Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Modum entitativum generatim sumptum, significare statum, et gradum perfectionis rei cuiuslibet; qua ratione talis extensio in quantitate, vel intensio in qualitate, dicuntur modi qualitatis, vel quantitatis. Hic modus entitativus a Scotistis proprie dicitur id quod additum rei, vel detractum non variat rationem formalem eius; sine quo tamen illa perfecte concipi nequit. Nam, ut ait Doctor in primum dist. 8. q. 3. n. 27., octavus gradus albedinis non efficit distinctionem essentialem eiusdem albedinis a seipsa, dum tantum quatuor gradibus constat. Si tamen conciperetur tantum ut est albedo, non attendendo ad illos octo gradus quibus res constat, conciperetur quidem conceptu essentiali, sed non conceptu adaequante illius perfectionem, quia albedo ut duo, tam essentialiter est albedo, quam albedo ut quatuor, sed non est tam perfecta.

Notandum 2. Attributum trifariam usurpari: Primo quidem laxius, quatenus importat quodcumque praedicatum ab aliquo alteri tributum; qualiter omnia quae Deo tribuuntur, sive intrinsece illi conveniant, ut bonitas, iustitia, relationes divinae, etc., sive extrinsece, ut relationes Creatoris, Sanctificatoris, etc. sive per metaphoram, ut ira, dolor. poenitentia, etc., dici possunt attributa. Secundo strictius, pro omni perfectione Deo intrinsece et obiective conveniente, sive interim illi soli sive etiam creaturae univoce conveniat; qualiter omnes modi divinae Essentiae dici possunt attributa. Tertio denique attributum divinum strictissime usurpatur pro perfectione simpliciter simplici, quam in creaturis conspicientes Deo tribuimus, iudicando eam ipsi competere per modum qualitatis, veluti perficientis divinam Essentiam, iam adaequate constitutam in ratione Essentiae divinae.

Notandum 3. Perfectionem generatim distingui duplicem; alia enim dicitur simpliciter simplex, alia vero secundum quid. Utriusque duplex est acceptio, ut colligitur ex Doctore in primum dist. 2. quaest. 2. et distinctione 8. quaest. 1. Primo namque perfectio simpliciter simplex ea dicitur, cuius conceptus non est resolubilis in varios conceptus obiectives; qualis est conceptus entis, et eius proprietatum, ac modorum intrinsecorum, et ultimarum differentiarum. Simplex autem tantum secundum quid ea dicitur quae, licet unico conceptu formali apprehendatur, potest tamen in varios conceptus obiectives resolvi; qualis est v. g. conceptus hominis, qui potest resolvi in conceptum animalis, rationalis, risibilis, etc. Secundo modo, perfectio simpliciter simplex ea dicitur, quae ex sancto Anselmo in Monologio, cap. 15.¹, in unoquoque est melior ipsa quam non ipsa, seu, ut loquitur sanctus Anselmus, quum in unoquoque melius est esse, quam non esse. E contra vero perfectio secundum quid ea dicitur, quae in unoquoque non est melior ipsa quam non ipsa. Hae autem definitiones ut pateant

Notandum 4. ex Doctore in primum dist. 8, quaest. 1. n. 7., haec praefatae definitionis verba (melior ipsa quam non ipsa) non accipienda esse contradictorie, quasi melius esset habere hanc perfectionem quam non habere: sic enim omnis perfectio dicenda esset Perfectio simplex, quia quaelibet perfectio etiam secundum quid, melior est quam ipsius negatio; siquidem negatio non dicit perfectionem, sed carentiam entis et perfectionis. Itaque usurpanda sunt illa verba contrarie, ita quod illa perfectio dicatur simplex, quae est melior quam alia perfectio, quae incompossibilis esset cum ea in eodem subiecto; sic v. g. rationale dici posset perfectio simplex, quia melius est habere rationalitatem quam irrationalitatem. Tamen, ut insuper observat Doctor, hoc non sic accipiendum est, quasi perfectio illa simplex esset dicenda, qua melior est in quacumque re particulari; alias irrationalitas dicenda esset perfectio simplex in bruto, quia melius est bruto esse irrationale quam rationale, si enim esset rationale, brutum esse desineret: sed sensus est, quod si res consideretur praecise secundum rationem genericam, ut est ens existens, praescindendo a natura particulari ipsius, melius esset ei habere perfectionem simplicem quam ipsi oppositam. Sic bruto considerato non ut brutum est, sed ut species entis, melius esset habere rationalitatem, quam irrationalitatem, quia ens rationale et intellectivum perfectius est ente irrationali, et non intellectivo. Itaque perfectio simplex accurate describi potest, quae est melior, quam alia perfectio ipsi opposita et repugnans in subiecto considerato secundum generalem rationem entis.

Conclusio prima. — Modus seu perfectio modificans Essentiam divinam, est praedicatum intime et soli Essentiae conveniens, per quod ab ea removentur omnes creaturarum imperfectiones: et sine quo divina Essentia concipi nequit conceptu quidditativo adaequato.

Huius definitionis veritas patet ex illius partium declaratione. Primo dicitur praedicatum, quia de Deo affirmatur et praedicatur; dum enim v. g. Deus dicitur infinitus, infinitas de Deo enuntiatur. Secundo, intime, per quod excluduntur omnia praedicata, quae Deo per metaphoram aut extrinsece solum tribuuntur. Tertio, soli

Essentia divinae conveniens, in quo modi ab attributis discrepant, attributa namque sunt perfectiones quaedam Deo et creaturis competentes. Quarto per quod removentur a Deo imperfectiones creaturarum, modus enim quilibet importat negationem alicuius imperfectionis, sic infinitas negat limitationem, immensitas negat circumscriptionem et determinationem, aeternitas negat successionem, durationem, etc. Quinto denique sine modificante perfectione, Essentia divina nequit adaequate, et quidditative concipi: conceptus enim adaequatus et quidditativus importat nedum cognitionem rei secundum se, sed et secundum omnes modos sibi intrinsece convenientes.

Ex quibus triplex apparet discrimen modi ab attributis. Primo namque modus soli Essentiae divinae congruit: attributum vero nedum Deo, sed et creaturis competit. Secundo, per modum removentur a Deo imperfectiones creaturarum, quod attributis non convenit, saltem formaliter; attributa namque non important formaliter et explicite negationem alicuius imperfectionis, sed solum consequenter ac implicite, et quatenus perfectiones attributales eminentiori modo Deo tribuuntur, quam creaturis conveniant. Hinc licet Sapientia v. g. in creaturis sit accidens, non tamen Deo tribuitur sub ratione accidentis, cuius Deus est incapax; sed tantum sub ratione cognitionis certae et evidentis altissimarum quarumlibet veritatum; unde consequenter solum removet a Deo rationem accidentis, quam in creaturis obtinet. Tertio Essentia divina concipi potest adaequate et quidditative sine attributis, quae ab ea formaliter distinguuntur, ut infra patebit: secus vero de modis, qui ab eadem modaliter solum discrepant, et ipsi ita intime conveniunt ut haec sine ipsis adaequate concipi nequeat, non secus ac haec albedo v. g. nequit perfecte concipi nisi sub hoc aut altero gradu suae intensionis.

Conclusio secunda. — Attributum divinum est perfectio simpliciter simplex, quam a creaturis vel univoce, vel analogice participatam et in eis relucentem, Deo tribuimus; ipsique formaliter et intrinsece convenire iudicamus per modum proprietatis afficientis divinam Essentiam iam adaequate in ratione Essentiae constitutam.

Haec definitio colligitur ex Doctore in 1. dist. 8. q. 3. et 4. Ipsius veritas patet ex singularum illius partium explicatione. Primo namque dicitur Perfectio simpliciter simplex, per quod excluduntur a ratione attributi omnes relationes Personales divinae, necnon et respectus extrinsecus advenientes, puta Creatoris, Redemptoris, et quae non sunt perfectiones simpliciter simplices. Secundo, a creaturis univoce, vel analogice participatam, etc.; ea enim quae sunt in Deo, si in creaturis non inveniantur, attributa censeri non possunt; et per hoc attributa a modis intrinsecis discrepant: sic namque soli Deo conveniunt. Tertio, formaliter et intrinsece, ut secernantur ab iis omnibus quae Deo solum per metaphoram conveniunt. Cetera adduntur ut attributa distinguantur a praedicatis essentialibus, quae Deo in actu primo et per se competunt, eiusque essentiam constituunt.