. Deus est formaliter obiectum speculabile et practicum: ergo Theologia nostra, quae Deum habet pro obiecto, practica erit simul et speculativa.

Respondeo 1. Negari posse antecedens: cum enim nihil sit in Deo quod amorem conciliare et accendere non debeat, etiam nihil est quod non sit obiectum praxis et amoris.

Respondeo 2. Admisso antecedente, negandam esse consequentiam: Theologia enim nostra non omnino adaequatur obiecto suo, quod est Deus. Unde licet Deus esset simul obiectum speculabile et appetibile, non sequeretur Theologiam posse utroque modo illum attingere, cum speculativum et practicum eidem scientiae finitae competere nequeant.

Dices 3. Si Theologia nostra non posset esse speculativa simul et practica, maxime quia speculativum et practicum non possunt simul eidem inesse: sed falsum est, tum quia in eodem intellectu sunt scientia speculativa et practica: tum quia Aristoteles dicit intellectum speculativum fieri practicum per extensionem; ac proinde aliquid potest simul esse practicum et speculativum.

Distinguo minorem. Speculativum et practicum possunt eidem simul inesse subiective vel affective, seu esse in eodem tamquam in subiecto, vel ab eodem tamquam a causa, concedo; formaliter et per modum differentiarum aut proprietatum differentiarum vices gerentium, nego. Fateor itaque eumdem intellectum subiective posse simul dici practicum per notitiam practicam et speculativum per notitiam speculativam, sicut idem lac est album per albedinem, et dulce per dulcedinem: similiter eumdem intellectum, qui concurrit effective ad producendam notitiam practicam, etiam effective concurrere ad notitiam speculativam formandam: sed inde non sequitur quod eadem scientia sit speculativa et practica: alioquin etiam sequeretur albedinem esse dulcedinem, quia idem lac subiective est album et dulce.

Vel nego paritatem. Speculativum enim et practicum sunt differentiae accidentales respectu intellectus, ac proinde utrumque suscipere potest; at sunt differentiae essentiales respectu scientiae, vel proprietates differentiarum vices gerentes, et consequenter cum differentiae oppositae dividentes aliquid commune non possint alicui eidem convenire sub illo communi contento, ita nec speculativum et practicum, scientiam dividentes, eidem scientiae competere possunt.

Dices 3. Quae dispersa sunt in inferioribus, uniuntur in superioribus, sicut visivum et auditivum in sensu communi, vegetativum, et sensitivum in anima rationali, etc.: sed Theologia est superior ad omnes scientias naturales, quia versatur circa obiectum infinitum, illudque attingit lumine supernaturali: ergo speculativum et practicum, quae sunt differentiae divisivae scientiarum naturalium, adunantur in Theologia et in ea continentur.

Distinguo maiorem. Quando illa dispersa sunt tantum disparata, nec sunt contradictorie opposita, concedo; secus, nego. Constat autem ex dictis, speculativum et practicum invicem opponi contradictorie, quia practicum ordinatur ad opus, speculativum autem non ordinatur; ordinari autem ad opus et non ordinari sunt contradictoria, proindeque in nullo sive inferiori sive superiori simul stare queunt.

Nec dicas cum quibusdam Thomistis, illa quidem non posse simul convenire alicui formaliter, bene vero eminenter. Haec enim replica insulsa prorsus est et a veritate aliena; contradictoria namque tam invicem pugnant eminenter, quam formaliter: sicut enim Deus non potest esse sapiens formaliter et non sapiens formaliter, ita nec potest esse eminenter justus et non justus eminenter. Insuper proprietates differentiae oppositae, nec formaliter nec eminenter petunt alteri differentiae oppositae inesse: homo enim nec formaliter, nec eminenter potest esse risibilis et hinnibilis: sed speculativum et practicum sunt proprietates diversarum differentiarum scientiam dividentium: ergo nec formaliter nec eminenter uni eidem competere possunt.

Conclusio secunda. — Nostra Theologia nullatenus speculativa est, sed simpliciter practica.

Haec est expressa Doctoris sententia quaest. 4. Prologi n. 3. et eam sic probat:

Primo. Illa notitia est practica, quae ordinatur ad volitionem rectam et est naturaliter prior ipsa: sed talis est Theologia nostra: ergo est practica. Maior patet ex 1. notabili: volitio enim recta est proprie praxis. Ergo notitia quae est prior ipsa, et eius directiva, vere est practica. Probatur minor: Primarium et adaequatum obiectum Theologiae, quod est Deus, est virtualiter conforme volitioni rectae: siquidem ab eo sumuntur prima principia rectitudinis in voluntate, qualia sunt: Deus est amandus, colendus, etc.; et istud obiectum determinat intellectum creatum ad notitiam rectitudinis, priusquam voluntas creata illam velit: ergo illa notitia dicenda est practica.

Secundo. Principia Theologiae nostrae sunt practica: ergo et conclusiones ex eis deductae sunt practicae. Consequentia est evidens: talis enim est conclusio, qualia sunt principia ex quibus deducitur. Probatur antecedens: Principia Theologiae sumuntur a Deo qui est ultimus finis: sed principia sumpta ab ultimo fine sunt practica, ordinantur enim ad opus et ad applicanda media quibus finis ultimus acquiritur, juxta illud Ioannis 20.: Haec scripta sunt ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius.

Non ait, divina mysteria, quae sunt Theologiae nostrae principia, ideo litteris fuisse exarata, ut Deum eiusque perfectiones et operationes investigaremus acutius, et subtilius explicaremus, sed ut eum cognoscentes amaremus ardentius et promptius ac ferventius in omnibus ei famularemur.

Confirmatur. Ex S. Augustino lib. 1. De Doctrina Christiana circa finem: Habitus Theologiae ordinatur ad dirigendum quatuor actus, videlicet credere, sperare, diligere et virtuose vivere: ergo non ordinatur ad simplicem speculationem, sed ad praxim.

Tertio. Probatur ex Aureolo art. 3. idque primo a priori, sic: Ille habitus est practicus, qui ordinatur ad obiectum operabile et attingibile per nobiliorem actum et operationem, quam sit simplex illius speculatio et contemplatio: sed Theologia versatur circa Deum, qui est obiectum attingibile per nobiliores actus, quam sit simplex illius speculatio: ergo est practica. Maior patet: ideo enim Medicina et aliae scientiae practicae sunt, quia earum obiectum est operabile et nobiliori modo attingibile, quam sit simplex illius speculatio: melius est enim homini habere sanitatem, quam scire quid sit sanitas, melius pariter est habere virtutem, quam scire quid sit virtus, ut docet Aristoteles 2. Ethic. cap. 2. Probat minorem: Nobilius ille Deum attingit, qui ei adhaeret per fidem, in eum assurgit per spem, et eum diligit per charitatem, et eius amorem per obsequium et cultum sibi conciliat, quam qui de eo subtiliter disputat et profundissima quaeque illius mysteria reserat et exponit. Ergo habitus theologicus hoc pacto erit pure practicus.

Confirmatur. Quia quando obiectum est operabile seu per operationes acquisibile, habitus qui illud respicit, maxime occupatur circa opera quibus possit attingi, ut docet Philosophus 1. Ethic. cap. 7.: at id praestat Theologus, siquidem maxime occupatur, ut aperiat qualiter per actus fidei, spei, dilectionis et obsequii, Deus a nobis possit attingi. Ergo, etc.

Quarto. Ex eodem probatur a posteriori: Ille habitus est practicus, qui non solum habet pro fine actum quem elicit, sed actum quem dirigit: at habitus theologicus non habet pro fine actum quem elicit, sed actum quem dirigit, nimirum actum fidei, quia per istum habitum, ex S. Augustino, fides defenditur et redditur stabilis contra incredulos, roboratur et redditur delectabilis quantum ad pios, gignitur et redditur capax quantum ad dubios, etc. Ergo est practicus. Haec probatio est efficax, si loquatur Aureolus de fide formata per Charitatem et virtutum connexionem, non vero de fide informi quae solum mysteria fidei reserat. Cum enim fides sit actus intellectus, ab eius sola directione intellectus aut habitus dici non posset practicus: praxis enim est operatio alterius potentiae ab intellectu, ac propterea intellectus operationes non possunt esse praxes, cuius tamen contrarium docuit ipsemet Aureolus, hac in sententia, sicut et in pluribus aliis, a Scoti doctrina alienus.

Quinto. Denique illa scientia dici debet practica, cuius nulla est conclusio quae vel formaliter vel virtualiter, non ordinetur ad praxim: sed nulla est conclusio theologica quae sic ad praxim non ordinetur.

Probo: Si quae sint conclusiones theologicae, quae ad praxim non ordinabiles sint, maxime illae quae per se et formaliter videntur speculativae, puta: Deus est Trinus, Pater generat Verbum dictione, etc. Sed illae sunt virtualiter practicae. Prima enim (inquit Doctor n. 32.) includit virtualiter notitiam rectitudinis dilectionis tendentis in tres Personas, ita quod si actus dilectionis eliceretur circa unam solam excludendo alias, sicut infidelis eliceret, esset actus non rectus. Secunda vero includit notitiam rectitudinis secundum quod actus est circa duas Personas, quarum una est sic ab alia. Idest, quaevis cognitio Divinitatis divinarumque Personarum, quantumcumque videatur speculativa, nihilominus cum illa cognitio repraesentet divinas Personas ut sunt Personae divinae, ac proinde ut habent Deitatem formaliter et essentialiter, et consequenter ut sunt summum hominis bonum, ultimusque illius finis, hinc fit quod illa cognitio amorem et honorem erga divinas illas Personas provocet et accendat: sicque illa notitia virtualiter saltem est practica.

Dices 1. Si Theologia dicenda sit practica, quia nulla est eius conclusio quae saltem virtualiter et remote ordinari non possit ad praxim, omnes aliae scientiae pariter dicendae erunt practicae; nulla enim est quae virtualiter ordinari non possit ad Deum vel amandum, vel colendum, sicque nulla erit scientia perfecte speculativa: at consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur.

Nego sequelam. Et ratio disparitatis est, quod scientiae naturales speculativae nullatenus ordinentur ad praxim, neque formaliter neque virtualiter, dum suum proprium obiectum respiciunt, unde fieri non possent aliquatenus practicae nisi vagando, et sese extendendo ultra proprios suos limites et obiecti sui considerationem, sicque amplius non essent eadem scientiae: scientia enim variatur ad variationem obiecti: Theologia autem non vagatur ultra suos limites, nec mutat obiectum, dum illius notitiae, quae videntur speculativae, ordinantur virtualiter ad regulandos actus voluntatis circa illud ipsum obiectum, quod considerat.

Instabis. Ergo hac ratione Metaphysica saltem dici poterit practica: cum enim illa Deum ut obiectum attributionis consideret, non vagabitur ultra suos limites, nec alienum obiectum spectabit, dum ad eum colendum et amandum suas notitias ordinabit: at falsum est Metaphysicam posse dici practicam: est enim omnium speculativarum scientiarum maxima, cum sit earum princeps: ergo pari ratione Theologia non est dicenda practica.

Nego paritatem. Et ratio disparitatis est 1. quod Metaphysica licet Deum contemplatur ut obiectum attributionis, et praecipuum inter obiecta sua specialia, non tamen Deum respicit ut obiectum totale et adaequatum, ut sic enim respicit ens ut ens, idest, quatenus praescindit ab omnibus suis speciebus; Deum vero idcirco contemplatur, quia est nobilissima species entis. Cum autem obiecti totalis notitia non ordinetur ad obiectum minus praecipuum, imo obiecti minus praecipui notitia ordinari debeat ad obiectum totale, hinc fit quod omnes conclusiones Metaphysicae non possint ordinari ad Deum.

2. Metaphysica non considerat Deum modo practico, sed tantum speculativo; non enim illum respicit ut appetibilem et fruibilem, neque etiam Philosophi cognoverunt nos ordinari ad Dei fruitionem, et nostrum appetitum per eius possessionem esse satiandum: sed tantum Metaphysica Deum respicit ut est nobilissima entis species; quae consideratio praxim non inducit. Unde Philosophi statuerunt Deum esse obiectum quidem intellectus nostri, non autem voluntatis. Theologi vero cum noscant Deum esse obiectum nostrae voluntatis, quae in eius sola possessione satiari et expleri potest, hinc fit ut omnis theologica cognitio fieri possit practica, et ordinari ad excitandum et regulandum amorem circa Deum.

Dices 2. Illa scientia generatim non est dicenda practica, cuius maior pars conclusionum versatur circa obiectum speculabile: at maior pars conclusionum theologicarum versatur circa obiectum pure speculabile. Probatur: Theologia maxime versatur circa Personas divinas et circa Notionalia, non vero circa Essentialia, quia haec a nobis lumine naturali per Metaphysicam cognosci possunt; in Metaphysica enim plura Philosophi de Deo eiusque attributis tradiderunt, nulla autem de personalibus, quae nonnisi per Theologiam et Fidem innotescunt: sed personalia in Deo non sunt appetibilia, quia formaliter nullam dicunt perfectionem, nec terminant actum nostrae dilectionis, quae ad sola essentialia terminatur. Ergo, etc.

Nego minorem. et illius probationis minorem distinguit Doctor: essentialia sola terminare possunt actum dilectionis, ut ratio qua, concedit; ut ratio quae, negat. Id est, essentialia sunt equidem ratio qua Deus est amandus, colendus, etc.: non enim paternitas, v. g. est ratio formalis qua Pater aeternus sit amandus, sed Deitas: ita quod diligatur a nobis non praecise quatenus est Pater, sed quatenus est Pater divinus. Unde personalia cum essentialibus, v. g. relatio paternitatis iuncta cum Deitate, terminare possunt actum practicum dilectionis nostrae ut obiectum quod.

Dices 3. Deus non est obiectum Theologiae, nec ab ea consideratur ut est finis ultimus, sed sub ratione Deitatis, ut dictum est. Ergo hac ratione Theologia dici nequit practica.

Distinguo antecedens. non est obiectum Theologiae, ut est finis ultimus formaliter et respective, concedo; ut est finis ultimus absolute et simpliciter, nego; ratio enim finis ultimi in Deo fundatur in eius Deitate et essentia, a qua sola praecise desumuntur principia practica, ut loquitur Doctor, non autem a praecisa ratione finis; Deus enim non est amandus aut colendus praecise quia finis est, sed quia Deus, et quatenus est summum bonum summusque rerum omnium Dominator et Rector.

Dices 1. Si Theologia esset practica, peritiores Theologi essent sanctiores, et praestantiores divini cultus, et amoris actus producerent; peritiores enim artifices praestantiora moliuntur artis opera: at contrarium saepe cernitur; doctiores enim non raro fiunt peiores.

Distinguo minorem. Doctiores fiunt peiores defectu scientiae theologicae, quasi ipsa ad malitiam viam sterneret et aperiret, nego; defectu Theologi, qui scientia in maiorem sui perniciem et damnationem abutitur, concedo.

Dices 5. Theologia cum sit scientiarum Princeps et Regina, inter nobiliores scientias est reponenda: sed scientiae speculativae cum sint gratia sui, nec ad opus ordinentur, sunt nobiliores practicis: ergo Theologia potius speculativa quam practica est nominanda.

Distinguo minorem. Scientia speculativa est praestantior practica, quando operationes ad quas regulandas practica ordinatur non sunt nobiliores quam simplex et nuda speculatio, concedo; secus, nego. Sed Deum diligere, colere, et eius possessionem meritoriis operibus promereri longe praestantius est, quam ipsum cognoscere et speculari tantum: siquidem cognitio sola fide nititur, operatio autem amoris et virtutis oritur a charitate, qua fide est praestantior et perfectior: ergo nobilior est Theologia practica et directiva illarum operationum, quam esset si tantum Deum specularetur. Hinc merito infert Aureolus art. 3. §. 2.:

Quod moralis Philosophia est nobilior quam Geometria, licet enim Geometria speculativa sit, et certiori modo procedat, nihilominus Moralis est de meliori subiecto, puta de homine et de actibus humanis. Et insuper certitudo electionis ad quam Moralis ordinatur, cum in moribus non pensetur actus, sed electio, ut dicitur in 3. Ethic. haec quidem certitudo et electio ipsius est nobilior quocumque speculari, quia est actus altioris potentiae, nempe voluntatis.

Cum omnis notitia duobus modis possit obtineri, nimirum vel per infusionem, qua est actio Dei producentis aliquid sine nobis coagentibus, qualis est notitia fidei; vel per studium et exercitationem, quales sunt notitiae artium et scientiarum naturalium; cumque Theologia pendeat ex principiis supernaturalibus fidei, hinc merito quaeritur, num illa sit in nobis supernaturalis.

Notandum 1. Ex Doctore q. 1. Prologi n. 20. aliquid dici posse supernaturale duobus modis: puta vel quoad entitatem vel quoad modum. Illud dicitur supernaturale quantum ad entitatem, quod suapte natura transcendit et excedit perfectionem omnium rerum naturalium quae cum eo conveniunt in eadem ratione generica et non possunt produci ab agente secundum illius virtutem innatam et naturalem; qualiter virtutes theologicae, fides, spes, charitas, gratia tam actualis quam habitualis dicuntur supernaturales quantum ad entitatem, quia suapte natura excedunt perfectionem cuiuslibet agentis naturalis, nec causari possunt, nec comparari ab homine iuxta innatam sibi virtutem operante.

Illud vero dicitur supernaturale quantum ad modum, quod non excedit omnino perfectionem naturalem rerum quae sunt eiusdem generis, et obtineri posset per virtutem naturalem, sed non cum tanta facilitate, nec ita brevi tempore; qualiter esset infusio scientiae philosophicae homini qui aliunde per studium et exercitationem eam posset assequi.

Hinc apparet quam turpiter hallucinentur, qui Doctorem erroris insimulant, quasi non admiserit formam aliquam esse supernaturalem intrinsece et quantum ad entitatem, sed tantum extrinsece et per respectum ad agens illam producens: contrarium enim aperte docet tum loco praefato, tum pluribus aliis quos laudat Scholiastes ad praefatum locum.

Notandum 2. Ex eadem, ibidem, naturalitatem et supernaturalitatem rerum posse detegi et cognosci per respectum quem potentia dicit, vel ad Formam, vel ad Agens: potentia enim receptiva comparari potest vel ad actum et formam quam recipit, vel ad agens a quo recipit. Si comparatur ad actum, seu ad formam, vel habet ad eam inclinationem naturalem, ut ignis ad calorem, et sic potentia et forma dicuntur naturales; vel habet repugnantiam et oppositionem naturalem ad formam, ut aqua ad calorem, et forma et potentia dicuntur violentae; vel habet indifferentiam ad formam et ad oppositum eius, ut paries ad albedinem et nigredinem, et sic dicitur potentia et forma neutra.

Unde colligit Doctor nullam formam dici supernaturalem per ordinem ad potentiam, cum per hunc respectum sit tantum vel naturalis, vel neutra.

Secus vero si comparetur ad agens; nam vel agens habet virtutem naturalem producendi formam, v. g. ignis calorem, et sic forma dicitur naturalis, quatenus naturale opponitur supernaturali; vel nulla est virtus naturalis quae talem formam producere possit, puta gratiam, et sic illa forma dicitur supernaturalis. Hinc naturalitas formae sumitur ex duobus, nimirum ex parte potentiae habentis inclinationem naturalem ad formam, et ex parte agentis habentis virtutem naturalem productivam talis formae. Supernaturalis vero detegitur solum ex parte agentis supernaturalis.

Notandum 3. Principia Theologiae (puta Articulos fidei ex quibus conclusiones theologicae eruuntur) posse duobus modis spectari. Primo quidem in se et quatenus sunt absolute vera ratione ordinis quem dicunt ad primam veritatem revelantem. Secundo quatenus dicunt ordinem ad conclusiones quae ex eis deducuntur mediante discursu et quatenus eas virtualiter continent, vel in eis continentur. Priori modo illa principia dicuntur formaliter revelata et pertinent ad fidem: posteriori vero dicuntur virtualiter revelata, aut revelantia conclusiones theologicas quae ex eis eliciuntur, vel in ea resolvuntur.

His praelibatis, resolvendum est an habitus theologicus inclinans ad eliciendas conclusiones theologicas ex articulis fidei sit supernaturalis nec ne. Circa quam resolutionem duplex est Auctorum sententia. Quidam enim cum Molina, Disp. 1. art. 2. docent quamlibet conclusionem theologicam esse simpliciter supernaturalem, ac proinde habitum inclinantem ad eas eliciendas, eo quod illae conclusiones inferuntur ex una saltem ex praemissis supernaturali lumine fidei cognita. Alii vero communiter sustinent conclusiones theologicas esse mere naturales, sive interim deducantur ex duplici praemissa de fide, sive ex una tantum; unde inferunt habitum theologicum ad eas eliciendas inclinantem, esse pariter mere naturalem. Quibus cum sit

Conclusio prima. — Habitus Theologiae non est intrinsece et entitative supernaturalis. Haec est communior et verior.

Probatur 1. Ille habitus non est supernaturalis intrinsece qui nostris actibus et studiis comparatur: sed habitus Theologiae nostris exercitiis et studiis acquiritur: ergo non est intrinsece et entitative supernaturalis. Maior constat ex 2. Notabili: id enim non est supernaturale quod non excedit activitatem et vires nativas agentis. At quod nostris exercitiis comparatur, nostras vires innatas non excedit, proinde supernaturale dici nequit. Minor patet ipsamet experientia, qua constat modum comparandae Theologiae non esse devotionem et orationem, qua homines solent sese praeparare ad assequendos habitus supernaturales; sed opus est summo studio et assidua exercitatione, et scientiarum naturalium, maxime Philosophiae, subsidio, ut quis evadere possit peritus Theologus. Hinc videmus eos, qui assiduam rebus theologicis navant operam, tandem aliquando illius habitum assequi, et facilitatem derebus fidei disserendi, easque explanandi sibi comparare; illos vero qui orationi tantum indulgent, et huiusmodi studia et exercitia contemnunt, etiam rebus Theologicis vacuos et inanes permanere.

Probatur 2., et prior ratio confirmatur. Eatenus ille habitus esset supernaturalis quia fieret ab actuali cognitione theologica, quae supernaturalis est: sed inde non potest esse supernaturalis; tum quia falsum est Theologiam actualem esse supernaturalem, ut secunda conclusione patebit; tum quia etiamsi actualis illa notitia theologica esset supernaturalis, non tamen habitum supernaturalem pareret: siquidem actus fidei, qui sunt in entitate supernaturales, pariunt habitum mere naturalem in eo qui tales actus saepius elicit, ut probabitur in Tractatu de Virtutibus Theologicis, et ut ipsa patet experientia eorum qui labuntur in haeresim, licet enim habitum supernaturalem fidei deperdant, nihilominus priorem habent facilitatem credendi alios articulos, de quibus inter eos et Catholicos non controvertitur. Haec autem facilitas aliunde non provenit, quam ab habitu acquisito et mere naturali credendi, per varios actus supernaturales fidei genito, et post fidei iacturam adhuc perseverante: ergo etsi Theologia actualis supernaturalis esset, non tamen supernaturalem habitum produceret.

Tertio. Ille habitus est pure naturalis, cuius ratio formalis specificativa mere naturalis est: sed ratio formalis specificativa habitus theologici est mere naturalis: ergo et Theologiae habitus. Maior constat; talis enim est rei entitas, qualis est ratio constitutiva, distinctiva ac specificativa illius ab aliis.

Probatur minor. Ratio specificans et distinguens nostram Theologiam a Theologia Dei et a fide est discursus: sed discursus in Theologo viatore pure naturalis est, cum sit foetus intellectus agentis secundum suam vim naturalem; virtus enim et proprietas naturalis intellectus est discurrere.

Quarto. Ille habitus non est supernaturalis et infusus, qui potest concurrere ad assensum falsum; quis enim dixerit Deum infundere habitum qui ad errorem et falsitatem inclinet? Sed habitus Theologiae potest inclinare intellectum ad assensum falsum; cum enim plures oppositae conclusiones ex eisdem fidei principiis inferantur, nedum ab Haereticis et Catholicis, sed etiam ab ipsis Theologis fidelibus, qui plerumque sententiis invicem pugnant, necessum est alterutras ex illis conclusionibus oppositis esse falsas; et consequenter habitus theologicus qui ad eas eliciendas inclinat, ad falsum inducit.

Quinto denique, ille habitus est mere naturalis, qui eodem modo obtinetur, quo aliae scientiae et notitiae mere naturales: sed habitus Theologiae ita comparatur, nimirum per praecepta et doctrinam alicuius magistri docentis, et per studium et laborem discipuli et studentis: ergo, etc.

Replicant adversarii. Studium quidem et doctrinam requiri ad obtinendum Theologiae habitum, non ut causas illius productivas, sed ut conditiones et dispositiones, quibus subiectum praeparatur ad infusionem illius habitus; sicut a simili voluntas praeparatur per varios actus ad infusionem et receptionem gratiae sanctificantis; quae praeparatio non impedit quominus gratia sanctificans sit habitus intrinsece supernaturalis.

Contra. Si illi actus requirerentur ut dispositiones, maxime vel ut dispositiones moventes, vel removentes, hoc est, vel ut

Deum moverent ad infusionem ipsius habitus; vel ut subiectum ad eam infusionem disponerent removendo ea quae huic infusioni forent contraria: sed neutrum dici potest; non quidem primum, certum enim est Deum ad hanc infusionem moveri efficacius per orationes, ieiunia, eleemosynas, etc. quam per studium et laborem; illa enim pietatis opera sunt ipsi acceptiora, quam quodlibet studium; attamen qui his pietatis operibus magis incumbunt, propterea non sunt perfectiores Theologi. Insuper, si tales exercitationes et studia Deum moverent ad infusionem habitus theologici, id esset maxime propter aliquod pactum et promissionem ex parte ipsius, sicut fit in Sacramentis: at nullum simile pactum, nullaque talis promissio reperitur in Scriptura: imo quoties proponitur scientia comparanda, toties indicitur labor subeundus, etenim qui addidit scientiam addidit et laborem, inquit Salomon. Eccl. 1.

Non etiam secundum: sicut enim nullae dispositiones naturales desiderantur ad infusionem caeterorum habituum supernaturalium, ita nec desiderarentur ad infusionem habitus theologici. Insuper dispositiones debent esse eiusdem ordinis cum forma, ad quam disponunt: unde Theologi inferunt hominem non posse sese disponere proxime ad receptionem primae gratiae, sed eam a Deo ex misericordia infundi: ergo si Theologia sit supernaturalis in entitate, nullus per studia et opera naturalia ad eam sese disponere poterit.

Dices 1. ex S. Iacobi 1: Si quis indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter et non improperat, et dabitur ei. Item Eccli. 1: Deus sapientiam effundit super omnia opera sua, et super omnem carnem secundum datum suum, et praebuit illam diligentibus: ergo Theologia, qua est vera sapientia, a Deo infunditur et donatur.

Nego consequentiam. Illi siquidem sacri Textus non sunt intelligendi de sapientia quae docetur et studio discitur, quaeque ex articulis fidei conclusiones deducit; sed de sapientia quae donum est Spiritus Sancti, qua res coelestes et divinae nobis sapiunt per mysticam earum speculationem et contemplationem, quamque Deus timentibus se interdum largitur ex bona voluntate sua. Nos de priori acceptione sapientiae loquimur, non de posteriori.

Dices 2. Illa scientia est supernaturalis, cuius certitudo supernaturalis est: sed Theologiae certitudo est supernaturalis: ergo et illa. Maior constat; talis enim est scientia, qualis est eius differentia; certitudo autem est differentia qua scientia distinguitur essentialiter ab errore et opinione; ac proinde si haec sit supernaturalis, etiam et illa erit. Minor pariter est evidens; illa enim certitudo est supernaturalis, quae nititur principio supernaturali, et maior est omni certitudine naturali; sed Theologiae certitudo talis est: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Cuius certitudo est supernaturalis formaliter et immediate, concedo: remote tantum et illative aut resolutive, nego. Et similiter distincta minori, nego consequentiam. Dico itaque quod sicut theologicus assensus non immediate nititur principio supernaturali, sed solum mediate et per illationem aut resolutionem, nimirum mediante discursu naturali, per quem ex articulis fidei conclusiones theologicae inferuntur, et in eos resolvuntur; ita illius certitudo non est supernaturalis nisi radicaliter et remote, in quantum scilicet per discursum conclusiones theologicae resolvuntur in principia supernaturalia, nimirum in articulos fidei; sicut per eundem discursum, illae conclusiones ex illis articulis inferuntur. Hoc autem sufficit ut certitudo Theologiae firmior sit quam sit certitudo scientiarum naturalium, licet non sit aeque firma ac certitudo immediate supernaturalis fidei; quia scientiae naturales nec mediate nec immediate resolvuntur in principia supernaturaliter certa, sed tantum naturaliter certa.

Dices 3. Scientiae specificantur a principiis: sed principia Theologiae sunt supernaturalia: ergo et Theologia.

Distinguo maiorem. Scientiae specificantur a principiis intrinsecis, immediatis et proximis, concedo: ab ultimis et remotis, nego: alioquin scientiae subalternatae specificarentur a principiis subalternantium, quia in eas resolvuntur, et ex earum principiis eruuntur; quod tamen falsum est, alioquin subalternatae a subalternantibus non discreparent. Et similiter distinguenda est minor, et neganda consequentia.

Vel distinguo minorem. Principia Theologiae sunt supernaturalia, secundum entitatem, concedo: secundum usum et applicationem, nego: Illa equidem sunt supernaturalia secundum entitatem, quia sunt Articuli fidei; sunt vero naturalia secundum applicationem, quia non applicantur, nec ordinantur invicem et in ordine ad conclusionem inferendam, nisi per discursum theologicum; discursus autem ille naturalis est; ac proinde etiam naturalis principiorum usus et applicatio.

Conclusio secunda. — Theologia actualis, seu actualis illatio conclusionis theologicae ex principiis suis, non est supernaturalis.

Probatur primo. Eatenus esset supernaturalis, quatenus formaretur et penderet intrinsece a principio supernaturali, puta ab habitu vel actu fidei infusae: sed exinde dici nequit intrinsece supernaturalis. Probatur: Nec habitus nec actus fidei efficienter et physice concurrunt ad formandam conclusionem theologicam, sicut nec praemissae concurrunt physice ad conclusionem philosophicam, sed solus intellectus est illius artifex: ergo theologicus actus intrinsece non pendet, nec formatur ab actu aut habitu fidei tamquam a causis supernaturalibus; sicque exinde non est supernaturalis.

Secundo. Quamvis penderet physice ab actu fidei infusae, non propterea dici deberet intrinsece supernaturalis; quia habitus fidei acquisitus et genitus per actum fidei infusae non est supernaturalis, ut supra dictum est (2. prob. Concl. 1.) quamvis ab illo actu supernaturali formetur: ergo a pari, etsi actus Theologiae efficienter et physice causaretur ab actu fidei, non exinde esset intrinsece supernaturalis.

Tertio. Conclusio theologica plerumque formatur ex duabus praemissis, quarum una est revelata et supernaturalis: alia philosophica et naturalis. Ergo, cum semper debilioris praemissae sortem sequatur, inde non poterit dici supernaturalis.

Quarto. Illa notitia actualis non est supernaturalis, quae formatur a potentia et intellectu naturali ut naturalis est: sed actualis Theologia ita fit. Probatur: Ille actus formatur ab intellectu ut naturalis est, qui eo est perfectior, quo intellectus eum eliciens perfectior et perspicacior est: at talis est notitia theologica; constat enim eos qui acutiorem habent intellectum, peritiores evadere Theologos, et subtilius de fidei mysteriis ratiocinari, quam qui minus subtile ingenium sunt sortiti: ergo, etc.

Replicabis forsan. id oriri ex eo quod intellectus ille per fidem habitualem elevetur: ita quod quemadmodum intellectus vegetior Beati cum aequali lumine gloriae clarius Deum videt quam videret alter qui aequale lumen haberet, sed inaequalem activitatem; sic a simili intellectus vegetior viatoris, instructus habitu fidei, subtilius quam alter de rebus discurrit.

Contra. Intellectus Beati qui est minoris activitatis naturalis, amplius tamen habet gloriae lumen, clarius Deum intuetur, quam qui maiorem haberet activitatem naturalem et minus lumen gloriae: ergo ut staret replica, haereretque paritas, necessum esset quod qui abundantiorem et perfectiorem fidem habent, etiam maiorem haberent facilitatem de rebus divinis et theologicis disserendi; hoc autem esse falsum experientia testatur; ex perfectiori enim et maiori habitu fidei, non colligitur maior capacitas ad res theologicas explanandas et percipiendas; plures enim rudes et idiotae plerumque perfectiorem fidem quam peritiores et doctiores obtinent: ergo, etc.

Dices. Omnis actus qui habet obiectum supernaturale est supernaturalis; habitus enim specificantur ab actibus, et actus ab obiecto: sed theologici actus habent obiectum supernaturale, siquidem versantur aut circa Deum, aut circa fidei mysteria, quae supernaturalia sunt, tum in entitate, tum in modo cognitionis, cum per fidei lumen innotescant: ergo sunt supernaturales.

Distinguo maiorem. Si actus versetur circa obiectum supernaturale ut supernaturale est, concedo: secus, nego. Actus autem Theologiae non versatur circa Deum nec circa fidei mysteria ut supernaturalia sunt praecise, sed ut certa; et Theologia articulos fidei tamquam sua principia respiciens, non in eis considerat praecise rationem supernaturalitatis, sed certitudinis, ut ex illis certam conclusionem inferat. Unde si illi articuli eam certitudinem, quam habent per supernaturale lumen fidei, habere possent per lumen quod esset naturale, non minus Theologia ex eis suas eliceret conclusiones: ergo cum per accidens sit quod obiectum Theologiae est supernaturale, non exinde sequitur actum illius esse supernaturalem, quippe qui obiectum ut supernaturale est non respiciat.

Instabis. Actus fidei non terminatur etiam in obiectum suum praecise ut supernaturale, sed tantum ut certum est; nec minus propterea est intrinsece supernaturalis: ergo a pari, licet actus theologicus obiectum suum non respiciat praecise ut supernaturale, non minus erit supernaturalis.

Nego antecedens. licet enim explicite actus fidei non terminetur ad supernaturalitatem obiecti sui; tamen implicite saltem eam respicit, quia cum obiectum fidei nullatenus possit attingi naturae viribus, necessum est ut fides illud respiciat quatenus supernaturale est. Secus vero est de Theologia, quae cum supponat illud obiectum iam per fidem cognitum, in illo supernaturalitatem non attendit, sed tantum certitudinem, ut ex eo suas conclusiones inferat. Haec evidentius aperiet

Tria sunt in praesenti quaestione resolvenda. 1. An theologicae conclusiones et illarum assensus certior sit assensu quem quis praebet scientiis naturalibus et evidentibus. 2. An assensus theologicus eandem certitudinem habeat cum assensu fidei. 3. An theologicus actus et habitus sit dignior scientiis naturalibus.

Notandum 1. Certitudinem a Philosophis solere distingui triplicem: obiecti, subiecti, et motivi. Certitudo obiecti est immobilitas et invariabilitas rei in se; quae duplex est, nimirum immutabilitas essentiae et existentiae, eaque soli Deo competit, et invariabilitas propositionis essentialis, qua est necessaria connexio praedicati cum subiecto. Illaque rursus est vel Metaphysica, qua nequidem divinitus res potest esse aliter, v. g. homo est certo animal rationale; vel Physica, qua saltem naturaliter propositio est semper vera, v. g. omnis ignis comburit. Certitudo subiectiva est firma adhaesio intellectus alicui obiecto cognito, quod putatur esse verum licet tale non sit; qua fit, ut nonnulli firmius et tenacius adhaereant propositioni falsae, quam putant esse veram: v. gr. haeretici, quam alii verae adhaererent. Unde Arist. 7. Ethic. 3. ait: Sunt qui non minus opinioni suae, quam illi suae scientiae credunt. Haec autem satius dicenda est pertinacia, quam certitudo. Denique certitudo motivi est connexio infallibilis medii cogniti cum re quae cognoscitur. Haec autem connexio apparet vel per experientiam, qualem habemus certitudinem quod omnis ignis sit calidus: vel ex evidentia luminis naturalis, qualis est certitudo circa prima principia: vel per debitam illationem ex principiis evidentibus, qualis est certitudo conclusionis debite illatae ex evidentibus praemissis: vel denique per revelationem alicuius veracis, qualis est certitudo fidei, quae nititur veracitate Dei revelantis.

Notandum 2. ex Aureolo nostro q. 2. Prologi, art. 2. triplicem fieri processum et illationem in Theologia: aliquando enim proceditur ad conclusionem aliunde scitam, ut cum quaeritur utrum Deus sit unus et infinitus, haec enim per Metaphysicam patent: aliquando vero proceditur ad conclusionem credendam, de qua nondum determinatum est quid sit credendum, ut cum quaeritur utrum Spiritus sanctus distingueretur a Filio, si ab eo non procederet: aliquando vero ad conclusionem iam creditam et determinatam, ut cum quaeritur an Spiritus sanctus a Patre et Filio procedat, cuius veritatem iam Ecclesia determinavit in Conciliis generalibus.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, quod secundus modus inferendi et procedendi potest fieri quadrupliciter. 1. Enim conclusio potest inferri ex una propositione credita et alia necessaria: v. g. Christus est homo, sed homo est animal rationale: ergo Christus est animal rationale; prima propositio est credita, et secunda est necessaria. 2. Ex ambabus creditis, v. g. Christus est beatus, sed beatus Deum videt facie ad faciem: ergo, etc. 3. Ex una propositione credita et alia probabili; v. gr. Christus habet verum corpus, sed verum corpus habet formam substantialem ab anima rationali distinctam: ergo, etc. Prima enim propositio fide constat: secunda vero utrinque discutitur et ventilatur inter Scotistas affirmantes et Thomistas negantes ac contendentes in corpore humano praeter animam rationalem non aliam esse formam quam cadaveris.

4. Ex ambabus probabilibus, v. gr.: Quantitatis essentia consistit in extensione partium in ordine ad se: sed Christus in Eucharistia habet quantitatem: ergo et extensionem partium in ordine ad se. Ergo, etc. Certum est autem quod ex duabus probabilibus, vel ex una credita et alia probabili, sola formetur et generetur opinio; quia conclusio sequitur sortem praemissarum, et maxime vicem praemissae infirmioris; causa enim non potest aliquid perfectionis tribuere suo effectui, quod ipsa non habet; unde cum praemissae sint causa conclusionis, talis erit conclusio, qualis praemissa minus certa et perfecta. An autem ex duabus propositionibus creditis, aut ex una credita et alia necessaria generetur fides supernaturalis, ut vult ibidem Aureolus; an vero generetur habitus theologicus medius inter fidem et scientiam, qui sit certior scientia, et minus certus quam fides, ut affirmat Doctor in 3. d. 24. n. 20. hic est resolvendum.

Conclusio prima. — Conclusio theologica, quae deducitur vel ex duabus praemissis revelatis et creditis, vel ex una necessaria et alia revelata, est certior certitudine obiecti et motivi quacumque scientia naturali; non vero certitudine subiecti. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima. Illa notitia certior est certitudine obiecti et motivi, quae fertur in obiectum magis immutabile, et per motivum firmius et certius: sed Theologia versatur circa Deum, qui maiorem habet certitudinem et immobilitatem ac necessitatem essendi, quam obiecta scientiarum naturalium; in eum etiam tendit per medium et motivum firmius, quam sint motiva scientiarum naturalium; siquidem haec nititur principiis revelatis et fide divina creditis, quae certe longe maiorem habent certitudinem quam principia lumine naturali cognita, quibus scientiae naturales fulciuntur; nam ait Christus, Lucae 21: Coelum et terra transibunt; verba autem mea non praeteribunt. Ergo, etc. Hinc Augustinus 7. Confess. cap. 10: Audivi, sicut auditur in corde, et non erat prorsus unde dubitarem: faciliusque dubitarem vivere me, quam non esse veritatem.

Secundo. Certitudo supernaturalis et divina longe maior est qualibet certitudine naturali: sed notitia theologica habet certitudinem divinam et supernaturalem ex parte obiecti et motivi; scientiae vero naturales solam habent certitudinem naturalem, et a causis pure naturalibus. Ergo illa est his certior.

Tertio. Quod innititur prima veritate et essentiali certius est eo, quod solum fundatur in veritate participata: sed Theologia innititur prima veritate, Dei nempe revelatione; scientiae vero naturales innituntur creaturis, quae habent solum veritatem participatam: ergo, etc.

Quarto. Certitudo absoluta et necessaria maior est et praestantior certitudine contingenti et hypothetica: sed Theologiae certitudo est absoluta et necessaria ex parte obiecti, quod impossibile est mutari; et motivi, cui repugnat subesse falsum; scientiarum autem naturalium certitudo est hypothetica et contingens, cum omnino pendeat earum existentia et entitas ex libera Dei ordinatione. Ergo, etc.

Patet etiam secunda pars. Primo. Illa certitudo maior est ratione subiecti, qua intellectus omnem motum dubitationis excludit: sed experientia constat intellectum omnem prorsus dubitationem excludere dum assentitur conclusioni evidenter deductae ex principio evidenter noto, quale est hoc; v. gr. Totum est maius sua parte; dum vero assentitur conclusioni deductae ex principiis revelatis, interdum dubitationem et anxietatem patitur. Non enim maior potest esse firmitas intellectus assentientis conclusioni theologicae, quam dum assentitur per fidem propositioni immediate revelatae: sed dum assentitur per fidem, interdum omnem dubitationem non excludit; nam inquit Doctor in 3. d. 23. n. 15: Fides non excludit omnem dubitationem, sed dubitationem trahentem in oppositum credibilis. Quod etiam indicat Christus Dominus dum Discipulos increpans, Matth. 8. ait: Quid timidi estis modicae fidei? Et cap. 14. Petrum alloquens: Modicae fidei quare dubitasti? Ergo ratione subiecti, Theologia minus est certa, quam scientiae naturales.

Secundo. Illa certitudo est maior ex parte subiecti, quae intellectum magis quietat et firmat, eique connaturalis est et proportionata: sed certitudo scientiarum naturalium, cum adiunctam habeat evidentiam, intellectum magis quietat et satiat, eiusque operandi modo connaturalior est, quam certitudo fidei, quae intellectus vires transcendit, et habet adiunctam obscuritatem. Qua fit, ut intellectus naturalem suum cognoscendi modum exuere, et veluti nativis suis privilegiis orbari et denudari debeat dum assensum praebet propositioni revelatae. Unde S. Paulus assensum illum appellat captivitatem intellectus, 2. Corinth. 10: In captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Ergo, etc.

Obiicies 1. contra primam partem: Habitus, qui ex omni parte certus est, dicendus est simpliciter certior, quam is qui ex aliqua sui parte incertitudinem patitur: sed habitus scientiae naturalis certus est ex omni parte, nimirum obiecti, subiecti et motivi; habitus vero Theologiae semper quidem certus est ex parte obiecti et motivi; plerumque tamen incertus ex parte subiecti: ergo hic est illo incertior.

Distinguo maiorem. est certior quoad se, nego; quoad nos, concedo. Itaque certitudo habitus (ut dictum est) bifariam potest considerari; vel quantum ad se et penes infallibilitatem obiecti et motivi; vel quantum ad nos et penes facilitatem et firmitatem assensus, ad quem inclinat nostrum intellectum. Priori modo, habitus eo est certior et firmior, quo magis obiectum et motivum sunt infallibilia et necessaria. Posteriori vero ultra infallibilitatem obiecti, etiam requiritur ut talis certitudo sit magis proportionata et connaturalis intellectui nostro, magisque in eo assensu quietetur et dubitationem ac haesitationem naturalem excludat; quod fit equidem per habitum scientificum propter suam naturalem evidentiam. Unde hic habitus est certior habitu theologico penes nos, ob debilitatem intellectus nostri, qui magis adhaeret propositioni evidenti, et ob motivum naturale, quam ob motivum supernaturale, non quod hoc sit illo minus certum, sed quia non est aeque connaturale.

Dices 2. Quod est causa certitudinis conclusionis theologicae est certius ipsa conclusione: sed principia naturalia, et conclusiones scientiarum naturalium saepe sunt causae certitudinis conclusionis theologicae: ergo illae sunt certiores. Maior patet ex illa philosophica maxima: Propter quod unumquodque tale, et illud magis. Minor etiam est evidens, in demonstratione enim theologica saepe una ex praemissis est scientifica et solo lumine naturali nota.

Distinguo maiorem. Causa adaequata, concedo: inadaequata vero, nego: et similiter distincta minore, nego consequentiam. Praemissa enim naturalis est tantum causa inadaequata conclusionis theologicae; fitque causa adaequata illius, quatenus jungitur alteri praemissae revelatae, quae cum certior sit omni conclusione scientifica, etiam maiorem certitudinem conclusioni theologicae confert, quam conferret illa praemissa scientifica et naturalis.

Instabis. Ex dictis in probatione praecedentis conclusionis, et ex communi axiomate Dialecticorum, Conclusio sequitur semper debiliorem praemissam: ergo ubi una praemissa in discursu theologico est naturalis, etiam certitudo conclusionis naturalis esse debet, ac proinde non est certior scientiis naturalibus; imo minus certa, cum evidentia careat.

Respondent communiter Auctores huic instantiae, praefatum axioma esse verum, quando duae praemissae sunt eiusdem ordinis et aequaliter in assensum conclusionis influunt: in discursu autem theologico, inquiunt, sola praemissa revelata est causa assensus conclusionis; quippe cum in eam solam conclusio resolvatur; praemissa autem naturalis videtur tantum conditio applicativa et explicativa praemissae revelatae et principii supernaturalis, ut maiori facilitate intellectus assensum conclusioni praebeat.

Verum cum ex hac replica videatur sequi, quod praemissa opinativa et probabilis cum alia praemissa de fide haberet certitudinem supernaturalem: item quod assensus conclusionis theologicae idem foret ac assensus propositionis de fide, quod aperte falsum sequens conclusio demonstrabit, ideo respondent alii, conclusionem sequi debiliorem partem in iis praemissis, quae excludunt consortium alterius, ita quod si una propositio est negans, etiam negans esse debet conclusio, quia non potest esse partim affirmans et partim negans; similiter si una praemissa est particularis, etiam conclusio particularis esse debet, quia non potest esse simul particularis et universalis; eo quod particulare et universale invicem pugnent, et unum non admittat consortium alterius. In his vero praemissis quae non excludunt consortium alterius, conclusio non debet magis participare de propositione debiliori, quam de certiori ac validiori, ex quibus eruitur: constat autem lumen naturale non excludere consortium luminis fidei quantum ad causandam conclusionem theologicam: ergo non est necesse ut conclusio theologica sequatur propositionem minus certam.

Respondeo. cum nostro Smising. qu. 1. n. 115. ad veritatem praefati axiomatis sufficere, quod conclusio non adaequet perfectionem nobilioris ac validioris praemissae, non autem necesse esse quod conclusio sit aeque imperfecta ac praemissa minoris perfectionis. Sicut enim in naturalibus, mulus genitus ab equo et asina est quidem imperfectior equo, licet sit perfectior asina; ita (si ex crassioribus his umbris spiritualia delineare liceat) dicere possumus quod assensus theologicus causatus a praemissa revelata et ab alia evidente est quidem incertior revelata: sed propter consortium cum revelata, est certior praemissa naturali evidente; et sic conclusio theologica ex eis deducta, certior est qualibet scientia naturali.

Dices 3. Certitudo conclusionis theologicae non oritur immediate a praemissa revelata, sed tantum mediante discursu, per quem ex tali praemissa deducitur: atqui discursus non est certior in Theologia, quam in scientiis naturalibus; cum innitatur eodem lumine naturali et iisdem regulis syllogismi: ergo nec conclusio theologica aliis erit certior.

Distinguo minorem. Discursus theologicus idem est cum scientifico, quantum ad formam et methodum, concedo: quantum ad materiam et res de quibus disseritur, nego: cum enim materia discursus theologici longe sit certior materia scientiarum naturalium propter praemissas revelatas, inde fit, quod conclusio theologica sit etiam aliis certior: quemadmodum inter ipsas scientias, licet sit idem modus discurrendi, tamen materia unius scientiae cum sit certior et magis necessaria, quam materia alterius, etiam fit quod una scientia sit alia certior.

Dices 4. Si theologica notitia sit certior scientiis naturalibus, sequitur pariter eam esse certiorem assensu primorum principiorum, maxime huius: Quodlibet est vel non est, et alterius: Prima veritas nec fallere nec falli potest: sed id dici nequit; siquidem praemissae revelatae his duobus principiis nituntur, ac proinde sunt illis minus certae, quia propter quod unumquodque tale et illud magis.

Nego minorem. Praemissae namque revelatae, quatenus revelatae sunt, certiores sunt quocumque primo principio, nec ullo discursu fulciuntur: sciendum enim est, quod eodem actu quo quis assentitur alicui propositioni per fidem, eodem dissentitur propositioni oppositae; sicque eo ipso quo aliquid proponitur ut est, eodem proponitur non esse eius oppositum; quare haec propositio: Quodlibet est, vel non est, continetur in propositionibus revelatis, et est revelata virtualiter in his articulis, qui esse proponuntur.

Similiter eadem fides quae movet nos ad credendum aliquid propter primam veritatem infallibilem, ex consequenti movet ad credendum quod detur prima veritas infallibilis.

Conclusio secunda. — Theologicus assensus minus est certus quam assensus fidei.

Haec est Doctoris pluribus, praesertim in 3. dist. 24. quaest. unica, n. 16. et 20.

Probatur primo. Ex Aristotele 1. Posteriorum, certitudo assensus conclusionis nusquam aequat certitudinem praemissarum, quia propter quod unumquodque tale et illud magis: sed conclusio theologica tantum certa est propter praemissas quarum una est de fide: ergo praemissae conclusionis theologicae sunt eo certiores.

Secundo. Non est aequale motivum certitudinis in assensu theologico, ac in assensu fidei: ergo hic est illo certior. Probatur antecedens: Motivum assensus fidei est pura et immediata revelatio divina sine ullo discursu; motivum autem assentiendi conclusioni theologicae est tantum revelatio mediata, virtualis et complexa, seu secum involvens discursum naturalem: at revelatio pura et immediata longe certior est ea, quae tantum mediate per discursum innotescit. Ergo, etc.

Tertio. Nemo Theologorum ita firmum assensum praebet conclusionibus theologicis, ac propositionibus de fide, ut cuique compertum est: ergo uterque assensus non est aequalis certitudinis.

Quarto. Assensus theologicus non potest esse aequalis certitudinis cum assensu fidei, nisi ab habitu fidei proveniat: sed ab eo non provenit: ergo non est aequalis certitudinis cum eo. Maior est certa: vel enim ad hunc assensum aeque certum movere deberet habitus fidei, vel aliquis alius habitus qui eamdem aut aequalem cum habitu fidei certitudinem haberet: at non datur talis alius habitus qui sit aequalis certitudinis cum habitu fidei: ergo necessum esset ut assensus theologicus ab habitu fidei proveniret. Minor probatur: habitus theologicus est distinctus ab habitu fidei: ergo assensus theologicus non provenit ab habitu fidei. Consequentia patet, quia assensus theologicus non fit nisi ab intellectu informato habitu theologico.

Antecedens probatur auctoritate S. Augustini libro 14. De Trinit. cap. 1. ubi cum dixisset per habitum theologicum fidem gigni, nutriri, defendi, roborari, subdit:

Qua scientia non pollent plurimi fideles, quamvis polleant ipsa fide plurimum: Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae nonnisi aeterna est; aliud autem scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios defendatur.

Unde Doctor, loco laudato n. 20. expendens haec S. Augustini verba, ait:

Dico quod simplices credunt omnia quae Ecclesia, implicite, nec sciunt fidem explicare nec defendere; idem illi qui non sciunt, habent habitum distinctum a fide, sed non alio lumine quam sit fides: Nec ille habitus innititur principiis evidenter notis in aliquo lumine: Isto tamen habitu non pollent plurimi fideles, quia ille habitus distinctus est a fide; non tamen est scientia ut describitur a Philosopho.

Ex his patet quam perperam nonnulli affirment Doctorem asserere habitum fidei eumdem esse cum Theologico.

Dices 1. Illa propositio est aequalis certitudinis cum fide, quam qui negat est haereticus: sed qui negat propositionem deductam ex principiis fidei, est haereticus: ergo etc. Probatur minor: Ideo Monothelitae damnati sunt in sexta Synodo quod negarent duas esse in Christo voluntates: sed duas esse in Christo voluntates colligitur tantum et constat per hunc discursum theologicum: Ubi sunt duae naturae intellectuales, sunt duae voluntates; sed in Christo sunt duae naturae intellectuales, nimirum divina et humana: ergo et duae voluntates. Et proinde qui negat conclusionem theologicam est haereticus.

Distinguo minorem. Qui negat conclusionem theologicam praecise ut theologica est, seu quatenus est illata per discursum theologicum, est haereticus, nego; quatenus illa propositio quam negat est etiam immediate revelata, concedo. Ad probationem autem dico, aeque esse immediate revelatum quod duae sint in Christo voluntates, ac revelatum est immediate quod in eo sint duae naturae, divina et humana; quia impossibile est naturam intellectualem seiungi a suo intellectu et sua voluntate, quippe quae ab intellectu et voluntate intellectualis et libera dicatur.

Unde merito Monothelitae damnati sunt ut haeretici, non quia negabant conclusionem theologicam; sed quia propositionem immediate saltem implicite revelatam admittere renuebant.

Ut autem facili negotio solvantur ea omnia quae contra hanc conclusionem obici possunt

Adverte 1. Cum nostro Smising. q. 1. n. 16. conclusionem theologicam considerari posse: vel quatenus illata est per discursum, et sic non est de fide, nec qui eam negaret, esset haereticus: vel quatenus est etiam immediate revelata, et sic dicenda est propositio de fide, non autem conclusio theologica: vel quatenus continetur in propositione revelata, ita ut apprehendatur ut omnino eadem cum illa, v. gr. si quis audito hoc syllogismo: Omne suppositum habens duplicem naturam spiritualem habet duas voluntates; at suppositum Christi habet duplicem naturam spiritualem: ergo duas voluntates. Si quis (inquam) has duas propositiones, habere duplicem naturam, et habere duas voluntates, apprehendat per modum unius connexi, et illud connexum Christo attribuat, ille credet in Christo esse duas voluntates, eadem fide qua credit in eo esse duas naturas, licet connexio duarum illarum propositionum appareat illi per discursum. Si vero iudicet eas propositiones esse distinctas, et concipiat aliud esse habere duas naturas, et aliud habere duas voluntates, et hanc propositionem ex illa tantum inferat lumine naturalis discursus, tunc si eam neget, non erit haereticus, quia illam propositionem non ut immediate revelatam, sed tantum ut illatam ex revelata considerat.

Adverte 2. Unam propositionem deduci posse ex praemissis dupliciter 1. Per modum suasionis, quando discursus non tam est illativus, quam terminorum expositivus. V. g. si quis inferret quod Christus est verus homo, consequenter est animal rationale, hoc modo: Omnis homo est animal rationale: Christus est homo: ergo est animal rationale: cum enim homo et animal rationale idem sint formaliter, haec conclusio non tam censetur illatio quam terminorum expositio. 2. Per modum illationis, quando ex ordinata connexione praemissarum conclusio infertur. V. g. si quis inferret Christum esse risibilem ex eo quod sit homo, et omnis homo sit risibilis; licet enim risibilitas identificetur realiter cum homine, non tamen formaliter identificatur; est enim proprietas ab essentia hominis formaliter distincta. Prima conclusio esset de fide; non autem secunda.

Conclusio tertia. — Theologia nostra dignior est qualibet scientia naturali.

Haec Conclusio aperte patet; tum quia Theologia praestantius obiectum respicit, nempe res divinas et supernaturales quae dignitate sua rationem transcendunt; caeterae autem scientiae versantur circa res naturales et ea quae rationi subduntur: tum quia maiorem habet certitudinem; caeterae enim scientiae suam certitudinem mutuantur ex solo lumine naturali, quod errori saepe obnoxium est; Theologia vero innititur primae veritati quae nec falli nec fallere potest: tum denique quia caeterae scientiae velut ancillae ei famulantur, haecque eis utitur ad suas veritates aperiendas, confirmandas et suadendas. Unde Proverb. 9. dicitur de hac divina sapientia, quod misit ancillas suas vocare ad arcem.

Dices 1. Evidentia est perfectio scientiae: ac proinde quo scientiae erunt evidentiores, eo erunt perfectiores: sed scientiae naturales sunt evidentiores Theologia: ergo et perfectiores.

Distinguo maiorem. Evidentia est perfectio scientiae secundum quid et in ordine ad maiorem perfectionem, concedo: simpliciter et absolute, nego. Evidentia enim ordinatur ad certitudinem, quae est maxima scientiae perfectio, unde quo scientia erit certior, eo perfectior erit: at constat Theologiam aliis scientiis esse certiorem: ergo et praestantiorem.

Dices 2. Scientia illa est praestantior, quae perfectiori modo suum obiectum attingit; atqui scientiae naturales perfectiori modo suum obiectum attingunt quam Theologia: illae enim obiecti sui naturam et omnes illius partes ac proprietates detegunt et aperiunt; haec autem vix quidquam de obiecti sui natura percipit: ergo haec est illis imperfectior.

Distinguo maiorem. Si praestantius vel aeque dignum obiectum intueatur, concedo: Si minus perfectum, nego: Theologia autem praestantius obiectum quam scientiae naturales considerat: Nobilius est autem parum attingere de nobilioribus subiectis, quam multum de aliis; ut ex Aristotele 2. De animalibus, refert Doctor in 3. dist. 23. in fine. Cui consonat D. Thomas quaest. 1. Prologi, articulo 5. dicens: Minimum quod potest haberi de cognitione rerum altissimarum, desiderabilius est, quam certissima cognitio quae habetur de minimis rebus.

Vel dico cum eodem Doctore ibidem, actus dignitatem considerari posse vel absolute et secundum se; vel respective et penes attingentiam obiecti circa quod versatur. Priori modo, theologica cognitio nobilior est cognitione philosophica, quia illa oritur a sublimioribus principiis et circa nobilius obiectum occupatur: posteriori vero notitiae philosophicae dici possunt perfectiores, quia perfectius suum obiectum attingunt et comprehendunt. Sicut v. g. visio solis ab Aquila, secundum se dicitur perfectior visione candelae ab oculo meo; quia illa est a perfectiori et acutiori potentia et circa praestantius obiectum: haec vero dicitur perfectior secundum attingentiam, quia oculus meus magis proportionatur obiecto, nempe candelae, meliusque obiectum visu comprehendit, quam oculus aquilae proportionetur soli.

TRIA proponuntur in praesenti quaestione resolvenda. 1. An Theologia more philosophico procedat inferendo et probando conclusiones ex praemissis. 2. Cum veritas conclusionis theologicae pendeat a veritate praemissarum, quaeritur an cum negantur illa principia, Theologus ipsa possit argumentis probare: 3. An habitus theologicus, quo dirigitur intellectus ad inferendas conclusiones theologicas, eum faciat adhaerere et assensum praebere conclusioni deductae ex praemissis, ita quod concessis praemissis intellectus non possit dissentire conclusioni; an vero hic habitus sit tantum explicativus et declarativus veritatum fidei, ut voluit Aureolus q. 2. Prologi: quae evidentius ut pateant

Notandum 1. Quod Argumentatio sit oratio, in qua propositio minus nota, infertur ex notiori; sive interim illa propositio nota sit lumine naturali, sive supernaturali: sive sit evidens, sive tantum certa. In Argumentatione autem tria sunt, 1. Antecedens, estque propositio ex qua alia infertur. 2. Consequens, estque propositio quae infertur ex alia. 3. Consequentia, in qua fit connexio antecedentis cum consequente. Insuper Argumentatio duplex requirit intellectus iudicium; primum, quo iudicet consequens habere necessariam connexionem cum antecedente. et dicitur iudicium consequentis: secundum, quo iudicat consequens legitime inferri ex antecedente secundum regulas syllogisticas, et iudicium consequentiae nominatur. Essentia autem argumentationis consistit in priori iudicio, non in posteriori, ut in Logica nostra satis superque probavimus.

Notandum 2. Aliquid probari posse dupliciter: nimirum vel per locum extrinsecum, quando nimirum adversarius aliquam propositionem concedit, ex qua concessa alia infertur; sic quia Iudaei admittunt vetus Testamentum et Calvinistae novum, ex veteri Testamento Theologus probat Christi incarnationem contra Iudaeos; et ex novo probat Christi corpus esse realiter in Eucharistia contra Haereticos illud negantes: vel per locum intrinsecum: nimirum per argumenta petita a ratione et lumine naturali; quod insuper fit vel positive, vel negative. Probatio Positiva fit quando per assumptum aliquod medium ostenditur necessaria connexio praedicati cum subiecto in eo quod affirmatur; Negativa autem quando aperitur et evincitur nullam esse contradictionem et repugnantiam in eo quod affirmatur. Haec autem probatio rectius dicitur obiectionum solutio, quam exhibitio rationum.

Conveniunt autem omnes, Theologum posse probare sua principia per locum extrinsecum, ut mox dictum est. Conveniunt pariter illa principia probari non posse positive, siquidem non sunt lumine naturali cognita, sed sola fide creduntur. Unde restat discutiendum an saltem negative probari possint evidenter.

Notandum 3. Praemissas esse causas conclusionis vel in essendo, quando medius terminus est causa cur praedicatum conveniat subiecto; sic rationale est causa cur risibile conveniat homini; vel in cognoscendo, quando medium inducit in cognitionem unionis praedicati cum subiecto; sic risibile indicat rationale convenire homini. Cum autem omnis causa virtualiter suum effectum contineat; praemissae virtualiter conclusionem involvunt; unde fit ut assensus praemissarum, conclusionis assensum virtualiter complectatur, ita quod qui praebuit assensum praemissis, non possit eum conclusioni denegare, ut probat Doctor in 1. d. 1. q. 4. n. 16.

Conclusio prima. — Theologia nostra est argumentativa.

Probatur primo quidem auctoritate sacrae Scripturae, 2. ad Timotheum, 3: Omnis scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum et arguendum; et item ad Titum 1: Oportet Episcopum esse... amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Insuper Sap. 8. sapiens, et Theologus, scit versutias sermonum et dissolutiones argumentorum.

Secundo, idipsum patet exemplo; primo quidem Christi Theologorum principis et parentis, qui contra adversantes sibi Scribas et Pharisaeos plerumque est argumentatus; sic Matth. 19. indissolubilitatem matrimonii probat ex illo Genes. 2: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una, ex quibus infert: quod ergo Deus coniunxit, homo non separet. Similiter cap. 22. ex his verbis Psal. 109. Dixit Dominus Domino meo, infert Messiam non esse purum hominem, nec solum filium David, sed etiam Deum, eo quod David eum Dominum appellet; quod nomen Pharisaei concedebant esse proprium Dei; et cap. 12. ex Psalmo 8. et 117. probat se esse Messiam: conquerentibus enim Pharisaeis et Sacerdotibus, quod pueri in templo eum esse benedictum Domini acclamarent, respondit: Utique numquam legistis, quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem?

Similiter Apostoli plerumque argumentati sunt, maxime S. Paulus, qui pene ubique argumenta conficit, ut Evangelicas veritates suadeat, sed praesertim 1. ad Corinth. c. 15. insurgens in Pseudo-Apostolos, qui asserebant non fore resurrectionem mortuorum, sic argumentatur:

Si autem resurrectio mortuorum non est: ergo neque Christus resurrexit: si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra; invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt: nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit; quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra, adhuc enim estis in peccatis vestris: ergo et qui dormierunt in Christo, peribunt.

In hac autem repetita argumentatione, assumit resurrectionem Christi tamquam medium ad probandam caeterorum hominum resurrectionem, eo quod non requiratur in Deo maior vis et potentia ad suscitandos alios mortuos, quam ad suscitandum Christum.

Dices 1. S. Ambrosius lib. 1. De Fide ait: Auferte hinc argumenta ubi fides quaeritur; sed fides quaeritur per Theologiam firmanda et protegenda. Et Ioannis ultimo: Haec scripta sunt ut credatis. Non ait ut disputetis et arguatis. Unde Tertullianus lib. De praescript. cap. 7. ait: Nobis curiositate opus non est post Christum, nec inquisitione post Evangelium: cum credimus, nihil ultra desideramus credere.

Respondeo. S. Ambrosium ibi tantum agere de assensu fidei qui non humana ratione et naturalibus argumentis, sed Dei verbo fulcitur, unde subiungit: Non creditur Philosophis, creditur piscatoribus, non creditur Dialecticis, creditur Publicanis. Agit enim ibi contra Arianos, qui pluribus rationibus naturalibus impugnabant Christi Domini divinitatem. Non autem censet ablegandam et removendam esse omnem argumentationem a Christianis, siquidem ipsemet ibidem contra Arianos argumentis utitur ex sacra Scriptura depromptis. Eodem modo fit satis verbis Tertulliani, ipse namque non improbat argumentatricem doctrinam, quam in omnibus suis scriptis usurpat; sed solum contendit fidei mysteria non esse rationibus naturalibus metienda et investiganda.

Dices 2. Si Theologia sit argumentativa, aut argumentabitur auctoritate, aut ratione: sed neutrum dici potest. Non auctoritate, quia, inquit Boetius, locus ab auctoritate est minus efficax et infirmus, ac proinde Theologiae dignitati et firmitati non congruit. Non etiam ratione, quia haec adversatur Theologiae fini; fidei enim meritum evacuat; nam ut ait S. Gregorius: Fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Respondeo. Theologiam arguere ab auctoritate, non quidem humana et fallibili, sed divina et veraci, nititur enim ipsius Dei revelatione, cui repugnat subesse falsum; arguere autem ab auctoritate divina et infallibili, Theologiae dignitatem et firmitatem non dedecet. Utitur similiter ratione humana tamquam principio extraneo, ita ut ratio naturalis subserviat fidei, eamque quantum fieri potest illustret.

Conclusio secunda. — Theologia argumentari potest, ut probet positive sua principia esse credibilia: non autem ut demonstret ea esse naturaliter possibilia.

Haec conclusio duas habet partes, quarum prima

Probatur 1. Illud ostendi potest evidenter credibile, quod potest ostendi non involvere contradictionem et repugnantiam, quodque valida habet et firma motiva credibilitatis: sed ita est de principiis Theologiae; siquidem solvi possunt omnia argumenta, omnesque contradictiones quae contra fidei articulos solent obiici; uti de facto omnes sancti Patres et sacri Doctores eas solverunt implicantias a Philosophis contra fidem obiectatas. Plura pariter subministrantur motiva, quibus articuli fidei credibiles appareant, cuiusmodi sunt miracula in fidei confirmationem facta, visibilis Ecclesiae declaratio et universalis consensus, illius Doctrinae et morum sanctitas, assensus eruditissimorum quovis saeculo, etc.

Insuper ex S. Bonaventura quaest. 2. prooemiali: Parati esse debemus omni petenti rationem reddere de ea, quae in nobis est, fide, inquit sanctus Petrus 1. Epist. cap. 3. Cum ergo multi sint qui fidem nostram impugnant, necessum est ut per rationem eam astruamus modo inquisitorio et argumentativo.

Tertio. Ex eodem: Veritates fidei nostrae non sunt deterioris conditionis, quam aliae veritates: sed aliae veritates id habent quod possint per rationem propugnari, sicut et impugnari: ergo idem de veritatibus nostrae fidei dicendum est.

Quarto. Ex eodem. Fides nostra non est modo peioris conditionis quam in principio: sed in principio quando impugnabatur per falsa miracula Magorum, defendebatur per vera miracula Sanctorum: ergo cum modo impugnetur per falsa argumenta haereticorum, debet defendi per vera argumenta Doctorum.

Posterior pars etiam constat: siquidem cum fidei mysteria naturalem humanae mentis capacitatem excedant, ratio naturalis nullum medium subministrare potest, quo illa mysteria esse possibilia naturaliter demonstretur, quod sic evinco: Quae naturaliter demonstrantur possibilia, continentur intra naturae limites et per medium naturaliter notum: sed principia Theologiae non continentur intra naturae limites, cum a nullo naturali agente fieri possint; nec ullum est medium naturaliter notum quod illa suadeat; omne enim medium, quo rei possibilitas demonstratur, debet esse rei intrinsecum; et consequenter medium rei supernaturalis, qualia sunt mysteria, non potest esse naturaliter notum.

Dices 1. Mysteria fidei, quae sunt principia Theologiae, possunt positive probari esse credibilia: ergo et esse possibilia. Consequentia patet, nihil enim est credibile nisi sit pariter possibile; quia nihil est credibile nisi sit verum, nihil autem est verum nisi sit possibile aut existens; impossibile enim cum non sit ens, nec pariter verum est, quia veritas est proprietas entis.

Nego consequentiam. Licet enim quod est credibile, sit etiam possibile, non tamen inde sequitur eodem modo posse probari rei possibilitas: probatur per medium extrinsecum rei creditae, puta per auctoritatem dicentis, miracula, etc.; possibilitas autem probari debet per medium intrinsecum rei cognitae, quo probetur praedicatum posse convenire subiecto. Unde licet sint media positiva externa quibus probetur mysteriorum credibilitas, non sequitur esse pariter media positiva intrinseca et naturaliter nota, quibus eorum possibilitas demonstretur.

Dices 2. Fidei mysteria possunt probari non esse impossibilia: ergo probari possunt esse possibilia, quia inter esse possibile et impossibile non datur medium; ac proinde si res non sit impossibilis, sequitur eam esse possibilem.

Nego consequentiam. Similiter et eius probationem, siquidem, ut advertit et monet Philosophus, lib. De interpretatione, cap. 3., possibile et impossibile non sunt praecise contradictoria, quia utrumque est affirmativum. Deinde licet forte a parte rei nihil mediet inter rem esse possibilem et impossibilem; tamen inter rem posse demonstrari possibilem et posse demonstrari impossibilem datur medium, scilicet non posse demonstrari possibilem, nec posse demonstrari impossibilem, dum nempe non apparent urgentes rationes quibus rei possibilitas aut impossibilitas evincatur. Ac proinde licet fidei mysteria possint naturaliter probari non esse impossibilia, non sequitur quod ea esse possibilia naturaliter demonstrari possit.

Conclusio tertia. — Theologicus habitus non solum est explicativus articulorum fidei; sed etiam illativus et adhaesivus.

Probatur primo. Si Theologia tantum esset Scripturarum explicativa, ut vult Aureolus, non perveniretur ad notitiam theologicam per fidem; imo ipsa notitia ad fidem quasi manu duceret: sed hoc est falsum, nam inquit S. August., serm. 51. De verbis Domini: Sic accipite, sic credite, ut mereamini intelligere: fides enim debet praecedere intellectum, ut sit intellectus fidei praemium; Propheta enim (Isaias, cap. I. iuxta versionem 70.) apertissime dixit: Nisi credideritis, non intelligetis.

Secundo. Si Theologia sit tantum explicativa, quilibet infidelis, qui minime praebet assensum propositionibus theologicis, posset esse Theologus; si enim peritiam habeat idiomatum, studiumque in legendis sacris Scripturis adhibeat, poterit eas explicare, et earum sensum reconditum aperire; sed falsum est eum, qui non habet fidem, nec conclusionibus theologicis assentitur, posse Theologum appellari, ut omnes fatentur: ergo etc.

Tertio. Discursus theologicus procedens ex praemissis creditis, in forma et figura syllogistica debite dispositis, generat et confirmat conclusionem necessariam: ergo necessum est ut intellectus praehens assensum praemissis, etiam et conclusioni assentiatur; quia, ut dictum est in 3. notab., assensus conclusionis virtualiter continetur in assensu praemissarum, ita ut intellectus qui praemissis assentitur, non possit conclusioni non consentire; ac proinde necessum est ut habitus theologicus sit adhaesivus, et non solum Scripturarum declarativas, et fidei mysteriorum expositivus.

Dices 1. Ex S. Augustino, lib. 14. De Trinitate, cap. 1., theologicus habitus est, quo fides gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: sed hoc fit per solam litteralem expositionem sacrae Scripturae, non vero per illationem aut argumentationem. Probatur: Per notitiam conclusionum non gignitur notitia principiorum, nec per eam defenditur, nutritur, roboratur; imo e contra, conclusionum notitia gignitur et roboratur per notitiam principiorum: ergo fides non gignitur a conclusionibus deductis; nec proinde Theologia ad fidem generandam et nutriendam ordinata, occupatur in inferendis conclusionibus.

Respondeo. Theologiam equidem non solum scientiae munus implere, deducendo et inferendo conclusiones ex principiis creditis; sed etiam interdum gerere et supplere vicem habitus principiorum, quatenus nimirum occupatur erga fidei mysteria quae sua sunt principia, ut nempe illa illustret, explanet, et tueatur, partim per notitiam explicativam Scripturae, partim per notitiam argumentationis: sed inde non sequitur ubi explanavit et percepit talia principia, quod ex eis conclusiones deducere non possit.

Dices 2. Tota sanctorum Patrum Theologia versatur in expositione sacrae Scripturae, sive libros ex professo exponant, sive per occasionem cum haereticis disputando aliquos ex ea textus depromant, sive in sensum perversum usurpatas ab haereticis Scripturas sacras elucident: ergo adaequatum Theologiae munus est fidei mysteria, in sacra Scriptura recondita, reserare et exponere.

Confirmatur. Auctoritate S. Dionysii, libro De divinis nominibus, cap. 1.: Nulla (inquit) ratione praesumendum est aliquid de supersubstantiali secretissimaque Deitate, aut dicere aut cogitare, praeter illa quae nobis sacra eloquia tradiderunt.

Respondeo. Equidem sanctos Patres solito fuisse usos Theologia expositiva, non tamen argumentativam et illativam neglexisse, ut constat ex eorum scriptis, et ut in tertia quaest. primi art. probavimus.

Ad S. Dionysium. Dico, eum intelligere per sacra eloquia, non solum Scripturam sacram, sed etiam ea quae ex sacris litteris deducta sunt, ut habet alia eius versio.

Certum est autem, Theologiam occupari vel in sacra Scriptura exponenda, vel in inferendis ex ea conclusionibus ad planiorem mysteriorum intelligentiam et persuasionem.

Cum Aristoteles in Topicis quaedam proposuerit communia principia, ex quibus Philosophi, velut ex promptuario, suarum argumentationum materiam depromere possent, quae idcirco argumentorum locos, sedes et domicilia censuit appellanda; ita Theologi quaedam sibi principia statuunt, ex quibus rationes desumant in suis veritatibus eruendis et confirmandis.

Notandum autem 1. Locos Theologicos posse considerari, vel secundum laxiorem, vel iuxta strictiorem usurpationem. Priori modo, vulgo decem numerantur, nimirum auctoritas 1. Scripturae sacrae; 2. Traditionum Christi Domini et eius Apostolorum; 3. Ecclesiae Catholicae; 4. Conciliorum, praesertim generalium approbatorum; 5. Summi Pontificis ex consulto et auctoritate Pontificia decernentis; 6. Sanctorum Patrum et Ecclesiae Doctorum; 7. Doctorum Scholasticorum et iuris Pontificii Peritorum; 8. Philosophorum naturalium, et iuris Caesarei Consultorum; 9. Humanae ac civilis Historiae; 10. Ratiocinationis naturalis. Theologus enim per omnes praefatos locos, velut apis volitat et spatiatur, ut inde mel veritatis per discursum eliciat. — Si vero Loci Theologici strictim usurpentur, tres solum numerabuntur, nimirum: 1. Scriptura sacra veteri et novo Testamento exarata; 2. Traditio Christi et Apostolorum, ad quem revocatur communis Patrum sensus in docendo et fidelium in credendo; his namque duobus Traditio innotescit; 3. Auctoritas Ecclesiae, quae Conciliorum et summorum Pontificum decreta complectitur. Hae autem tria dicuntur loci proprii et domestici Theologiae; ceteri vero extranei et improprii, eo quod hi humana tantum fide aut ratione fulciantur; illi vero nitantur divina revelatione et coelesti sancti Spiritus illustratione et auxilio. Quoniam autem de Traditionum, et Ecclesiae auctoritate, in tractatu de Fide (si Deus dederit) ex professo agendum est, ideo hic solum de Scriptura sacra, a qua potissimum Theologia suas veritates depromit, quaedam sunt delibanda.

Notandum 2. Scripturam sacram non posse dici principium seu Locum argumentationum Theologicarum, nisi secundum genuinam suam significationem. Cum autem voces sint signa conceptuum, et conceptus signa rerum, sequitur significationem seu sensum Scripturae sacrae esse conceptum rerum per voces et vocabula eiusdem Scripturae expressarum. Hic autem sensus solito triplex distinguitur, nimirum 1. Historicus seu litteralis, quem primo littera menti ingerit ex solita vocum significatione et primaria hominum institutione. 2. Mysticus, seu spiritualis, quem non quidem voces, sed res ipsae per voces significatae exprimunt. 3. Accommodativus, seu per accommodationem, cum verba Scripturae rem unam significantes usurpantur ad aliam significandam, juxta beneplacitum et existimationem usurpantis, propter aliquam convenientiam, quam inter utramque rem intercedere judicat.

Notandum 3. Hos tres sensus iterum in alios subdividi: Accommodativus enim alius est per extensionem, qua verba Scripturae determinata ad unam personam, ad aliam etiam extenduntur: Sic v. g. verba Psalmi 68. Improperium improperantium tibi ceciderunt super me, quae David de seipso protulit, Paulus ad Romanos cap. 15. extendit et usurpat ad significandam Christi passionem et Christianorum persecutionem; unde subdit: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus. Et alius per Allusionem, cum Scripturae verba alteri tribuimus et accommodamus, licet nulla inter eas res per se interveniat similitudo naturalis aut moralis; v. g. si quis haec verba Psalmi 62. adaptaret hominibus litigantibus, Introibunt in inferiora terra, id est, detrudentur in carceres: tradentur, in manus gladii: id est, apparitores violentas in eos manus iniicient: Partes vulpium erunt, id est, eorum bona ac divitiae a Procuratoribus et Patronis dilapidabuntur. — Litteralis similiter, alius est Proprius, cum res significantur per voces juxta consuetam significandi vim et primariam hominum institutionem: alter Metaphoricus, cum res significantur per vocem ex impropria et translatitia significatione; sic Christus dicitur Metaphorice agnus, leo, petra, etc. — Sensus pariter Mysticus, seu spiritualis, qui in historico, et litterali velut anima in corpore continetur, est triplex: Primus Allegoricus, cum nimirum historia veteris Testamenti aliquid significat gerendum in novo, v. g. exaltatio serpentis a Moyse, quae designabat Christum in cruce exaltandum. 2. Tropologicus seu Moralis; cum ex historia veteris Testamenti pagina ad componendos nostros mores provocantur. 3. Anagogicus seu sursum evehens, cum v. g. futurae vitae beatitudo per introitum in terram promissionis designatur. Hi autem omnes sensus unica voce Ierusalem v. g. manifesti fiunt; etenim ad litteram, significat civitatem Iudeae; allegorice, Ecclesiam; tropologice, animam iusti, anagogice coelestem patriam. Illos pariter sensus his duobus versibus Lyranus noster complexus est:

Littera, gesta docet: quid credas, Allegoria: Moralis, quid agas: quid speres Anagogia:

Quos versus aliqui fusius et significantius expresserunt his sequentibus:

Dicitur Historicus, quem verba expressa designant. Et Allegoricus, priscis qui ludit in umbris. Moralis, per quem vivendi norma tenetur. Quid vero speres, Anagogicus altius offert.

Sciendum autem est, hos omnes sensus, nedum in veteri, sed etiam in novo Testamento reperiri, ut pluribus colligere licet: matrimonium enim v. g. significat unionem Christi cum Ecclesia, Ephes. 5.¹ item gratiam collatam coniugibus designat, et tandem aeternam felicitatem sub nuptiarum significatione adumbrat. Insuper omnis Christi actio, nostra fuit instructio: cum mortuos suscitabat, designabat hominum poenitentium justificationem; dum coecos illuminabat, effectus praedicationis Evangelicae figurabat; dum super mare gradiebatur, hortabatur nos ad calcandas huiusce vitae tempestates et varias tentationes constanti animo tolerandas, etc.

An autem ex his omnibus sensibus valida erui possint argumenta ad fidem exponendam et propugnandam, controvertitur apud Theologos: quid autem nobis verius videtur, ut appareat, sit

Conclusio prima. — Sensus litteralis proprius Scripturae sacrae semper firmum praebet argumentum theologicum.

Probatur. Idque ex S. Paulo 2. ad Timotheum 3: Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad arguendum, etc. Sed hoc maxime praestat per sensum litteralem; siquidem per eum sensum maxime fit utilis ad arguendum, qui faciliori negotio veritatem indigitat et omnibus idioma noscentibus compertus est: sed talis est sensus litteralis; quippe cum ad eum percipiendum sola sufficiat notitia idiomatis et vocum, quibus Scriptura sacra exaratur. Quis enim ambigit ex his verbis Deuteronomii 6. Dominus Deus noster, Dominus unus est, recte designari unitatem Dei? Quis non percipit illa verba Ioan. 1. Verbum caro factum est, divini verbi incarnationem significare? Ergo sensus litteralis ad arguendum est utilissimus.

Dices 1. Ex eo sensu firmum non potest colligi argumentum theologicum, qui multiplex, varius, et omnino incertus est: sed talis est sensus litteralis. Probo: Eiusdem textus possunt esse plures et omnino dissonantes sensus litterales, ut constat ex primis totius Scriptura verbis, In principio Deus creavit coelum et terram; haec verba ad litteram tripliciter usurpari posse docet S. Augustinus lib. 12. Confessionum cap. 20. ita quod in principio creavit idem sonet 1. ac in Filio, seu in aeterna sua sapientia; 2. idem ac in initio temporis; 3. idem ac ante omne aliud opus. Unde subdit cap. 31:

Cum alius dixerit; hoc sensit Moyses quod ego; et alius, imo illud potius ego; religiosius me arbitror dicere, cur non utrumque potius, si utrumque verum est? et si quid tertium; si quid quartum, et si quid omnino aliud verum quispiam in his verbis viderit; cur non omnia illa vidisse credatur, per quem unus Deus vera et diversa visuris sacras litteras multorum sensibus temperavit?

Ergo censet eiusdem textus varios assignari posse sensus litterales. — Respondeo. Negari posse minorem; et ad auctoritatem dico, praefatorum verborum unicum esse genuinum sensum litteralem, eum nempe quo designatur Deum ab exordio temporum coelum et terram et quae in eis sunt creasse; ita quod ly in principio significet creaturas non esse ab aeterno, sed omnes in temporum exordio simul fuisse conditas, uti praefata verba usurpavit Concilium Lateranense 4. sub Innocentio III, cap. 1. Deus, inquit, ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, corporalem et spiritualem, Angelicam et Humanam. Unde alii duo sensus extranei sunt, nec vere litterales dicendi.

Dices 2. Ex eo sensu non potest firmum deduci argumentum, qui tanta obscuritate obtenebratur, ut vix detegi possit ac deprehendi: atqui talis est sensus litteralis, uti fatentur omnes sancti Interpretes, qui idcirco sacram Scripturam affirmant esse illum Librum signatum sigillis septem, Apocalypsis 5., ita quod nemo praeter Agnum dignus inveniatur, neque in coelo neque in terra, neque subtus terram, qui possit aperire librum et solvere signacula eius; divina namque veritas in eo delitescens posuit tenebras latibulum suum: ergo ex eo sensu non potest validum argumentum depromi. — Distinguo minorem. In aliquibus contextibus, qui maxime non deserviunt ad suadendas et aperiendas veritates Catholicas, concedo: in his, quibus Theologi indigent ut eas veritates suadeant et tueantur, nego. Fateor equidem sacram Scripturam multiplici interdum obscuritate refertam esse, idque variis de causis, quas SS. Patres congerunt et aperiunt. — Primo, quidem, ait S. Hieronymus, ut ad illius capessendam intelligentiam, apud Deum geminatis precibus humiliter ageremus. Secundo, ne nimia facilitate nobis vilesceret, inquit S. Gregorius. Tertio, ut per laborem et difficultatem assequendi sensum (ait Clemens Alexandrinus) frangatur ac retundatur nostra sibi nimium complacens superbia. Quarto denique, ait S. Dionysius, ne mysteria nostra infidelibus fierent manifesta, ipsorumque ludibrio exponerentur.

Rogabis, quibusnam indiciis sensus litteralis discerni possit et detegi? — Respondeo. Ad eum detegendum sequentes maxime servandas esse regulas: 1. Si textus cum antecedentibus et consequentibus aperte cohaereat. 2. Hic genuinus et litteralis sensus est censendus, qui determinatus est aut a Conciliis, aut a Summis Pontificibus, aut ab ipsis Apostolis ad aliquid litteraliter exprimendum usurpatus. 3. Dum Patrum consensione recipitur et intelligitur. 4. Si cum altero textu directe non pugnet; fieri enim non potest ut verum vero adversetur. 5. Denique, dum verba nihil enuntiant quod a fidei doctrina et recta morum ratione discordet ac discrepet, ut indicat S. Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 10. Quidquid, inquit, in sermone divino, neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscat.

Conclusio secunda. — Sensus mysticus inservit interdum ad aliquid probandum; accommodativus autem numquam.

Probatur 1. pars. Omnis sensus verus et a Spiritu sancto in legendis sacris Scripturis intentus, deservire potest ad firmandam et explanandam veritatem: sed sensus mysticus verus est et a Spiritu sancto intentus: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, inquit S. Petrus, 2. c. 1., sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Est etiam ad nostram eruditionem ordinatus; Quaecumque enim scripta sunt, ait S. Paulus Rom. 15., ad nostram doctrinam scripta sunt: ergo, etc. — Confirmatur. Ille sensus simul cum litterali designatus et consignatus est a Spiritu sancto, qui dicitur Scripturae sensus et significatio: sed spiritualis sensus et mysticus dicitur Scripturae sensus et eius significatio. Probo ex Ioannis 19., ubi cum dixisset Christi crura a militibus fracta non fuisse, subiungit: Facta sunt enim haec ut scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo. Sed haec verba in sensu litterali dicta sunt Exod. 12. de agno Paschali: ergo cum sensu litterali designante os agni Paschalis non esse frangendum, etiam confirmatus erat a Spiritu sancto sensus mysticus et spiritualis, significans os Christi in cruce morientis non esse quassandum: quomodo enim diceretur impleri Scriptura, si hunc sensum non involveret?

2. Is sensus deservire potest ad veritatis probationem, quo Christus Dominus et Apostoli plerumque usi sunt, ut veritatem intimarent, et mendacium ac errorem propulsarent: at usi sunt plerumque sensu mystico. Sic Ioann. 10. cum Iudaei Christum arguerent et lapidare vellent, eo quod se Deum et Dei Filium dixisset, respondet et arguit: Nonne scriptum est in lege vestra; Ego dixi Dii estis? Si autem illos dixit Deos, ad quos sermo Dei factus est et non potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit et misit in mundum, vos dicitis: quia blasphemas; quia dixi, Filius Dei sum? Sic passim ex parabolis, aut colligit quae sectanda sint quaeve fugienda, aut arguit et retundit insultantium sibi Pharisaeorum criminationem. Similiter Apostoli frequenter argumentantur in sensu mystico. Sic S. Paulus ex his verbis Deuteronomii 25. Non alligabis os bovis triturantis, colligit 1. Corinth. 9. concionatorem Evangelicum de Evangelio debere vivere. Sic eo quod Abraham duos filios habuerit, Ismael de Ancilla, et Isaac de libera, allegorice colligit ad Galat. 4. Deum esse auctorem utriusque Testamenti, Veteris, et Novi, et patrem duorum populorum, Iudaeorum et Gentilium.

3. Sicut homines vocibus utuntur ad suos conceptus promendos, ita Deus rebus ad futura vel mystica reseranda et significanda. Nec minus veritas inest rebus a Deo designatis et usurpatis ad aliquid significandum, quam vocibus ab hominibus institutis: sed voces per sensum litteralem deservire possunt ad aliquid probandum; ergo et res per suum sensum mysticum. Unde merito S. Paulus 1. ad Corinth. 10., cum praemisisset Patres veteris Testamenti omnes sub nube fuisse, subdit: Haec autem omnia in figura contingebant illis. Et ad Hebraeos 10. post longam et accuratam per plura capita discussionem signorum ac symbolorum veteris Testamenti, respectu Novi, subiungit hanc causalem suppositionem: Umbram enim habens lex futurorum bonorum; utique futurorum in lege Evangelica, quam ut persuadeat totus est in ea Epistola.

Adverte tamen. Ut omnia quae obiici possent uno verbo dissolvas, sensum mysticum nullam probationis et argumentationis vim habere, nisi aperte constiterit eum fuisse taliter a Christo aut eius Apostolis usurpatum: cum enim res, in quibus maxime fundatur sensus mysticus, variam habeant cum aliis rebus similitudinem et convenientiam, etiam varium et ancipitem referre possunt sensum mysticum. Sic Leo v. g. propter suam rapacitatem, 1. Petri, 5. usurpatur ad significandum Diabolum, qui ibi dicitur Leo rugiens: propter suam fortitudinem, designat Christum, qui Apocalyps. 5.² dicitur Leo de tribu Iuda: propter suam feritatem adumbrat adversarium quemque, qui Psal. 16. dicitur Leo paratus ad praedam; propter firmitatem et constantiam, iustum designat, Proverb. 28. Iustus quasi Leo confidens absque terrore erit. Unde fit ut in sensu mystico nulla inter probandum et arguendum vis sit facienda, nisi aliunde constiterit rem ad id mystice significandum a Christo aut ab Apostolis fuisse usurpatam.

Secunda pars aperte constat; siquidem cum sensus accommodativus non sit a Spiritu sancto cum litterali consignatus, sed a quolibet pro ingenii dexteritate et mentis arbitrio usurpatus, certum est in eo nullam inesse vim ad res fidei probandas et contra impugnantes propugnandas. Unde S. Hieronymus, lib. 2. in Mattheum, explanans illud e. 13. de fermento quod abscondit mulier in farinae satis tribus, postquam hanc similitudinem adorando Trinitatis mysterio adaptasset, subiungit: Pius quidem sensus; sed numquam parabolae et dubia aenigmatum intelligentia potest ad auctoritatem dogmatum perducere. — Idem habet S. Dionysius, Epistola 9. quae est ad Titum, ubi agens de multiplici et vario sensu mystico, quem Scriptura complectuntur, ait:

Hoc etiam praeterea intelligendum est, duplicem esse Theologorum traditionem: alteram quidem occultam et mysticam; alteram planam et notiorem; et illam quidem signis contineri atque caeremoniarum normam praescribere; hanc ratiocinationem et demonstrationem philosophicam complectentem. Iunctum etiam et connexum est id quod apertum est et occultum: atque illud quidem probat et confirmat eorum quae dicuntur veritatem: hoc autem efficit et collocat in Deo obscuris et quae dici non possunt, modis et institutionibus.

Quibus indicat sensum Mysticum non semper deservire ad probationem; Accommodativum vero numquam. — Unde S. Augustinus, Epistola 48. invehens in Donatistas, qui Ecclesiam in sola Africa, eorum patria, illaesam et intactam permansisse suadere volebant ex illo Canticorum 1. Ubi pascis, ubi cubas in meridie, postquam huius textus pravam usurpationem mirum in modum ventilasset et impugnasset, subiungit: Quis autem non imprudentissime nitatur aliquid in allegoria positum pro se interpretari, nisi habeat et manifesta testimonia, quorum lumine illustrentur obscura?

Ex his apparet sensum litteralem inservire praecipue ac fere unice argumentis theologicis certo concludentibus; cum enim raro manifesta adsint testimonia, quibus mystici sensus obscuritas illustretur, hinc fit, ut vix ex eo certo liceat aliquid colligere ad veritates Catholicas probandas; licet mirum in modum Concionatoribus deserviat ad eas veritates illustrandas et suadendas.

Quaeres primo, quaenam Scripturarum Editio deservire possit Theologo ad probandas et firmandas suas conclusiones?

Huic Quaestiunculae ut evidentius fiat satis, observandum est Scripturam sacram, ut plurimum, Hebraico idiomate fuisse exaratam. Insuper illius varias extitisse versiones; priores quidem fuerunt Chaldaica et Syriaca: Chaldaica alio nomine appellatur Targum, id est paraphrasis seu interpretatio; Targum autem aliud est Babylonicum, aliud Hierosolymitanum, quod et Samaritanum dicitur, ut observat noster Galatinus, lib. 1. Arcanorum cap. 3. Syriacae versionis auctor ignoratur; quod enim aliqui volunt novum Testamentum a Beato Marco translatum fuisse in Syriacum Idioma, nullo nititur fundamento, huius namque versionis haud dubie meminissent sancti Patres; cuius tamen nullus eorum, ne levem quidem mentionem facit, quod apertum indicium est hanc versionem ipso esse posteriorem.

Versiones autem Graecae variae circumferuntur, maxime duodecim. Prima namque creditur fuisse ante Alexandrum magnum, ut indicat S. Clemens Alexandrinus, lib. 1. Stromatum, et Eusebius, lib. 9. Praeparationis Evangelicae cap. 3. Unde factum est, quod Philosophi plura ex Scripturis sacris deprompserint; quare non immerito B. Cyrill. lib. cit., asserit Platonem videri alterum Moysen attice loquentem, ac proinde constat temporibus Platonis et ante Alexandrum, iam extitisse versionem Graecam, saltem aliquorum Scripturae librorum. Post Alexandrum vero plures aliae numerantur, videlicet Layiana temporibus Ptolemaei Lagi; sed, ut notat Serrarius, cap. 16. haec sicut et Herodiana, supposita est et ab Haereticis conficta.

Prima itaque post Alexandrum celebris Scripturarum versio ea est, quae facta fuit a septuaginta Interpretibus sub Ptolemaeo Philadelpho Lagi Filio, qui trecentis ante Christum annis, ut notat Genebrardus, lib. 2. Chronolog., petiit ab Eleazaro et tota Ecclesia Iudaeorum et obtinuit septuaginta duos Doctores Iudaeos, nimirum sex ex unaquaque tribu, qui, ut communior fert opinio, in variis cellulis seorsim collocati, Scripturas sacras diebus septuaginta ex Hebraico in Graecum Idioma transtulerunt.

Alia est editio nomine Aquilae, qui videtur idem esse ac Rabbi Onkelos, ut probat Serrarius, cap. 11. q. 4., fuitque primum ex Gentili Christianus et mox ex Christiano Iudaeus, qui, ut refert S. Epiphanius, vertit integrum vetus Testamentum tempore Adriani Imperatoris. Alia pariter versio dicitur Symmachi, qui cum esset haereticus Ebionita, sive ut volunt aliqui, Samaritanus, et Ecclesiasticam dignitatem ambiret, quam obtinere non potuit, a Christianis defecit ad Iudaeos; vixit autem temporibus Lucii Veri Imperatoris, ut patet ex praefatione Latina Romana in septuaginta Interpretes. Alia etiam dicitur Theodotionis Ephesi, qui tempore Imperatoris Commodi ex Haeretico Marcionita, factus est Iudaeus Proselytus, ut observat S. Hieronymus Praefatione in Danielem.

Plures aliae circumferuntur Versiones; nimirum Hiericuntina, quae inventa est in urbe Hierico tempore Caracallae Imperatoris: Nicopolitana, inventa Nicopoli, tempore Alexandri Imperatoris Mammeae filii: Luciani Martyris, quae inventa est tempore Constantini, ut refert Eusebius, lib. 9. Historiae cap. 6: Hesychiana per Hesychium presbyterum:

Origenis, quae est ipsamet editio septuaginta Interpretum, sed ab Origene variis in locis nunc mutata, nunc corrupta, nunc correcta.

Hic autem Origenes ex omnibus Editionibus, quae suo tempore extabant, selegit quatuor praecipuas, nimirum septuaginta Interpretum, Aquilae, Symmachi et Theodotionis, easque in unum volumen redegit quatuor distinctis columnis, ita ut omnes eodem aspectu videri possent et versus versibus et periodi periodis responderent; cuius editionis exemplaria dicta sunt Tetrapla ab illis quatuor columnis, ut notat S. Hieronymus Epist. 89. Postmodum idem Origenes his quatuor editionibus praeposuit adhuc Hebraicam e regione, idque duabus columnis, quarum prior continebat textum Hebraicum litteris hebraicis scriptum; posterior eumdem textum referebat, sed litteris Graecis exaratum; sicque a duabus illis columnis adiunctis, exemplaria haec appellata sunt Hexapla. Denique alias duas postmodum Editiones Graecas; nimirum Hiericuntinam et Nicopolitanam prioribus addidit, ita ut octo essent columnae sibi invicem parallelae, unde Octapla Origenis appellata sunt.

Sed omnium versionum celeberrima est vetus editio Latina, quam communiter Vulgatam appellamus; quae tota nunc videtur esse S. Hieronymi, demptis paucis versiculis, aut versuum particulis; imo videtur illius simpliciter, si menda et errores librariorum sustuleris, ut recte monet Serrarius, cap. 19. Licet enim S. Hieronymus non omnes Scripturae sacrae libros ex Hebraeo aut Graeco transtulerit: nihilominus vertit quamplurimos, ac praeterea omnes alias Latinas versiones emendavit, ut ipsemet affirmat in Praefatione in Evangelistas. His itaque praenotatis:

Respondeo. Hanc Vulgatam editionem esse plane authenticam et omnibus aliis Latinis praeferendam, ut decernit Concilium Tridentinum sessione 4. his verbis:

Sacrosancta Synodus considerans, non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex omnibus Latinis Editionibus, quae circumferuntur sacrorum librorum, quaenam pro authentica habenda sit, innotescat, statuit et declarat, ut et ipsa vetus et vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis Lectionibus, Disputationibus, praedicationibus et expositionibus pro authentica habeatur et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat.

Quibus tamen Concilium non infirmat auctoritatem Editionis Hebraicae, aut septuaginta Interpretum; cum earum mentionem non faciat, sed solum Vulgatam, ceteris Latinis editionibus praeponat.

Quaeres secundo, an Theologo liceat uti prophanorum, Philosophorum, ac Poetarum, aliorumque Ethnicorum auctoritatibus et sententiis?

Affirmo. Aequum enim est philosophicas et naturales disciplinas Reginam omnium scientiarum Theologiae famulari: gloriosum etiam est Philosophos Ethnicos suis ipsorum armis vincere et in fidei captivitatem propriis repagulis constrictos redigere. Idque in primis suadet, quod nedum sancti Patres, sed etiam Apostoli modum illum argumentandi usurpaverint, ut luculenter demonstrat S. Hieronymus, Epistol. ad Magnum Oratorem, qui eum culpaverat, quod suis opusculis saecularium litterarum interdum poneret exempla, quibus, inquiebat, candorem Ecclesiae Ethnicorum sordibus polluere videbatur. — Huic criminationi respondens S. Hieronymus ait:

Quis nesciat et in

Moyse et in Prophetarum voluminibus quaedam assumpta de Gentilium libris, et Salomonem Philosophis Tyri et nonnulla proposuisse et aliqua respondisse? Unde in exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus sermones prudentiae, versutiasque verborum, parabolas et obscurum sermonem, dicta sapientum et aenigmata, quae proprie Dialecticorum et Philosophorum sunt. Sed et Paulus apostolus Epimenidis Poetae usus versiculo est scribens ad Titum, Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri.... Et in alia Epistola, 1. ad Cor. 15., Menandri ponit senarium; Corrumpunt bonos mores colloquia mala. Et apud Athenienses in Martis curia disputans, Aratum testem vocat, Actor. 17.³ dicens: Ipsius enim et genus sumus.... Didicerat enim a vero David extorquere de manibus hostium gladium et Goliae superbissimi caput proprio mucrone truncare. Legerat in Deuteronomio Domini voce praeceptum, mulieris captivae radendum caput, supercilia, omnes pilos et ungues corporis amputandos et sic eam habendam in coniugio. Quid ergo mirum, si et ego sapientiam saecularem propter eloquii venustatem et membrorum pulchritudinem de ancilla atque captiva Israelitidem facere cupio? Et si quid in ea mortuum est Idololatriae, voluptatis, erroris, libidinum vel praecido, vel rado?

Haec pari elegantia sermonis, sed mira eruditione prosequitur, aperiens qualiter omnes sacri Scriptores et Doctores profanorum litteras et sententias interdum usurpaverint.

Ipsi concinit S. Basilius, Homilia 24. ad Adolescentes, suadens eis ut imitentur Danielem et Moysen Aegyptiorum et Chaldaeorum sapientiam ediscentes; non ut in eius dumtaxat cognitione quiescant, sed ut eam in Dei cultum et Ecclesiae utilitatem ac splendorem traducant.

His pariter adstipulatur S. Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 10. Philosophi, inquit, si qua forte vera et fidei nostrae accommoda dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tamquam ab iniustis possessoribus, in usum nostrum vindicanda. Subdit autem exemplum Israelitarum, qui Aegyptiorum vasa aurea et argentea asportaverunt, relictis eorum Idolis, et concludit quod cum Philosophorum doctrina non solum perversis Dogmatibus sit referta, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores contineant, deque ipso vero Deo colendo nonnulla vera inveniantur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt et quo perverse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur; cum ab eorum misera societate, sese animo separat, debet ac eis auferre Christianus ad usum iustum praedicandi Evangelii.

Idem ibidem cap. 18:

Non propter superstitionem prophanorum debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intelligendas sanctas Scripturas rapere potuerimus, nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de Cytharis et de Organis quod ad spiritualia cupienda valeat, disputemus. Neque enim et litteras discere non debuimus, quia earum repertorem dicunt esse Mercurium, aut quia iustitiae virtutique templa dedicarunt et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis iustitia virtusque fugienda est. Imo vero quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat, ubicumque invenerit veritatem quam confitens et agnoscens etiam in litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet, doleatque homines atque caveat, qui cognoscentes enim non ut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, etc., inquit S. Paulus ad Rom. 1. — Unde S. Augustinus, ibidem cap. 19., distinguit duplex genus doctrinae apud infideles: Unum earum rerum quas instituerunt homines: alterum earum quas animadverterunt iam peractas aut divinitus institutas: Illud, quod est secundum institutionem hominum, partim superstitiosum est, partim superstitiosum non est. Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus ad colenda Idola, etc. cap. 25. subdit:

Deinceps videndae sunt institutiones hominum superstitiosae, id est non cum Daemonibus, sed cum ipsis hominibus institutae. Namque omnia quae ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt, quorum partim superflua, luxuriosaque instituta sunt; partim commoda et necessaria.

Concludit cap. 27: Iam vero illa quae non instituendo, sed aut transacta temporibus aut divinitus instituta, investigando homines prodiderunt; ubicumque discantur, non sunt hominum instituta existimanda. Inde aperit qualiter omnes scientiae et artes naturales ad Scripturae et Sacrae Doctrinae intelligentiam subserviant. Haec de Theologia in communi dicta sufficiant.