Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tritum est apud Philosophos duplicem esse potentiam visivam: corpoream unam, spiritualem alteram: quarum prior simpliciter dicitur oculus; posterior intellectus, et oculus mentis appellatur. Utraque duplicem habet ordinem ad obiectum visibile, illudque respicit, vel ut causam, vel ut terminum visionis: etenim obiectum visibile concurrit efficienter cum potentia vidente, sive per se immediate sive mediante a se emissa specie visibili, ad formandum actum visionis; cuius pariter est terminus, cum omnis visio ad obiectum visibile terminetur.

— Certum est pariter visibilitatem obiecti esse peculiarem ipsius perfectionem, quatenus est causa visionis: virtus enim causandi est speciale attributum ipsius causae, et ab eius essentia distinctum; maxime quando ordinatur ad effectum transeuntem, et mere accidentalem: ut fit in praesenti: per quod distinguitur virtus causativa a communicativa, vel diffusiva proprietatum intrinsecarum; haec enim est ipsamet natura, et essentia rei, a qua proprietates illae oriuntur, et naturaliter effluunt. Licet autem invisibilitas videatur sola privatio visibilitatis, et carentia habitudinis obiecti in ratione causae ad formandam visionem, nihilominus est quid positivum et intrinsecum, quia talis carentia virtutis ad causandam visionem fundatur in speciali perfectione entis, quod invisibile dicitur; talis enim absentia virtutis provenit ex eo quod ens habeat, sive in essentia sua sive in attributis suis, certam limitationem, vel illimitationem, ratione cuius nulla sit proportio inter ipsum obiectum visibile, et potentiam videntem: limitatio autem, vel illimitatio entis consistit in modo intrinseco ipsius, ut dictum est agendo de infinitate. Quod etiam virtus terminandi visionem maxime intellectivam, sit etiam quid intrinsecum in obiecto intelligibili, constat ex Metaphysica; in qua probatum est entis cognoscibilitatem, seu veritatem esse specialem ipsius perfectionem.

His praemissis, tria proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, an Deus sit visibilis naturaliter ab oculo corporeo. Secundum, an solis naturae viribus clare et intuitive attingi possit ab intellectu. Tertium, an saltem per omnipotentiam divinam possit aliqua creatura tam perfecta produci, ut sola sua activitate naturali possit Deum intuitive conspicere, ita quod intuitiva, et beatifica Dei visio dicatur ipsi connaturalis; quae ut resolvantur evidentius

Notandum 1. Ex Doctore in 1. d. 3. q. 1. n. 2. naturale sumi posse tribus modis, videlicet prout opponitur voluntario, supernaturali, et violento. Primo modo, omnis potentia non libera, seu agens ex necessitate naturali, qualescumque effectus producat, dicitur naturalis. Secundo modo, omnis potentia etiam libera, agens secundum vires sibi a natura inditas, dicitur naturalis. Tertio, omnis potentia agens etiam supra vires ad aliquem effectum producendum illius perfectivum, naturalis dici potest. His quartum addo: videlicet id dici posse naturale, quod opponitur acquisito: sic potentia videndi est naturalis, citharizandi vero non ita.

Notandum 2. Obiectum visibile penes habitudinem quam habet ad potentiam videntem, duplex a Philosophis solito distingui, nimirum vel proportionatum et connaturale, ad quod potentia connaturaliter ferri potest, et absque ulla divinitus indita activitate et elevatione; aliud extensivum, et praeternaturale, quod equidem potentia solis viribus a natura sibi inditis attingere nequit; potest tamen si superius iuvetur, et per inditam divinitus activitatem elevetur. De priori loquimur in praesenti Quaestione, de posteriori vero fiet sermo in sequenti.

Notandum 3. Varios fuisse circa praesentem veritatem haereticorum errores: testatur enim S. Augustinus, lib. 2. De Trinit., cap. 8., et Gregorius Nazianzenus, lib. De Fide, Arianos quosdam sensisse Filium Dei oculis corporeis esse visibilem. Verum quoniam ipsum vere Deum non affirmabant, immo contendebant eum esse praestantissimam aliquam creaturam, et omnium primam, quam in proprii corporis forma veteris testamenti Patribus apparuisse asserebant, ut constat ex disputatione Athanasii in Concilio Nicaeno; ideo hic error, ut recte advertit Smisingus, ad praesentem locum non spectat. — Fuerunt nihilominus alii haeretici Ario antiquiores, qui Deum affirmabant oculis corporeis esse visibilem, ut refert S. Irenaeus, lib. 4. cap. 37., in quem etiam errorem impegit Novatianus, lib. De Trinit., qui inter Tertulliani opera refertur. — Censuerunt et alii haeretici Deum naturaliter esse visibilem oculo mentis, quod Aetius postea, Eunomius, et utriusque discipuli Anomaei docuerunt. De Aetio certe sic scribit Epiphanius:

Hic enim cum suis in eam vanitatis amentiam incidit, ut supra mortales omnes Deum se non sola fide, sed natura secundum scientiam nosse iactaret: quemadmodum alicubi supra memini, dicere illos, non simpliciter fidei aliqua notitia Deum sibi esse perspectum; sed perinde ac quispiam cognoscit quidquid oculis cernitur, aut manibus attrectatur. Velut si in manus assumat aliquis lapidem, aut lignum, aut materiae alterius instrumentum. Ita audacissimus iste dicebat: tum Deum novi, quam meipsum: immo non tam novi meipsum, quam Deum.

Quorum omnium error ut revincatur, et Catholica veritas appareat, sit

Conclusio prima. — Deus videri nequit naturaliter ab oculo corporeo. Haec videtur esse de Fide; quippe cum aperte inferatur ex his omnibus Scriptura locis suprascriptis, quibus Deus invisibilis affirmatur, quod ad minus de invisibilitate per naturalem virtutem oculi corporei necessum est intelligi. Similiter S. Paulus Rom. 1. ait: Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur; quibus denotat invisibilem Dei naturam per hunc sensibilem et visibilem mundum cognosci; qui certe discursus esset frustraneus, si ipsa Dei natura per se visibilis esset, et sese spectandam oculis corporeis exhiberet. Adde quod ipsemet Apostolus, 1. ad Corinth. 2. diserte affirmat, aeternam Beatitudinem, qua est ipsamet Dei possessio, visio, et amor, tam eximium esse bonum, et ita cuiuslibet naturalis facultatis cognoscitivae vires excedere, ut merito dixerit quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se.

Haec ipsamet veritas firmatur ratione theologica a Spiritualitate, et Immaterialitate Dei deducenda: Non potest facultas corporea natura viribus spiritualem substantiam percipere: sed Deus est substantia maxime spiritualis: ergo concipi nequit naturae viribus ab oculo corporeo. Maiorem probat Titus Bostrensis, lib. 1. contra Manichaeos: Corpus enim, inquit, corpus videt; simile in simile intendit aciem; neque possunt oculi naturae inferioris, quod natura praestantius et excellentius est videre; nedum quod naturae contrarii est. Si autem quod est naturae excellentioris, quippe cum non sit contrarium praeterquam incorporeum, ab inferiori utpote corporeo, omnino non potest videri; sane contrarium a contrario, si modo est, videri non potest. Quibus demonstrat Manichaeorum errorem, et eos arguit quod affirment materiam primam Deum vidisse. — Confirmatur haec ipsa ratio a sancto Fulgentio in responsione ad quaestionem tertiam Ferrandi, ubi probat Deum videri non posse ab oculis corporeis propter sui spiritualitatem, et indistantiam ab omnibus locis.

Hoc habent quippe oculi corporis, inquit, ut non solum corporea videant, sed nec videre possint, nisi inter ipsos, et ea quae vident, spatii cuiusquam media intervalla fuerint. Inde est quod cum alia plurima videant, seipsos videre non possunt, nec vident in se cum videant extra se; nam, et ipsa acies visionis obtunditur, si aliquid videndum ipsis oculis adiungitur. Quisquis ergo putat Deum posse oculis corporalibus cerni, prius est, ut eum dicat ab ipsis oculis corporali spatio separari. Quisquis autem vult agnoscere quibus oculis Deus videatur, ipsum Deum cogitet, quia sapientia est, veritas est, charitas est: quocirca, quibus oculis videtur sapientia, veritas, et charitas, ipsis oculis videtur illa sapiens, veraque Divinitas. Non itaque corporis, sed oculis animae Deus suam visionem promittit, quam capacem sapientiae veritatis, charitatisque constituit.

Quae hanc adversus Conclusionem auctoritates et rationes solent obici, proponentur et solventur in sequenti Quaestione, ubi Deum etiam supernaturaliter oculis corporis invisibilem esse probabimus.

Conclusio secunda. — Deus est etiam invisibilis naturaliter ab intellectu creato. Haec est de Fide, determinata in Concilio Viennensi contra Beguinas et Beguardos, qui damnantur a Clemente V, eo quod assererent, ut refertur in Clementina Ad nostrum, etc. quod homo potest ita finalem Beatitudinem secundum omnem gradum perfectionis in praesenti assequi, sicut eam in vita obtinebit beata: et quod quaelibet intellectualis natura in seipsa naturaliter est beata: quodque anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum, et eo beate fruendum: unde concludit Doctor Subtilis in 4. dist. 19. q. 11. num. 2. hanc haeresim peiorem esse haeresi Pelagii, qui posuit quod homo sine gratia possit iustificari.

Colligitur huius conclusionis veritas ex Scriptura sacra, quae constanter Beatitudinem, quam certum est in possessione Dei per amorem et visionem Dei consistere, nonnisi per gratiam et auxilium supernaturale posse obtineri. Sic Rom. 6.: Gratia Dei vita aeterna. Et Ps. 83.: Gratiam, et gloriam dabit Dominus: et quoties aeterna vita repromittitur, speciale Dei donum esse affirmatur, et nonnisi per virtutes supernaturales posse haberi. Sic Romanorum 6.: Habetis fructum vestrum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam. — Adde quod Angelis ipsis Beatitudinis consecutio supernaturalis sit, nec illam obtinuerunt, nisi per opera supernaturalia, et habitus infusos, ut affirmant Theologi cum S. Augustino, lib. 12. De Civitate Dei, cap. 9., dicente: confitendum est cum debita laude Creatoris, non ad solos sanctos homines pertinere, verum etiam de sanctis Angelis posse dici, quod Charitas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum, qui datus est eis: ergo multo minus illam divinam visionem exercere poterunt homines propriis suae naturae viribus. Hoc ipsum insinuatur in illa mirabili visione Isaiae Prophetae, cap. 6., ubi ait inter alia: Vidi Dominum sedentem in solio excelso, quasi transcendentem vires cuiuslibet intellectus creati, additque: Seraphim, qui stabant circa illud, duabus alis velabant facies suas, ut significarent maximam improportionem quae est inter intellectum Angelicum, et immensum splendorem divinae lucis. Hinc S. Dionys. cap. 5. De Divinis Nom., affirmat beatas mentes divinitus elevari ad visionem beatificam, aitque eas constanter et immobiliter ad illucentem sibi radium attolli, et congruo permissarum sibi illuminationum amore, velut in altum pennis sublevari.

Hanc veritatem triplici ratione naturali demonstrare nituntur moderni Thomistae ex Angelico Doctore, 3. contra Gentes cap. 52, sed frustra; illae namque non recte concludunt, nec quidquam urgent.

Primam sic formant: quod est proprium alicui naturae superiori, non potest competere naturae inferiori, nisi per actionem superioris cui est proprium: sicut calefacere non convenit aquae, nisi ex actione ignis, cui connaturale est esse calidum et aquam calefacere: sed videre Deum, ut in se est, est proprium divinae naturae, quia operari secundum propriam formam, est proprium cuiuslibet operantis: ergo, inquiunt, non potest aliqua creatura pertingere ad visionem Dei, ut in se est, nisi ex actione Dei, ipsam elevantis ad hanc sublimem operationem.

Contra: Haec ratio petit principium, supponitque, quod est in controversia; nam probandum erat divinae Essentiae visionem ita soli Deo esse propriam, et connaturalem, ut nulli alteri intellectuali creaturae naturaliter possit competere, hoc enim negabant Eunomiani, et Aetiani, necnon et Beguardi, ut supra dictum est. Nec refert, quod Deus seipsum per propriam formam, seu intellectionem cognoscat: hoc enim non officit, quin possit naturaliter ab alio intellectu percipi: licet enim Angelus seipsum per propriam intellectionem percipiat, non minus ab alio potest intelligi, et cognosci.

Probant secundo: Si aliquis intellectus creatus naturaliter videret Deum, haberet connaturaliter Essentiam divinam per modum formae, et speciei intelligibilis sibi unitam: sed hoc repugnat: ergo, etc. Maior est certa, quia, inquiunt, ad visionem Dei impossibilis est, vel saltem inutilis quaecumque alia species distincta ab Essentia divina. Probant minorem: Primo, quia forma alicui naturae connaturalis, et propria non potest alteri communicari naturaliter, sed supernaturaliter dumtaxat; ut patet exemplo subsistentiae increatae, quae cum sit connaturalis Deo, non potest ulli creaturae naturaliter, sed tantum supernaturaliter communicari: sed Essentia divina, inquiunt, ut habet rationem speciei intelligibilis, est propria forma intellectus divini, sicut subsistentia est proprius terminus Essentiae divinae: ergo non potest ulli creaturae naturaliter communicari. Secundo, si natura creata posset naturaliter uniri Essentiae divinae, ut speciei intelligibili, haberet vim naturalem ad illam unionem, et consequenter haberet aliquam effectionem in Essentiam divinam; nam ille, qui potest unire extrema, debet habere dominium, et efficaciam in illa: consequens est absurdum: ergo, et antecedens.

Contra: Primo, falsum est, quod impossibile sit divinam Essentiam per sui speciem et imaginem informare intellectum creatum: infra namque probabimus hanc speciem Essentiae divinae repraesentativam, et intellectus divini informativam et perfectivam, nedum esse possibilem, sed et posse esse utilem. Secundo, falsum pariter quod obiectum visionis necessario debeat informare intellectum videntis; sufficit enim, quod visionem terminet, et ad eius productionem obiective concurrat per sui motionem et excitationem. Adde quod quamvis in aliis visionibus haec informatio desideraretur, non esset necessaria in visione Dei; talis enim informatio fieri non posset per inhaerentiam divinae essentiae, sed solum per assistentiam et intimam illius praesentiam, ratione videlicet suae immensitatis, qua Deus praesens est omni, nedum intellectui sed etiam omnibus entibus. Haec autem praesentia nihil deservit ad intuitivam cognitionem; alias Deus videretur ab omni intellectu. Nec urgent minoris probationes: non quidem prima, quia falsum est formam connaturalem naturae non posse alteri communicari: calor enim connaturalis est igni, attamen communicatur aquae, et ceteris subiectis, quae ab igne calefiunt. Non etiam secunda; licet enim intellectus creatus videret Deum naturaliter, non propterea aliquam haberet efficaciam in Naturam divinam; quippe cum Natura divina non aliter concurrat ad hanc visionem, quam per modum obiecti moventis et determinantis ipsam, qui concursus Deum non dedecet.

Probant tertio, ab improportione quae est inter essentiam divinam, et intellectum creatum: Cuilibet, inquiunt, naturae intellectuali proprium est, ut intelligatur secundum modum suae substantiae: sed essentia Dei non potest quidditative cognosci ad modum alicuius substantiae creatae: ergo a nulla substantia intellectuali creata naturaliter videri potest. Minor constat, inquiunt, quia essentia Dei cum sit actus purus, et infinitus, ac per se subsistens, quamcumque substantiam intellectualem creatam in infinitum excedit. Maior probatur: Primo quidem a priori: cognitio, inquiunt, fit secundum quod cognitum est in cognoscente: sed cognitum est in cognoscente secundum modum cognoscentis, quidquid enim recipitur ad modum recipientis recipitur: ergo cuiuslibet cognoscentis cognitio est iuxta modum suae naturae. Secundo probant a posteriori, per inductionem: quatuor, inquiunt, sunt genera cognoscitivorum, et totidem obiectorum cognoscibilium: primus ordo est facultatum sensitivarum, quae ad obiecta sensibilia sese extendunt: secundus est animae rationalis, quae cum sit intellectiva simul, et forma corporis, ideo cognoscit obiecta modo suo essendi proportionata, nimirum spiritualia, et corporea dependenter a phantasmatibus: tertius ordo est substantiae immunis a corpore, scilicet Angelicae; Angeli enim habent pro obiecto connaturali propriam suam substantiam, ad cuius modum omnia cognoscunt. Ultimum tandem ordinem constituit Deus, qui cum sit actus purissimus et suum esse, non habet aliam speciem, per quam intelligat, nec aliud obiectum motivum, et terminativum, quam propriam essentiam: ergo cum non sit in eodem gradu immaterialitatis cum aliquo intellectu creato, a nullo potest connaturaliter videri.

Verum haec ratio non magis urget, quam praecedentes; etenim volunt obiectum cognitum intelligi per modum substantiae cognoscentis; vel quia debet esse eiusdem naturae saltem per repraesentationem, vel quia percipi debet modo finito, si potentia sit finita: sed primum est falsum, alias sequeretur, etiam Beatos, non posse videre Deum, ut Deus est, sed tantum ut esset assimilatus ipsis Beatis, ac proinde se haberet per modum creaturae: secundum autem non officit cognitioni naturali; quod enim Deus cognoscatur actu finito, nihil detrahit eius visioni, alioquin Beati non possent illum perfecte videre, quippe cum visionem tantum finitam exercere possint. Nec etiam Maioris probationes quidquam evincunt. Non quidem prima, cognitum enim non aliter debet esse in cognoscente, quam per sui speciem expressam vel impressam; ac proinde licet obiectum sit diversae, et perfectioris naturae, non minus potest esse in cognoscente, quod sit naturae minus perfectae. Non etiam secunda, quia si Deus non possit attingi naturaliter ab intellectu creato, eo quod ipsum excedat in perfectiori modo essendi, propterea quod Deus sit actus purus, et infinite immaterialis, qualis non est substantia creata, proindeque nulla sit proportio inter intellectum, et Deum; sequitur nec etiam Beatos posse Deum videre, quia quantumvis per lumen gloriae eleventur, nusquam evadunt actus puri, et infinite immateriales, et proinde semper restat summa disproportio in ratione essendi inter ipsos, et Deum; proindeque si ratione huius improportionis non possit intellectus creatus natura viribus Deum videre, neque etiam elevatus beneficio supernaturalis luminis ipsum percipere poterit.

Quod si replicas hanc disproportionem repetendam esse ex eo quod Deus sit ordinis supernaturalis, creatura vero ordinis naturalis, et ideo non posse creaturam natura viribus Deum percipere, quia potentia inferioris ordinis non potest videre naturaliter illud quod est ordinis superioris, nisi ad illum superiorem ordinem elevetur, ut fieri solet in Beatis beneficio luminis gloriae.

Contra: cum dicitur Deum esse supernaturalis ordinis, vel intelligitur quod sit talis naturae ut videri non possit naturaliter, et sic petitur principium, et supponitur quod erat probandum: vel quod sit infinitus, increatus, purus actus, et summe immaterialis, et sic nusquam a creatura, quantumvis elevata posset videri, cum nulla sit creatura, quae ad hunc ordinem entis infiniti, increati, et puri actus elevari queat. Itaque omissis illis rationibus.

Probatur conclusio ratione quam subministrat Doctor Subtilis in 4. d. 49. q. 11. n. 9. et in Quodlibetis q. 14. n. 10. art. 2: Non potest intellectus creatus naturaliter videre obiectum aliquod, nisi naturaliter habeat omnia necessaria ad hanc visionem eliciendam: sed intellectus creatus non habet naturaliter quidquid necessarium est ad visionem Dei intuitivam: ergo nec potest Deum videre naturaliter. Maior constat: nulla enim potentia potest exercere suum actum, nisi habeat omnia desideranda ad huius actus productionem. Minor etiam probatur: Cognitio intuitiva obiecti requirit obiectum praesens, et movens potentiam per suam praesentiam ad visionem eliciendam: sed Deus non est naturaliter praesens sub propria ratione cognoscibilis intellectui, nec ipsum naturaliter movet ad sui cognitionem propriam, et immediatam: ergo intellectus creatus non habet naturaliter quidquid desideratur ad intuitivam Dei visionem. Minor patet: cum enim Deus sit obiectum voluntarium, in tantum movet potentiam ad sui visionem, in quantum vult ab ea videri libere, non enim videtur necessario, sicut qualibet alia obiecta, quae nostris sensibus vel intellectui obversantur, sed tantum liberrime se exhibet conspiciendum creaturis prout vult, et quibus vult. Licet enim omnibus creaturis intellectualibus sit intime praesens, etiam damnatis et daemonibus, non tamen ab eis videtur, nimirum quia se manifestare eis non vult. Quod confirmat Doctor his verbis sancti Ambrosii in haec verba S. Lucae: Apparuit autem illi Angelus Domini: Non similiter, ait, sensibilia videntur; et in eius voluntate situm est videri, naturae enim est non videri; si non vult non videtur: si vult videtur. — Confirmatur: si Deus ad suam visionem naturaliter moveret intellectum creatum per aliquid aliud quam per liberam suam manifestationem, illud aliud movens vel formaliter contineret divinam naturam, vel eminenter, vel intentionaliter, seu tamquam species intelligibilis perfecte repraesentans Deum: sed non potest movere per aliud, quod contineat divinam naturam formaliter, aut eminenter, quia nihil est quod participet eminenter, aut formaliter divinum esse, alioquin daretur aliquid quod esset aut perfectius, aut aeque perfectum ac Deus, quod implicat. Neque etiam per aliud quod contineat divinum esse intentionaliter, et per modum speciei intentionalis repraesentantis divinam naturam, quia licet haec species sit possibilis, non tamen potest produci ab ulla creatura, sed tantum a solo Deo; species enim cum sit expressa, et similitudo propria obiecti, non potest ab alio, quam ab ipsomet obiecto formari, nisi forte fiat a Deo omnipotente per creationem: ergo multo magis species Essentiae divinae repraesentativa formari debet ab ipso Deo: sed Deus ad extra nihil producit naturaliter, sed libere: operatur enim omnia secundum consilium voluntatis suae: ergo sive per se, sive per speciem manifestetur, non naturaliter, sed liberrime se videndum exhibet, proindeque nullus est creatus intellectus, qui ipsum naturali virtute conspicere possit.

Replicant aliqui, ex hoc Doctoris Subtilis discursu probari, quod visio Dei sit solum supernaturalis, non in entitate sed in modo, quatenus nimirum a nulla causa naturali produci potest, eo scilicet modo, quo anima rationalis potest dici supernaturalis.

Contra: ad hoc, ut forma aliqua sit supernaturalis in substantia, non solum requiritur quod sit a solo Deo producibilis, sed ultra desideratur quod producatur in natura substantiali iam plene constituta in suo esse substantiae, adeoque sit accidens, cum nulla substantia possit esse supernaturalis in entitate, ut infra probabimus. Unde supernaturalitas illius visionis non solum in modo, sed in entitate est, quippe cum haec visio producatur mediante libera Dei manifestatione, nec viribus naturae formari queat.

Dices 1. Potentia quaelibet naturaliter tendere potest in id omne, quod comprehenditur sub obiecto suo adaequato: sed Deus continetur sub obiecto adaequato intellectus creati: ergo intellectus creatus potest naturaliter Deum cognoscere. Maior constat: quia enim sensibile est obiectum adaequatum sensus, ideo sensus versari potest circa quodlibet sensibile particulare. Minor etiam constat: ens enim, ut sic, quod est commune Deo et creaturis univoce, est obiectum adaequatum ipsius intellectus, qui fertur circa quodlibet intelligibile.

Distinguo minorem cum Doctore praefata quaestione quodlibetica: Deus continetur intra obiectum adaequatum naturaliter motivum intellectus, et ab ipso naturae viribus attingibile per cognitionem intuitivam, nego: continetur intra obiectum adaequatum motivum ad cognitionem abstractivam, et confusam, concedo minorem; et nego consequentiam: ex hoc enim tantum sequitur, quod Deus quatenus est nobilissima species entis, possit cognosci naturaliter, cognitione quidem abstractiva et confusa, non autem intuitiva et evidenti.

Dices 2. Ex Doctore Subtili q. 1. Prolog. n. 20.: Deus clare visus est finis naturalis hominis, ac intellectus creati. Sed finis naturalis potest naturae principiis, modisque attingi: quomodo enim finis naturalis esset, si ad ipsum consequendum media naturalia deficerent? Ergo Deus potest videri naturaliter ab intellectu creato.

Respondeo Doctorem velle quidem, Deum clare visum, esse finem naturalem hominis passive, ita quod natura humana per se, et absque aliqua elevatione possit recipere visionem beatificam, concedo: active, ita quod possit ipsam visionem naturae viribus producere, nego: neque enim haec fuit mens Doctoris, ut fusius infra patebit, ubi aperiemus, qualiter homo naturalem inclinationem habere possit ad Deum clare videndum, licet non habeat media naturalia, quibus hanc visionem ex se formare queat.

Conclusio tertia. — Non est creabilis aliqua substantia, cui sit connaturalis visio beatifica. Haec est communis inter Theologos, contra Durandum, Molinam, et nonnullos alios recentiores, quorum sententiam Vasquez ineptam vocat; Nazarius temerariam; Bannes insignem ignorantiam.

Probatur primo. Non potest visio intuitiva Dei esse alicui intellectui creato connaturalis, nisi detur obiectum aliquod, quod formaliter, vel eminenter, vel intentionaliter contineat divinam naturam, ita ut ad eius visionem movere possit eiusmodi intellectum: sed nullum est possibile tale obiectum, quod alterutro ex iis modis divinam essentiam contineat, ut probatum est in confirmatione praecedentis Conclusionis: ergo nec possibilis est aliquis intellectus, cui talis visio sit connaturalis. Probatur Maior: quia non potest moveri intellectus ad hanc visionem naturaliter, nisi vel ab essentia divina, vel ab obiecto aliquo, ipsam alterutro ex assignatis modis continente: sed non potest moveri ab ipsamet Essentia divina, quia, ut diximus, ipsa ad extra non movet per se immediate, neque naturaliter aliquid operatur, sed mere libere: ergo si quis intellectus moveatur ad eius visionem, oportet ut haec motio fiat ab aliquo alio obiecto, quod Essentiam divinam contineat, quod cum dari non possit, etiam nec dari posse talem connaturalitatem visionis fatendum est.

Probatur secundo. Si dari possit aliquis intellectus creabilis, cui connaturalis foret visio beatifica, maxime quia dari potest aliqua substantia supernaturalis, cui esset naturale lumen gloriae, et ab ea veluti proprietas emanaret: sed talis substantia non est possibilis: ergo nec connaturalitas istius visionis. Maior admittitur ab adversariis. Minor probatur: idcirco substantia diceretur supernaturalis, vel quia exigeret ex se connaturaliter aliquod accidens in entitate sua supernaturale v. g. lumen gloriae: vel quia excederet in perfectione omnes alias substantias finitas; vel quia transcenderet vires physicas, et intentionales cuiuslibet substantiae creatae, ita quod a nulla alia posset produci, nec cognosci intuitive naturaliter: vel denique quia non haberet in se principia substantiae naturalis; non enim aliunde videtur repeti posse haec supernaturalitas: sed ex neutro capite substantia illa dici potest supernaturalis: ergo talis non est creabilis.

Patet Minor quoad primam partem, nam eo ipso quod substantia aliqua ex nativis suis principiis exigeret aliquod accidens supernaturale, evidens, et manifesta fieret contradictio, nimirum, quod accidens illud supernaturale esset simul, et non esset tale: esset quidem supernaturale, ut supponitur: non esset autem, quia exigeretur connaturaliter ab illa substantia creata; quod autem sic exigitur, non est supra naturam illius, nec consequenter censetur esse supernaturale. Non enim aliunde anima rationalis, licet a solo Deo producibilis, censetur esse naturalis, nisi quia exigitur a corpore, tamquam forma ipsius connaturalis.

Patet etiam eadem Minor quoad secundam partem; tum quia ex communiori sententia, non potest dari aliqua substantia finita tantae perfectionis, qua perfectior adhuc produci non possit, in infinitum: ergo non potest dari aliqua substantia, quae dicatur supernaturalis, eo quod alias in perfectione excedat. Deinde, etsi talis substantia daretur, illa tamen ex natura sua non exigeret ullam formam supernaturalem, et sic exinde non censeretur esse supernaturalis, eo scilicet sensu, quo de substantia supernaturali impraesentiarum agitur.

Patet etiam quoad tertiam partem: licet enim aliqua substantia produci, et cognosci non posset naturaliter ab ulla alia creata, non tamen exinde sequeretur eam esse supernaturalem: tum quia ipsi naturaliter non competerent accidentia supernaturalia, puta lumen gloriae, et visio beatifica, alioquin iam supernaturalia non essent: tum quia licet anima rationalis a nulla substantia creata, sed a solo Deo produci queat, non tamen inde dicitur supernaturalis: tum denique, quia nulla potest cogitari substantia, quae attingi et cognosci non possit, vel ab Angelis iam creatis, cognitione saltem abstractiva, vel ab aliis substantiis creandis eiusdem perfectionis cum ipsa, proinde non est dabilis aliqua, quae omnino excedat vires intentionales substantiae creatae.

Patet denique quantum ad quartam partem: substantiae enim creatae, quae de facto naturales sunt, idcirco tales dicuntur, vel quia habent in se naturam et principium motus et quietis: vel quia non possunt ita perfecte concipi, quin adhuc perfectiores producendae concipi queant: sed omnis substantia creabilis haberet in se principium motus et quietis, posset enim moveri ad intellectionem, et amorem, et ab utraque operatione cessare: neque tantae esset perfectionis, quin perfectiorem adhuc Deus posset producere, et intellectus humanus concipere: ergo, etc.

Probatur tertio. Si possibilis esset aliqua substantia intellectualis, cui visio beatifica connaturalis esset, et a qua lumen gloriae tamquam proprietas emanaret, sequeretur illam visionem beatificam non esse simpliciter et absolute supernaturalem, sed tantum secundum quid: at hoc dici nequit: ergo, etc. Probatur sequela Maioris: illud enim dicitur supernaturale simpliciter et absolute, quod transcendit vires et existentiam totius naturae creatae et creabilis, potestque a solo Deo produci, nec ab ullo ente naturali exigitur connaturaliter tamquam forma ipsius; non enim alius datur conceptus supernaturalitatis; et si alius fingatur, iam non erit eadem controversia: sed si esset possibilis aliqua creatura, cui visio beatifica connaturalis esset, illa non excederet vires totius naturae creabilis: ergo non esset simpliciter, sed tantum secundum quid supernaturalis, videlicet respectu creaturarum iam existentium. Missas facio alias rationes proferri solitas ab auctoribus, utpote quae minus efficaces videantur.

Dices 1. Si repugnaret dari substantiam aliquam supernaturalem, maxime vel quia est ens creatum, vel quia est substantia: sed ex neutro capite repugnat. Non ex primo: etenim lumen gloriae, visio beatifica, et virtutes infusae, sunt entia creata, et tamen supernaturalia. Non etiam ex secundo: si enim accidens, quod est minoris perfectionis quam substantia, possit elevari ad gradum supernaturalitatis, quidni, et substantia longe praestantior poterit etiam supernaturalis fieri? Adde quod Essentia divina sit substantia in entitate supernaturalis; proindeque non repugnat aliquam substantiam fieri supernaturalem.

Respondeo, repugnare substantiam aliquam creatam fieri supernaturalem praecise, quia substantia creata sit: ratione enim utriusque non est immediate, et per se unibilis fini supernaturali, idest absque motione, et auxilio agentis extrinseci, et alterius ordinis, alioquin esset purus actus, quod creaturae repugnat. Haec autem ratio non militat in accidens, nec in naturam divinam. Non quidem in accidens, quod cum sit ipsamet attingentia obiecti supernaturalis, ex sui cum illo unione immediata, non sequitur ipsum esse purum actum: immo est actus potentiae substantialis ipsam elevantis, et unientis cum fine supernaturali. Unde non est par ratio de accidente, et de substantia supernaturali creata. Sed neque etiam cum natura divina, quae cum sit purus actus, seipsam immediate, et absque beneficio agentis alterius ordinis attingit.

Instabis. Unicuique actui respondet potentia sui ordinis: ergo cum dentur actus supernaturales, nimirum habitus theologici, lumen gloriae, visio beatifica; etiam dari debet aliqua potentia supernaturalis, quae ipsis correspondeat; haec autem non potest esse alia, quam substantia: ergo dari debet substantia supernaturalis.

Distinguo maiorem; omni actui correspondere debet potentia activa eiusdem ordinis, nego: siquidem in naturalibus, quae producuntur per solam creationem, ut Angeli, animae rationales, et materia prima, non habent potentiam creatricem ordinis naturalis. Debet correspondere potentia subiectiva actui informanti, concedo: sic autem visioni beatificae, lumini gloriae, ceterisque donis supernaturalibus correspondent potentia passiva, et subiectiva, nempe, substantia intellectualis. Adde quod ex supernaturalitate formae non possit probari supernaturalitas subiecti, quia ut dicemus in sequenti Quaestione, supernaturalitas actus petitur a principio producente, non a subiecto recipiente.

Urgebis. Dari potest modus substantialis supernaturalis: ergo etiam dari potest ipsamet substantia supernaturalis. Patet consequentia; nullum quippe discrimen, nullaque disparitatis ratio videtur proferri posse. Probatur antecedens: unio namque Verbi divini cum humanitate est modus substantialis supernaturalis. Confirmatur eodem exemplo; ratione enim illius unionis, et modi substantialis, natura humana connaturalem habet unionem immediatam cum fine supernaturali; Christus enim, etiam ut homo, non est Filius Dei adoptivus, sed naturalis, eique debetur connaturaliter visio beatifica: ergo intelligi potest possibilis aliqua substantia supernaturalis, quae immediatam unionem habeat cum fine supernaturali. Nego consequentiam: ratio enim disparitatis est, quod unio hypostatica suppositi divini cum natura humana sit solum id quo formaliter natura creata unitur naturae supernaturali, et hoc formale unitivum, seu medium, quo fit unio, non solum potest esse supernaturale in genere substantiae, sed etiam in genere accidentis: substantia autem supernaturalis non esset id quo, sed id quod immediate uniretur fini supernaturali; alioquin esset actus purus, et sua beatitudo, quod repugnat. Quae repugnantia non reperitur in modo, aut accidente supernaturali, cum non sit id quod unitur, sed id quo fit unio, sitque ens incompletum, et ordinatum ad aliquid, proindeque non possit esse actus purus, nec suum esse, nec sua beatitudo: quae cum soli Deo propria sint, nulli creaturae communicari possunt, adeoque nulla creatura substantialis completa potest esse supernaturalis. Ad confirmationem dico, falsum esse Christum, ut hominem, habere unionem connaturalem intrinsecam cum fine supernaturali, et esse Filium Dei naturalem; id enim non habet ex ipsa naturae humanae intrinseca ratione; sed ab unione hypostatica, et ratione suppositi Verbi. Unde nulla est paritas.

Dices 2. Deus creare potest intellectum tantae virtutis, et perfectionis, ut adaequet activitatem intellectus beatifici lumine gloriae instructi: ergo et qui naturaliter Deum videat. Consequentia patet; alioquin non adaequaret activitatem intellectus beatifici. Probatur antecedens: intellectus beatificus etiam lumine gloriae informatus, est creatus ac finitae virtutis, et perfectionis: sed dato quocumque intellectu finito Deus perfectiorem producere potest: ergo etiam producere poterit intellectum, qui virtute sua naturali adaequet, immo et excedat intellectum beatificum, etiam lumine gloriae instructum.

Nego antecedens: licet enim intellectus beatificus lumine gloriae instructus sit finitae activitatis, et perfectionis, non tamen exinde sequitur Deum posse creare aliquem intellectum, qui virtute sua naturali adaequet illius perfectionem, et activitatem, eo quod sint diversi ordinis; ille quidem ordinis superioris, et supernaturalis: hic autem ordinis naturalis, et inferioris; Deus autem efficere nequit ut res inferioris ordinis, quantalibet perfectione sit praedita, rem superioris ordinis adaequare possit: quantumcumque enim creatura materialis, et corporea perficiatur, numquam tamen poterit pertingere ad perfectionem animae rationalis, nec Angeli.

Subsumes. Intellectus ille producendus non esset inferioris ordinis, respectu intellectus lumine gloriae instructi: ergo nulla solutio. Probatur antecedens: duobus modis concipi potest talem intellectum esse inferioris ordinis, nempe, vel quia esset speciei imperfectioris, sicut homo dicitur imperfectior Angelo, vel quia esset improportionatus visioni Dei, ita ut Deus videndus censeatur penitus extra obiectum ipsius intellectus, sicut brutum est omnino improportionatum intellectioni, et obiectum quod est tantum intelligibile, et nullo modo sensibile, est extra rationem obiecti potentiae cognoscitivae brutorum: sed utrumque est falsum: ergo et illud unde sequitur. Probatur antecedens: Primo quidem, intellectus potest produci ita perfectus, ut sua natura habeat maiorem facultatem intelligendi, quam sit virtus intellectus, qui de facto instructus est lumine gloriae. Data enim quacumque natura, seu substantia intellectuali finita, Deus potest creare aliam, et aliam perfectiorem in infinitum, cum in eo nulla sit contradictio, et Deus sit omnipotens, infiniteque participabilis substantialiter magis ac magis a naturis intellectualibus, quemadmodum et ab aliis substantiis in infinitum multiplicabilibus: ergo, dato quocumque intellectu finito, potest dari perfectior substantialiter; quo enim est perfectior natura intellectualis, eo perfectior est intellectus, quippe qui vel est ipsamet substantia et essentia talis naturae, vel proprietas ab ea manans naturaliter, eique commensurata, adeoque perfectior in perfectiori natura. Si autem potest dari perfectior intellectus, et perfectior in infinitum, potest attingere immo et superare distantiam, quae est inter ipsum et alium intellectum instructum lumine gloriae, quia distantia illa est finita, adeoque paulatim minuetur, ac tandem exhaurietur, immo et superabitur per intellectum perfectiorem in infinitum.

Patet eadem Minor quoad secundam partem: potentia enim intellectiva est de se universalis, et sese extendens ad omnia intelligibilia, iuxta activitatem et virtutem sibi propriam, in quo differt a potentia sensitiva, quae limitata est ad obiectum sensibile, adeoque quantumcumque crescat potentia sensitiva brutorum, non potest attingere obiectum intelligibile, quod est extra sphaeram obiecti potentiae sensitivae: sed Deus, ut clare videndus, non est omnino extra sphaeram intellectus iam creati, siquidem de facto videtur a Beatis: ergo si crescat in infinitum virtus inchoata, quam de facto habet intellectus creatus ad videndum Deum, poterit eo usque augeri, ut aequivaleat virtuti intellectus instructi lumine gloriae.

Nego antecedens, et similiter Minorem probationis illius; tum quia falsum est intellectum posse produci perfectiorem in infinitum, alioquin daretur creatura, quae ex natura et in entitate sua esset infinita perfectionis, adeoque esset Deus: quod implicat, ut fusius diximus agendo de infinitate divina: tum quia quantumvis virtus naturalis intellectus cresceret in infinitum, semper foret imperfectior et inferioris ordinis respectu intellectus instructi lumine gloriae, adeoque nusquam adaequaret illius perfectionem in virtute intelligendi, quia augmentum illud semper esset naturale, et sic semper foret inferius quocumque lumine finito supernaturali; quare licet perfectior intellectus creatus valeret naturaliter ad perfectius intelligenda obiecta naturalia, non tamen ad videnda obiecta supernaturalia, neque attingeret unquam perfectionem intellectus elevati et constituti in ordine superiori per lumen gloriae. Sicut bruta, licet crearentur alia aliis perfectiora in infinitum, nusquam attingerent perfectionem humanae naturae, quae est ordinis superioris et perfectioris.