Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum Aristoteles in Topicis quaedam proposuerit communia principia, ex quibus Philosophi, velut ex promptuario, suarum argumentationum materiam depromere possent, quae idcirco argumentorum locos, sedes et domicilia censuit appellanda; ita Theologi quaedam sibi principia statuunt, ex quibus rationes desumant in suis veritatibus eruendis et confirmandis.

Notandum autem 1. Locos Theologicos posse considerari, vel secundum laxiorem, vel iuxta strictiorem usurpationem. Priori modo, vulgo decem numerantur, nimirum auctoritas 1. Scripturae sacrae; 2. Traditionum Christi Domini et eius Apostolorum; 3. Ecclesiae Catholicae; 4. Conciliorum, praesertim generalium approbatorum; 5. Summi Pontificis ex consulto et auctoritate Pontificia decernentis; 6. Sanctorum Patrum et Ecclesiae Doctorum; 7. Doctorum Scholasticorum et iuris Pontificii Peritorum; 8. Philosophorum naturalium, et iuris Caesarei Consultorum; 9. Humanae ac civilis Historiae; 10. Ratiocinationis naturalis. Theologus enim per omnes praefatos locos, velut apis volitat et spatiatur, ut inde mel veritatis per discursum eliciat. — Si vero Loci Theologici strictim usurpentur, tres solum numerabuntur, nimirum: 1. Scriptura sacra veteri et novo Testamento exarata; 2. Traditio Christi et Apostolorum, ad quem revocatur communis Patrum sensus in docendo et fidelium in credendo; his namque duobus Traditio innotescit; 3. Auctoritas Ecclesiae, quae Conciliorum et summorum Pontificum decreta complectitur. Hae autem tria dicuntur loci proprii et domestici Theologiae; ceteri vero extranei et improprii, eo quod hi humana tantum fide aut ratione fulciantur; illi vero nitantur divina revelatione et coelesti sancti Spiritus illustratione et auxilio. Quoniam autem de Traditionum, et Ecclesiae auctoritate, in tractatu de Fide (si Deus dederit) ex professo agendum est, ideo hic solum de Scriptura sacra, a qua potissimum Theologia suas veritates depromit, quaedam sunt delibanda.

Notandum 2. Scripturam sacram non posse dici principium seu Locum argumentationum Theologicarum, nisi secundum genuinam suam significationem. Cum autem voces sint signa conceptuum, et conceptus signa rerum, sequitur significationem seu sensum Scripturae sacrae esse conceptum rerum per voces et vocabula eiusdem Scripturae expressarum. Hic autem sensus solito triplex distinguitur, nimirum 1. Historicus seu litteralis, quem primo littera menti ingerit ex solita vocum significatione et primaria hominum institutione. 2. Mysticus, seu spiritualis, quem non quidem voces, sed res ipsae per voces significatae exprimunt. 3. Accommodativus, seu per accommodationem, cum verba Scripturae rem unam significantes usurpantur ad aliam significandam, juxta beneplacitum et existimationem usurpantis, propter aliquam convenientiam, quam inter utramque rem intercedere judicat.

Notandum 3. Hos tres sensus iterum in alios subdividi: Accommodativus enim alius est per extensionem, qua verba Scripturae determinata ad unam personam, ad aliam etiam extenduntur: Sic v. g. verba Psalmi 68. Improperium improperantium tibi ceciderunt super me, quae David de seipso protulit, Paulus ad Romanos cap. 15. extendit et usurpat ad significandam Christi passionem et Christianorum persecutionem; unde subdit: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus. Et alius per Allusionem, cum Scripturae verba alteri tribuimus et accommodamus, licet nulla inter eas res per se interveniat similitudo naturalis aut moralis; v. g. si quis haec verba Psalmi 62. adaptaret hominibus litigantibus, Introibunt in inferiora terra, id est, detrudentur in carceres: tradentur, in manus gladii: id est, apparitores violentas in eos manus iniicient: Partes vulpium erunt, id est, eorum bona ac divitiae a Procuratoribus et Patronis dilapidabuntur. — Litteralis similiter, alius est Proprius, cum res significantur per voces juxta consuetam significandi vim et primariam hominum institutionem: alter Metaphoricus, cum res significantur per vocem ex impropria et translatitia significatione; sic Christus dicitur Metaphorice agnus, leo, petra, etc. — Sensus pariter Mysticus, seu spiritualis, qui in historico, et litterali velut anima in corpore continetur, est triplex: Primus Allegoricus, cum nimirum historia veteris Testamenti aliquid significat gerendum in novo, v. g. exaltatio serpentis a Moyse, quae designabat Christum in cruce exaltandum. 2. Tropologicus seu Moralis; cum ex historia veteris Testamenti pagina ad componendos nostros mores provocantur. 3. Anagogicus seu sursum evehens, cum v. g. futurae vitae beatitudo per introitum in terram promissionis designatur. Hi autem omnes sensus unica voce Ierusalem v. g. manifesti fiunt; etenim ad litteram, significat civitatem Iudeae; allegorice, Ecclesiam; tropologice, animam iusti, anagogice coelestem patriam. Illos pariter sensus his duobus versibus Lyranus noster complexus est:

Littera, gesta docet: quid credas, Allegoria: Moralis, quid agas: quid speres Anagogia:

Quos versus aliqui fusius et significantius expresserunt his sequentibus:

Dicitur Historicus, quem verba expressa designant. Et Allegoricus, priscis qui ludit in umbris. Moralis, per quem vivendi norma tenetur. Quid vero speres, Anagogicus altius offert.

Sciendum autem est, hos omnes sensus, nedum in veteri, sed etiam in novo Testamento reperiri, ut pluribus colligere licet: matrimonium enim v. g. significat unionem Christi cum Ecclesia, Ephes. 5.¹ item gratiam collatam coniugibus designat, et tandem aeternam felicitatem sub nuptiarum significatione adumbrat. Insuper omnis Christi actio, nostra fuit instructio: cum mortuos suscitabat, designabat hominum poenitentium justificationem; dum coecos illuminabat, effectus praedicationis Evangelicae figurabat; dum super mare gradiebatur, hortabatur nos ad calcandas huiusce vitae tempestates et varias tentationes constanti animo tolerandas, etc.

An autem ex his omnibus sensibus valida erui possint argumenta ad fidem exponendam et propugnandam, controvertitur apud Theologos: quid autem nobis verius videtur, ut appareat, sit

Conclusio prima. — Sensus litteralis proprius Scripturae sacrae semper firmum praebet argumentum theologicum.

Probatur. Idque ex S. Paulo 2. ad Timotheum 3: Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad arguendum, etc. Sed hoc maxime praestat per sensum litteralem; siquidem per eum sensum maxime fit utilis ad arguendum, qui faciliori negotio veritatem indigitat et omnibus idioma noscentibus compertus est: sed talis est sensus litteralis; quippe cum ad eum percipiendum sola sufficiat notitia idiomatis et vocum, quibus Scriptura sacra exaratur. Quis enim ambigit ex his verbis Deuteronomii 6. Dominus Deus noster, Dominus unus est, recte designari unitatem Dei? Quis non percipit illa verba Ioan. 1. Verbum caro factum est, divini verbi incarnationem significare? Ergo sensus litteralis ad arguendum est utilissimus.

Dices 1. Ex eo sensu firmum non potest colligi argumentum theologicum, qui multiplex, varius, et omnino incertus est: sed talis est sensus litteralis. Probo: Eiusdem textus possunt esse plures et omnino dissonantes sensus litterales, ut constat ex primis totius Scriptura verbis, In principio Deus creavit coelum et terram; haec verba ad litteram tripliciter usurpari posse docet S. Augustinus lib. 12. Confessionum cap. 20. ita quod in principio creavit idem sonet 1. ac in Filio, seu in aeterna sua sapientia; 2. idem ac in initio temporis; 3. idem ac ante omne aliud opus. Unde subdit cap. 31:

Cum alius dixerit; hoc sensit Moyses quod ego; et alius, imo illud potius ego; religiosius me arbitror dicere, cur non utrumque potius, si utrumque verum est? et si quid tertium; si quid quartum, et si quid omnino aliud verum quispiam in his verbis viderit; cur non omnia illa vidisse credatur, per quem unus Deus vera et diversa visuris sacras litteras multorum sensibus temperavit?

Ergo censet eiusdem textus varios assignari posse sensus litterales. — Respondeo. Negari posse minorem; et ad auctoritatem dico, praefatorum verborum unicum esse genuinum sensum litteralem, eum nempe quo designatur Deum ab exordio temporum coelum et terram et quae in eis sunt creasse; ita quod ly in principio significet creaturas non esse ab aeterno, sed omnes in temporum exordio simul fuisse conditas, uti praefata verba usurpavit Concilium Lateranense 4. sub Innocentio III, cap. 1. Deus, inquit, ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, corporalem et spiritualem, Angelicam et Humanam. Unde alii duo sensus extranei sunt, nec vere litterales dicendi.

Dices 2. Ex eo sensu non potest firmum deduci argumentum, qui tanta obscuritate obtenebratur, ut vix detegi possit ac deprehendi: atqui talis est sensus litteralis, uti fatentur omnes sancti Interpretes, qui idcirco sacram Scripturam affirmant esse illum Librum signatum sigillis septem, Apocalypsis 5., ita quod nemo praeter Agnum dignus inveniatur, neque in coelo neque in terra, neque subtus terram, qui possit aperire librum et solvere signacula eius; divina namque veritas in eo delitescens posuit tenebras latibulum suum: ergo ex eo sensu non potest validum argumentum depromi. — Distinguo minorem. In aliquibus contextibus, qui maxime non deserviunt ad suadendas et aperiendas veritates Catholicas, concedo: in his, quibus Theologi indigent ut eas veritates suadeant et tueantur, nego. Fateor equidem sacram Scripturam multiplici interdum obscuritate refertam esse, idque variis de causis, quas SS. Patres congerunt et aperiunt. — Primo, quidem, ait S. Hieronymus, ut ad illius capessendam intelligentiam, apud Deum geminatis precibus humiliter ageremus. Secundo, ne nimia facilitate nobis vilesceret, inquit S. Gregorius. Tertio, ut per laborem et difficultatem assequendi sensum (ait Clemens Alexandrinus) frangatur ac retundatur nostra sibi nimium complacens superbia. Quarto denique, ait S. Dionysius, ne mysteria nostra infidelibus fierent manifesta, ipsorumque ludibrio exponerentur.

Rogabis, quibusnam indiciis sensus litteralis discerni possit et detegi? — Respondeo. Ad eum detegendum sequentes maxime servandas esse regulas: 1. Si textus cum antecedentibus et consequentibus aperte cohaereat. 2. Hic genuinus et litteralis sensus est censendus, qui determinatus est aut a Conciliis, aut a Summis Pontificibus, aut ab ipsis Apostolis ad aliquid litteraliter exprimendum usurpatus. 3. Dum Patrum consensione recipitur et intelligitur. 4. Si cum altero textu directe non pugnet; fieri enim non potest ut verum vero adversetur. 5. Denique, dum verba nihil enuntiant quod a fidei doctrina et recta morum ratione discordet ac discrepet, ut indicat S. Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 10. Quidquid, inquit, in sermone divino, neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscat.

Conclusio secunda. — Sensus mysticus inservit interdum ad aliquid probandum; accommodativus autem numquam.

Probatur 1. pars. Omnis sensus verus et a Spiritu sancto in legendis sacris Scripturis intentus, deservire potest ad firmandam et explanandam veritatem: sed sensus mysticus verus est et a Spiritu sancto intentus: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, inquit S. Petrus, 2. c. 1., sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Est etiam ad nostram eruditionem ordinatus; Quaecumque enim scripta sunt, ait S. Paulus Rom. 15., ad nostram doctrinam scripta sunt: ergo, etc. — Confirmatur. Ille sensus simul cum litterali designatus et consignatus est a Spiritu sancto, qui dicitur Scripturae sensus et significatio: sed spiritualis sensus et mysticus dicitur Scripturae sensus et eius significatio. Probo ex Ioannis 19., ubi cum dixisset Christi crura a militibus fracta non fuisse, subiungit: Facta sunt enim haec ut scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo. Sed haec verba in sensu litterali dicta sunt Exod. 12. de agno Paschali: ergo cum sensu litterali designante os agni Paschalis non esse frangendum, etiam confirmatus erat a Spiritu sancto sensus mysticus et spiritualis, significans os Christi in cruce morientis non esse quassandum: quomodo enim diceretur impleri Scriptura, si hunc sensum non involveret?

2. Is sensus deservire potest ad veritatis probationem, quo Christus Dominus et Apostoli plerumque usi sunt, ut veritatem intimarent, et mendacium ac errorem propulsarent: at usi sunt plerumque sensu mystico. Sic Ioann. 10. cum Iudaei Christum arguerent et lapidare vellent, eo quod se Deum et Dei Filium dixisset, respondet et arguit: Nonne scriptum est in lege vestra; Ego dixi Dii estis? Si autem illos dixit Deos, ad quos sermo Dei factus est et non potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit et misit in mundum, vos dicitis: quia blasphemas; quia dixi, Filius Dei sum? Sic passim ex parabolis, aut colligit quae sectanda sint quaeve fugienda, aut arguit et retundit insultantium sibi Pharisaeorum criminationem. Similiter Apostoli frequenter argumentantur in sensu mystico. Sic S. Paulus ex his verbis Deuteronomii 25. Non alligabis os bovis triturantis, colligit 1. Corinth. 9. concionatorem Evangelicum de Evangelio debere vivere. Sic eo quod Abraham duos filios habuerit, Ismael de Ancilla, et Isaac de libera, allegorice colligit ad Galat. 4. Deum esse auctorem utriusque Testamenti, Veteris, et Novi, et patrem duorum populorum, Iudaeorum et Gentilium.

3. Sicut homines vocibus utuntur ad suos conceptus promendos, ita Deus rebus ad futura vel mystica reseranda et significanda. Nec minus veritas inest rebus a Deo designatis et usurpatis ad aliquid significandum, quam vocibus ab hominibus institutis: sed voces per sensum litteralem deservire possunt ad aliquid probandum; ergo et res per suum sensum mysticum. Unde merito S. Paulus 1. ad Corinth. 10., cum praemisisset Patres veteris Testamenti omnes sub nube fuisse, subdit: Haec autem omnia in figura contingebant illis. Et ad Hebraeos 10. post longam et accuratam per plura capita discussionem signorum ac symbolorum veteris Testamenti, respectu Novi, subiungit hanc causalem suppositionem: Umbram enim habens lex futurorum bonorum; utique futurorum in lege Evangelica, quam ut persuadeat totus est in ea Epistola.

Adverte tamen. Ut omnia quae obiici possent uno verbo dissolvas, sensum mysticum nullam probationis et argumentationis vim habere, nisi aperte constiterit eum fuisse taliter a Christo aut eius Apostolis usurpatum: cum enim res, in quibus maxime fundatur sensus mysticus, variam habeant cum aliis rebus similitudinem et convenientiam, etiam varium et ancipitem referre possunt sensum mysticum. Sic Leo v. g. propter suam rapacitatem, 1. Petri, 5. usurpatur ad significandum Diabolum, qui ibi dicitur Leo rugiens: propter suam fortitudinem, designat Christum, qui Apocalyps. 5.² dicitur Leo de tribu Iuda: propter suam feritatem adumbrat adversarium quemque, qui Psal. 16. dicitur Leo paratus ad praedam; propter firmitatem et constantiam, iustum designat, Proverb. 28. Iustus quasi Leo confidens absque terrore erit. Unde fit ut in sensu mystico nulla inter probandum et arguendum vis sit facienda, nisi aliunde constiterit rem ad id mystice significandum a Christo aut ab Apostolis fuisse usurpatam.

Secunda pars aperte constat; siquidem cum sensus accommodativus non sit a Spiritu sancto cum litterali consignatus, sed a quolibet pro ingenii dexteritate et mentis arbitrio usurpatus, certum est in eo nullam inesse vim ad res fidei probandas et contra impugnantes propugnandas. Unde S. Hieronymus, lib. 2. in Mattheum, explanans illud e. 13. de fermento quod abscondit mulier in farinae satis tribus, postquam hanc similitudinem adorando Trinitatis mysterio adaptasset, subiungit: Pius quidem sensus; sed numquam parabolae et dubia aenigmatum intelligentia potest ad auctoritatem dogmatum perducere. — Idem habet S. Dionysius, Epistola 9. quae est ad Titum, ubi agens de multiplici et vario sensu mystico, quem Scriptura complectuntur, ait:

Hoc etiam praeterea intelligendum est, duplicem esse Theologorum traditionem: alteram quidem occultam et mysticam; alteram planam et notiorem; et illam quidem signis contineri atque caeremoniarum normam praescribere; hanc ratiocinationem et demonstrationem philosophicam complectentem. Iunctum etiam et connexum est id quod apertum est et occultum: atque illud quidem probat et confirmat eorum quae dicuntur veritatem: hoc autem efficit et collocat in Deo obscuris et quae dici non possunt, modis et institutionibus.

Quibus indicat sensum Mysticum non semper deservire ad probationem; Accommodativum vero numquam. — Unde S. Augustinus, Epistola 48. invehens in Donatistas, qui Ecclesiam in sola Africa, eorum patria, illaesam et intactam permansisse suadere volebant ex illo Canticorum 1. Ubi pascis, ubi cubas in meridie, postquam huius textus pravam usurpationem mirum in modum ventilasset et impugnasset, subiungit: Quis autem non imprudentissime nitatur aliquid in allegoria positum pro se interpretari, nisi habeat et manifesta testimonia, quorum lumine illustrentur obscura?

Ex his apparet sensum litteralem inservire praecipue ac fere unice argumentis theologicis certo concludentibus; cum enim raro manifesta adsint testimonia, quibus mystici sensus obscuritas illustretur, hinc fit, ut vix ex eo certo liceat aliquid colligere ad veritates Catholicas probandas; licet mirum in modum Concionatoribus deserviat ad eas veritates illustrandas et suadendas.

Quaeres primo, quaenam Scripturarum Editio deservire possit Theologo ad probandas et firmandas suas conclusiones?

Huic Quaestiunculae ut evidentius fiat satis, observandum est Scripturam sacram, ut plurimum, Hebraico idiomate fuisse exaratam. Insuper illius varias extitisse versiones; priores quidem fuerunt Chaldaica et Syriaca: Chaldaica alio nomine appellatur Targum, id est paraphrasis seu interpretatio; Targum autem aliud est Babylonicum, aliud Hierosolymitanum, quod et Samaritanum dicitur, ut observat noster Galatinus, lib. 1. Arcanorum cap. 3. Syriacae versionis auctor ignoratur; quod enim aliqui volunt novum Testamentum a Beato Marco translatum fuisse in Syriacum Idioma, nullo nititur fundamento, huius namque versionis haud dubie meminissent sancti Patres; cuius tamen nullus eorum, ne levem quidem mentionem facit, quod apertum indicium est hanc versionem ipso esse posteriorem.

Versiones autem Graecae variae circumferuntur, maxime duodecim. Prima namque creditur fuisse ante Alexandrum magnum, ut indicat S. Clemens Alexandrinus, lib. 1. Stromatum, et Eusebius, lib. 9. Praeparationis Evangelicae cap. 3. Unde factum est, quod Philosophi plura ex Scripturis sacris deprompserint; quare non immerito B. Cyrill. lib. cit., asserit Platonem videri alterum Moysen attice loquentem, ac proinde constat temporibus Platonis et ante Alexandrum, iam extitisse versionem Graecam, saltem aliquorum Scripturae librorum. Post Alexandrum vero plures aliae numerantur, videlicet Layiana temporibus Ptolemaei Lagi; sed, ut notat Serrarius, cap. 16. haec sicut et Herodiana, supposita est et ab Haereticis conficta.

Prima itaque post Alexandrum celebris Scripturarum versio ea est, quae facta fuit a septuaginta Interpretibus sub Ptolemaeo Philadelpho Lagi Filio, qui trecentis ante Christum annis, ut notat Genebrardus, lib. 2. Chronolog., petiit ab Eleazaro et tota Ecclesia Iudaeorum et obtinuit septuaginta duos Doctores Iudaeos, nimirum sex ex unaquaque tribu, qui, ut communior fert opinio, in variis cellulis seorsim collocati, Scripturas sacras diebus septuaginta ex Hebraico in Graecum Idioma transtulerunt.

Alia est editio nomine Aquilae, qui videtur idem esse ac Rabbi Onkelos, ut probat Serrarius, cap. 11. q. 4., fuitque primum ex Gentili Christianus et mox ex Christiano Iudaeus, qui, ut refert S. Epiphanius, vertit integrum vetus Testamentum tempore Adriani Imperatoris. Alia pariter versio dicitur Symmachi, qui cum esset haereticus Ebionita, sive ut volunt aliqui, Samaritanus, et Ecclesiasticam dignitatem ambiret, quam obtinere non potuit, a Christianis defecit ad Iudaeos; vixit autem temporibus Lucii Veri Imperatoris, ut patet ex praefatione Latina Romana in septuaginta Interpretes. Alia etiam dicitur Theodotionis Ephesi, qui tempore Imperatoris Commodi ex Haeretico Marcionita, factus est Iudaeus Proselytus, ut observat S. Hieronymus Praefatione in Danielem.

Plures aliae circumferuntur Versiones; nimirum Hiericuntina, quae inventa est in urbe Hierico tempore Caracallae Imperatoris: Nicopolitana, inventa Nicopoli, tempore Alexandri Imperatoris Mammeae filii: Luciani Martyris, quae inventa est tempore Constantini, ut refert Eusebius, lib. 9. Historiae cap. 6: Hesychiana per Hesychium presbyterum:

Origenis, quae est ipsamet editio septuaginta Interpretum, sed ab Origene variis in locis nunc mutata, nunc corrupta, nunc correcta.

Hic autem Origenes ex omnibus Editionibus, quae suo tempore extabant, selegit quatuor praecipuas, nimirum septuaginta Interpretum, Aquilae, Symmachi et Theodotionis, easque in unum volumen redegit quatuor distinctis columnis, ita ut omnes eodem aspectu videri possent et versus versibus et periodi periodis responderent; cuius editionis exemplaria dicta sunt Tetrapla ab illis quatuor columnis, ut notat S. Hieronymus Epist. 89. Postmodum idem Origenes his quatuor editionibus praeposuit adhuc Hebraicam e regione, idque duabus columnis, quarum prior continebat textum Hebraicum litteris hebraicis scriptum; posterior eumdem textum referebat, sed litteris Graecis exaratum; sicque a duabus illis columnis adiunctis, exemplaria haec appellata sunt Hexapla. Denique alias duas postmodum Editiones Graecas; nimirum Hiericuntinam et Nicopolitanam prioribus addidit, ita ut octo essent columnae sibi invicem parallelae, unde Octapla Origenis appellata sunt.

Sed omnium versionum celeberrima est vetus editio Latina, quam communiter Vulgatam appellamus; quae tota nunc videtur esse S. Hieronymi, demptis paucis versiculis, aut versuum particulis; imo videtur illius simpliciter, si menda et errores librariorum sustuleris, ut recte monet Serrarius, cap. 19. Licet enim S. Hieronymus non omnes Scripturae sacrae libros ex Hebraeo aut Graeco transtulerit: nihilominus vertit quamplurimos, ac praeterea omnes alias Latinas versiones emendavit, ut ipsemet affirmat in Praefatione in Evangelistas. His itaque praenotatis:

Respondeo. Hanc Vulgatam editionem esse plane authenticam et omnibus aliis Latinis praeferendam, ut decernit Concilium Tridentinum sessione 4. his verbis:

Sacrosancta Synodus considerans, non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex omnibus Latinis Editionibus, quae circumferuntur sacrorum librorum, quaenam pro authentica habenda sit, innotescat, statuit et declarat, ut et ipsa vetus et vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis Lectionibus, Disputationibus, praedicationibus et expositionibus pro authentica habeatur et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat.

Quibus tamen Concilium non infirmat auctoritatem Editionis Hebraicae, aut septuaginta Interpretum; cum earum mentionem non faciat, sed solum Vulgatam, ceteris Latinis editionibus praeponat.

Quaeres secundo, an Theologo liceat uti prophanorum, Philosophorum, ac Poetarum, aliorumque Ethnicorum auctoritatibus et sententiis?

Affirmo. Aequum enim est philosophicas et naturales disciplinas Reginam omnium scientiarum Theologiae famulari: gloriosum etiam est Philosophos Ethnicos suis ipsorum armis vincere et in fidei captivitatem propriis repagulis constrictos redigere. Idque in primis suadet, quod nedum sancti Patres, sed etiam Apostoli modum illum argumentandi usurpaverint, ut luculenter demonstrat S. Hieronymus, Epistol. ad Magnum Oratorem, qui eum culpaverat, quod suis opusculis saecularium litterarum interdum poneret exempla, quibus, inquiebat, candorem Ecclesiae Ethnicorum sordibus polluere videbatur. — Huic criminationi respondens S. Hieronymus ait:

Quis nesciat et in

Moyse et in Prophetarum voluminibus quaedam assumpta de Gentilium libris, et Salomonem Philosophis Tyri et nonnulla proposuisse et aliqua respondisse? Unde in exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus sermones prudentiae, versutiasque verborum, parabolas et obscurum sermonem, dicta sapientum et aenigmata, quae proprie Dialecticorum et Philosophorum sunt. Sed et Paulus apostolus Epimenidis Poetae usus versiculo est scribens ad Titum, Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri.... Et in alia Epistola, 1. ad Cor. 15., Menandri ponit senarium; Corrumpunt bonos mores colloquia mala. Et apud Athenienses in Martis curia disputans, Aratum testem vocat, Actor. 17.³ dicens: Ipsius enim et genus sumus.... Didicerat enim a vero David extorquere de manibus hostium gladium et Goliae superbissimi caput proprio mucrone truncare. Legerat in Deuteronomio Domini voce praeceptum, mulieris captivae radendum caput, supercilia, omnes pilos et ungues corporis amputandos et sic eam habendam in coniugio. Quid ergo mirum, si et ego sapientiam saecularem propter eloquii venustatem et membrorum pulchritudinem de ancilla atque captiva Israelitidem facere cupio? Et si quid in ea mortuum est Idololatriae, voluptatis, erroris, libidinum vel praecido, vel rado?

Haec pari elegantia sermonis, sed mira eruditione prosequitur, aperiens qualiter omnes sacri Scriptores et Doctores profanorum litteras et sententias interdum usurpaverint.

Ipsi concinit S. Basilius, Homilia 24. ad Adolescentes, suadens eis ut imitentur Danielem et Moysen Aegyptiorum et Chaldaeorum sapientiam ediscentes; non ut in eius dumtaxat cognitione quiescant, sed ut eam in Dei cultum et Ecclesiae utilitatem ac splendorem traducant.

His pariter adstipulatur S. Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 10. Philosophi, inquit, si qua forte vera et fidei nostrae accommoda dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tamquam ab iniustis possessoribus, in usum nostrum vindicanda. Subdit autem exemplum Israelitarum, qui Aegyptiorum vasa aurea et argentea asportaverunt, relictis eorum Idolis, et concludit quod cum Philosophorum doctrina non solum perversis Dogmatibus sit referta, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores contineant, deque ipso vero Deo colendo nonnulla vera inveniantur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt et quo perverse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur; cum ab eorum misera societate, sese animo separat, debet ac eis auferre Christianus ad usum iustum praedicandi Evangelii.

Idem ibidem cap. 18:

Non propter superstitionem prophanorum debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intelligendas sanctas Scripturas rapere potuerimus, nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de Cytharis et de Organis quod ad spiritualia cupienda valeat, disputemus. Neque enim et litteras discere non debuimus, quia earum repertorem dicunt esse Mercurium, aut quia iustitiae virtutique templa dedicarunt et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis iustitia virtusque fugienda est. Imo vero quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat, ubicumque invenerit veritatem quam confitens et agnoscens etiam in litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet, doleatque homines atque caveat, qui cognoscentes enim non ut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, etc., inquit S. Paulus ad Rom. 1. — Unde S. Augustinus, ibidem cap. 19., distinguit duplex genus doctrinae apud infideles: Unum earum rerum quas instituerunt homines: alterum earum quas animadverterunt iam peractas aut divinitus institutas: Illud, quod est secundum institutionem hominum, partim superstitiosum est, partim superstitiosum non est. Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus ad colenda Idola, etc. cap. 25. subdit:

Deinceps videndae sunt institutiones hominum superstitiosae, id est non cum Daemonibus, sed cum ipsis hominibus institutae. Namque omnia quae ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt, quorum partim superflua, luxuriosaque instituta sunt; partim commoda et necessaria.

Concludit cap. 27: Iam vero illa quae non instituendo, sed aut transacta temporibus aut divinitus instituta, investigando homines prodiderunt; ubicumque discantur, non sunt hominum instituta existimanda. Inde aperit qualiter omnes scientiae et artes naturales ad Scripturae et Sacrae Doctrinae intelligentiam subserviant. Haec de Theologia in communi dicta sufficiant.