Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Ex praecedenti Quaestione constat, scientiam esse duplicem, perfectam nempe et imperfectam; constat pariter ad perfectam scientiam quatuor characteres et conditiones desiderari, nimirum ut sit certa absque formidine et ulla dubitatione, evidens absque obscuritate, de obiecto necessario absque ulla vicissitudine, et per discursum cum vera et legitima illatione unius ex alio. An autem Theologia quatenus est in nobis Viatoribus, quatuor praefatos characteres habeat, resolvendum est hac in Quaestione. Sed prius

Notandum est 1. Triplex assignari posse lumen quo res divinae et supernaturales hominibus adhuc mortalibus possunt innotescere. Primum est lumen fidei infusae, quo percipiuntur per speculum et in aenigmate. Secundum est lumen scientiae, vel divinitus inditae, vel ex principiis revelatis et scientiarum naturalium adminiculo comparatae, quo periti ac Doctores fidei mysteria profundius et apertius, quam idiotae et rustici, percipiunt. Tertium denique est lumen divinae contemplationis, quo mentes a variis et terrenis contagiis defaecatae, plerumque rapiuntur in extasim et vident arcana verba quae non licet homini loqui. Primum assimilatur lumini nocturno, fides enim est lucerna lucens in caliginoso loco donec dies aeternitatis illucescat: Secundum comparatur Aurorae, quae partim solvit tenebras, partim ab eis offunditur: Tertium simile est diurno lumini, quo cuncta reserantur et fiunt manifesta. An autem praeter hoc triplex lumen, aliud etiam Doctoribus et studiosis divinitus infundatur, quo fidei mysteria eis fiant evidentia et manifesta, ut contendit Henricus Gandavensis, infra patebit.

Notandum 2. Evidentiam (de qua maxime in praesenti quaestione controvertitur) esse claram et perspicuam obiecti veritatem, quae innotescit ex perspecta necessaria connexione praedicati cum subiecto. Haec autem est duplex, aliqua enim propositio est evidens ex terminis, quales sunt omnes propositiones immediatae et ex se necessariae; alia evidens ex principiis, qualis est evidentia conclusionis, quae ex principiis evidenter cognitis per veram demonstrationem elicitur. Haec autem evidentia ex principiis fit duobus modis: Primo, quando procedimus a principiis et causis nobis notis ad eorum effectus demonstrandos, ut fit per demonstrationem a posteriori: Secundo, procedendo ab effectibus nobis notis ad cognitionem principiorum et causarum. — Uterque autem iste processus fit ex iis, quae nobis notoria sunt: primus quidem ex notioribus natura; cum enim causae sunt universales et remotiores a sensibus, sunt quidem natura et secundum se notiores, quia virtualiter continent veritatem et entitatem effectuum, quorum veritas ex principiis emanat et in principia refunditur, effectus vero cum sint propinquiores nostris sensibus: dicuntur etiam notiores nobis, quam sint eorum principia; scientia autem omnis ex alterutra evidentia debet procedere. Evidentia itaque in hoc a certitudine distinguitur, primo, quod certitudo petatur ex parte potentiae, evidentia vero ex parte obiecti: secundo, omne evidens est certum: omne autem certum non est evidens, quae enim creduntur fide divina, certa quidem sunt, obscura tamen.

Notandum 3. Circa praesentis quaestionis resolutionem varios varia sentire. Quidam enim contendunt Theologiam nostram esse vere, ac proprie scientiam; quod ut astruant, aliqui varios excogitaverunt dicendi modos, quibus illius evidentiam probarent: Alii autem eam esse omnino inevidentem conspicientes, censuerunt non minus propterea illam esse perfectam scientiam, propterea quod (inquiunt) evidentia sit tantum conditio extrinseca ad scientiam desideranda, nimirum propter adstruendam illius certitudinem, quae si aliunde firma sit, evidentia non eget. Quid autem cum Doctore Subtili verius iudicandum sit, ut innotescat, sit

Conclusio prima. — Theologia in nobis Viatoribus non est proprie dicenda scientia. Haec est Doctoris Subtilis, Quaest. 3. Prologi n. 30. et in 3. dist. 24. n. 7.

Probatur 1. Scientia perfecta est effectus legitimae demonstrationis: sed theologica notitia non paritur per legitimam demonstrationem: ergo non est scientia perfecta. Maior constat. Minor probatur, ex his verbis Aristotelis, 2. De Demonstratione, cap. ultimo, Quod igitur, inquit, non contingat scire per demonstrationem non cognoscentem principia immediata dictum est prius. Ex quibus sic argumentor: perfecta demonstratio fieri debet ex evidenti et certa cognitione principiorum ex quibus infertur conclusio: sed Theologus non potest habere evidentem cognitionem principiorum ex quibus suas deducit conclusiones theologicas, principia enim illa sunt revelata, et fide credita, ac proinde obscura, et inevidentia, ut indicat S. Paulus primae Corinth. cap. 13. Videmus nunc per speculum et in aenigmate.

Confirmatur. nullus, nisi stolidus aut protervus, dissentire potest propositioni perfecte demonstratae: sed conclusionibus theologicis plures dissentiunt, et refragantur, ut constat de haereticis et infidelibus, qui rident et respuunt omnes rationes theologicas, quibus fidei mysteria suadere nitimur: ergo signum est eas rationes non esse perfecte demonstrativas.

Probatur 2. Perfecta scientia perfectum scientem efficit: sed notitia Theologica non reddit Theologum perfecte scientem. Probo: ille perfecte sciens non est dicendus, qui magis assentitur propositioni propter auctoritatem, et veracitatem revelantis, quam propter legitimam illationem conclusionis ex praemissis: sed perfectus Theologus experitur intellectum suum magis propendere in assensum conclusionis deductae ex principiis fidei, propter infallibilem auctoritatem Dei revelantis, quam propter legitimam illationem ex praemissis: firmius enim et tenacius adhaeret conclusioni theologicae, quam cuilibet conclusioni philosophicae, non propter perfectionem illationis syllogisticae, qua in utraque est aequalis: sed quia firmius nititur auctoritate Dei revelantis praemissas conclusionis theologicae, quam lumine naturali manifestante principia conclusionis philosophicae: ergo signum est Theologum magis assentiri propter auctoritatem, quam propter illationem. Sed assentiri alicui propositioni propter auctoritatem, non est eam perfecte scire, sed credere: ergo Theologia non est perfecta scientia, cum magis credentem quam scientem efficiat.

Confirmatur. Ex Doctore in 3. dist. 24. n. 9.: nulla adhaesio voluntaria est scientifica: scientia enim cogit et necessitat intellectum ad assentiendum; posito namque assensu praemissarum evidentium, ita necessitatur intellectus ad assentiendum conclusioni, ut nullatenus dissentiri queat; sicut in Logica probavimus: sed Theologus voluntarie suspendere potest assensum suum; tam circa principia credita, seu articulos fidei, ex quibus conclusionem theologicam deducit, quam circa conclusionem ipsam; Nihil enim magis est in potestate nostra, quam credere, inquit Augustinus, lib. De spiritu, et littera, c. 21. Ergo talis assensus non est scientificus.

Probatur 3. Notitia quae caret perfecto ac praecipuo charactere scientiae non est perfecta scientia: sed notitia theologica caret praecipuo scientiae charactere. Probo: evidentia est praecipuus scientiae character, definitur enim: Cognitio certa et evidens: ita quod sicut per certitudinem ab errore, et opinione, sic per evidentiam a fide, tum divina, tum humana essentialiter discrepat, imo certitudo ei competit solum ratione evidentiae, siquidem ideo intellectus propositioni scientificae firmum assensum praebet, quia conspicit eam evidenter deduci ex principiis evidentibus, ac proinde constat evidentiam esse praecipuum, ac essentialem scientiae characterem. Sed notitia theologica nullam habet evidentiam. Probo: conclusionis evidentia oritur ex principiis a quibus deducitur: ergo ubi principia sunt inevidentia, etiam necessum est ut conclusio sit pariter inevidens, quia perfectio, quae non est in causa, nequit esse in effectu; cum enim effectus omnem suam entitatem a causa recipiat, etiam suam perfectionem ab ea recipit; ac proinde cum nemo det quod non habet, implicat ut principia inevidentia conferre possint evidentiam conclusioni. At principia conclusionum nostrae Theologiae non sunt evidentia, sed revelata et credita: etenim, inquit S. Paulus, Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium: ergo nullam conferre possunt evidentiam conclusioni Theologicae; proindeque cum Theologia careat praecipuo charactere perfectae scientiae, scientia perfecta dici nequit.

Hoc validissimum argumentum ut solvant adversarii, varia varii reponunt; quos idcirco refellendos sigillatim duxi, ut magis illucescat et firmetur veritas nostrae conclusionis.

Primo itaque reponunt aliqui cum Henrico Gandavensi, quodlib. 12. q. 2., principia conclusionum theologicarum esse quidem ex se inevidentia; sed fieri manifesta per lumen aliquod veluti medium inter lumen fidei et lumen visionis beatificae: Henricus enim triplex distinguit lumen, obscurum fidei, clarum patriae et evidens visionis. Primum comparat nocti, secundum meridiei, tertium aurorae, eo quod aliquid habeat lucis et tenebrarum; dicitque hoc lumen supponere, non vero praecedere fidem; ita quod Theologiae studiosus primo debeat credere, iuxta illud Isaiae 7. secundum versionem septuaginta Interpretum: Si non credideritis non intelligetis: secundo debet conari ad perfectionem penetrationem terminorum ex quibus articuli fidei constant; idque adhibito scientiarum naturalium adminiculo et studio; quo posito, tamquam praevia dispositione censet illud lumen medium divinitus infundi, quo fit ut Theologus clarius percipiat fidei articulos, quam fidelis rusticus et ignarus; quia per illud lumen Theologus evidentius et melius percipit terminos credibilium, quam a vulgo fidelium intelligantur.

Verum hanc replicam impugnat Doctor in 3. dist. 24. quaest. 1. n. 7. Primo quidem quia scientia et fides de eodem obiecto simul esse nequeunt, quod sic probat: scientia et opinio non possunt esse simul de eodem, igitur nec fides et scientia. Patet antecedens: quia enim contradictorie invicem pugnant, simul stare nequeunt; sed opinio et scientia habent praedicata contradictoria, nimirum certitudinem et non certitudinem, scientia namque est cognitio certa, opinio vero incerta, et consequenter opinio, quae habet non certitudinem, et scientia, quae habet certitudinem, sunt incompossibiles. Patet etiam consequentia eadem ratione; scientia enim habet evidentiam ex parte obiecti, fides vero non evidentiam: ergo cum evidentia, et non evidentia invicem pugnent contradictorie, constat scientiam evidentem non posse stare cum fide non evidente, nec proinde lumen evidens, quod fingit Henricus, posse subsistere cum obscuro lumine fidei circa idem omnino obiectum.

Confirmatur. Ex Henrici sententia, lumen illud scientificum, quod fingit, non potest praecedere fidem, sed eam tantum sequitur: ex quo sic arguit Doctor: lumen illud scientificum non potest praecedere fidem, aut quia habitus scientiae et fidei sunt incompossibiles, et sic habetur intentum; aut propter formalem repugnantiam obiectorum, et sic pariter convincitur fidem et scientiam non posse simul de eodem haberi, Quia, inquit Doctor n. 9., obiecta aeque distinguuntur secundum rationes formales post fidem positam sicut ante. Nec valet dicere quod sint simul sicut contraria in medio, ut colores extremi in rubore, quia sic esset una cognitio mixta et media ex scientia et fide, tunc enim illa cognitio nec fidei nec scientiae, sicut rubor nec est albedo, nec nigredo. Absurdum autem videtur inter cognitionem obscuram et evidentem dari aliquam cognitionem quae nec evidens nec inevidens esset.

Secundo: cum hoc lumen fidem supponat, et ea innitatur, consequens est ut ad fidei iacturam, etiam hoc lumen pereat, nec proinde supersit eadem, quae prior erat, articulorum fidei maior et clarior cognitio in Doctoribus, quam in rusticis: atqui hoc falsum esse ipsamet experientia testatur, dum enim quis Theologus labitur in haeresim, ipse fidem amittit, non tamen deperdit aliquid cognitionis rerum theologicarum quas prius habebat: ergo illius cognitio theologica non nitebatur aliquo lumine divinitus infuso, quod ad fidei amissionem deperdi posset.

Tertio: desideraretur hoc lumen divinitus infusum vel ut Theologi intellectus magis firmaretur assentiendo articulis fidei: verum ad id esset inutile, cum ad hunc firmum assensum sufficiat fides infusa; vel ut Theologus ita firmiter et tenaciter adhaereret ipsis articulis, ut nullatenus dissentire posset: sed id etiam falsum est, alias homines a fide non possent excidere ex quo essent Theologi, cuius tamen contrarium quotidiana suadet experientia, plures enim Theologi etiam peritissimi misere labuntur in haeresim; vel denique ut evidentiorem mysteriorum, et fidei articulorum notitiam haberent Theologi, tum ad ceteros fideles edocendos, tum ad fidem ipsam contra haereticos et infideles propugnandam, quod maxime intendere videtur Henricus: sed ad id etiam lumen hoc omnino est inutile, cum ad id sufficiat fidei lumen quo mysteria percipimus, et lumen rationis naturalis scientiarum Philosophicarum, quo creditas a nobis veritates possimus explanare, et conclusiones ex fidei articulis beneficio philosophiae elicere, quibus et haereticos expugnemus et fidem propugnemus. — Quarto: etsi admitteretur hoc lumen, non sufficeret ad causandam scientiam perfectam, et cognitionem evidentem per veram et legitimam demonstrationem, ut subtilissime probat Doctor in 3. dist. 24. n. 11. et 12.; tum quia ut per hoc lumen causaretur scientia de hac propositione, v. g., Deus est trinus et unus, oporteret ut prius, saltem prioritate naturae, evidenter perciperentur aliqua immediata principia ex quibus ista propositio inferri posset; sed hoc lumen id non praestat, nulla namque nobis apparent principia evidenter nota, ex quibus praefatam propositionem evidenter inferre liceat. Tum quia si per aliquod lumen evidenter paterent articuli fidei, qui sunt principia conclusionum theologicarum, fierentque manifesta sub propria sua ratione, essent certissima, non solum propter assensum fidei, sed etiam propter suam evidentiam; sicque Theologia esset certior omnibus aliis scientiis, non solum propter fidem, sed etiam propter evidentiam obiecti, quod nullus Theologorum admittit. Tum denique quia aut Deus concedit hoc lumen omnibus conantibus ad Scripturarum et mysteriorum intelligentiam, aut solum quibus vult, pro bona voluntate sua. Si primum, illud lumen, inquit Doctor n. 12., non erit miraculosum et supernaturale, quando enim Deus confert aliquid ut causa generalis, et juxta naturae dispositionem, illud miraculosum dici nequit, nec divinitus, sed naturaliter infusum, sic v. g. infusio animae rationalis in corpus organizatum non dicitur miraculosa, licet fiat a solo Deo, quia fit juxta dispositionem, et exigentiam naturae. Si secundum, ergo, inquit ibidem Doctor, frustra laboramus in studendo et inquirenda virtute, et multo satius esset ad Theologiam comparandam, quod quis Deum enixe precaretur in templis, ut hoc sibi lumen dignaretur infundere, quam sedere inter libros, ut ex eorum laboriosa lectitatione sese disponeret ad incertam huius luminis infusionem. Patet ergo hoc lumen penitus esse fictitium et inane. — Confirmatur. Illud lumen nulli hactenus concessum videtur: ergo gratis asseritur. Probo antecedens: Si alicui concessum fuisset illud lumen quo fidei articulorum termini, et principia conclusionum theologicarum evidenter innotescerent, maxime sancto Paulo et S. Augustino, qui prae ceteris videntur intimius, et clarius divina penetrasse, et reserasse mysteria: sed ipsi testantur nullam hac in mortali vita nobis concedi mysteriorum evidentiam. Etenim, inquit S. Paulus 1. Corint. 13.: Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Et S. Augustinus, Epistola 3. quae est ad Volusianum ait:

Tanta est Christianarum profunditas litterarum, ut in eis quotidie proficerem, si eas solus ab ineunte pueritia usque ad decrepitam senectutem, maximo otio, summo studio, meliore ingenio conarer addiscere.

Non quod ad ea quae necessaria sunt saluti, tanta in eis perveniatur difficultate, sed cum quisque ibi fidem tenuerit, sine qua pie, recteque non vivitur, tam multa, tamque multiplicibus mysteriorum umbraculis opaca intelligenda fidelibus restant, tantaque non solum in verbis quibus ista dicta sunt, verum etiam in rebus, quae intelligenda sunt, latet altitudo sapientiae, ut annosissimis, acutissimis, fragrantissimis cupiditate discendi hoc contingat, quod Scriptura, Eccles. 18. habet: Cum consummaverit homo, tunc incipit.

Ergo his aperte fatetur se terminos articulorum fidei evidenter non percipere, nec proinde sibi concessum lumen illud ab Henrico excogitatum. Unde tractatu 68. in Ioannem expendens illa verba: Vado parare vobis locum, ait:

Fides est qua eorum, qui Deum visuri sunt, quamdiu peregrinantur corda mundantur, quod non videt credit, nam si vides, non est fides, credenti colligitur meritum, videnti redditur praemium. Eat ergo Dominus parare locum, eat ne videatur, lateat ut credatur, tunc enim locus paratur si ex fide vivatur, creditus desideretur, ut desideratus habeatur, desiderium visionis, praeparatio est mansionis.

Idem habet lib. 3. De vera innocentia et Epistola ad Consentium: Fides, inquit, habet oculos suos quibus quodammodo videt verum esse quod nondum videt, et quibus certissime videt nondum se videre quod credit; quibus aperte fatetur nullam evidentiam cum fide de eodem obiecto subsistere, ac proinde fictitium esse illud lumen scientificum ab Henrico excogitatum.

Dices. S. Augustinus ipsemet videtur admittere et probare hoc lumen, siquidem ad haec verba Ioannis, cap. I. Erat lux vera, ait: Aliud est lumen ad credendum: aliud ad intelligendum. Et ibidem: Lux increata illuminat hominem duplici lumine sapientiae, quo ut solido cibo vescuntur, quod habebat Apostolus qui dicebat: Sapientiam loquimur inter perfectos, 1. ad Corint. 2. Idem, tractatu 39. in Ioannem: Fide praecedente quae sanat oculum cordis nostri, ut quod intelligimus, sine obscuritate capiamus, quod non intelligimus, sine dubitatione credamus. Denique, contra Epist. Fundamenti cap. 24.: Ego Catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum praesumo, non iam hominibus, sed Deo intrinsecus mentem nostram illuminante. Ergo praeter fidem datur aliud lumen divinitus infusum, quo scientia Theologica in nobis gignitur, et formatur. — Respondeo. Negando consequentiam, et ad primam S. Augustini auctoritatem dico, illum esse intelligendum vel de lumine contemplationis et intelligentiae, quod diximus in 3. Notabili a Deo nonnunquam purissimis mentibus, aut Ecclesiae Pastoribus, et Doctoribus infundi, ut maiori facilitate divina mysteria percipiant, et per congruentes quasdam rationes, et similitudines illa aliis explanent, et suadeant: vel de Theologia nostra, quae dici potest lumen sapientiae, non quidem ratione evidentiae sui obiecti, sed ratione discursus, et maioris notitiae terminorum, quibus articuli fidei exprimuntur, unde fit ut rationes, et argumenta facile solvantur, quae in contrarium possent obiici. — Ad secundam auctoritatem dico, duplicem posse distingui obscuritatem: alteram quae opponitur evidentiae, aliam vero quae opponitur notitiae distinctae et explicitae, quaeque idem est ac indistincta et confusa cognitio, nam quae confusa dumtaxat intelligimus, dicimur ea obscure nosse. S. Augustinus de posteriori obscuritate loquitur, non vero de priori, ita quod velit Theologos magis explicite, et distincte cognoscere res fidei, quam rusticos, et ignaros, non vero quod evidentius eas percipiant. Dum enim rusticus audit Deum esse unum in essentia et trinum in personis, percipit quidem tres esse divinas personas et unum Deum, non tamen novit quid significet vocabulum essentiae, quidve praecise personae nomen indicet, quae tamen Theologo comperta sunt ex Metaphysica. — Ad tertiam auctoritatem dico S. Augustinum loqui de dono intelligentiae, et scientiae, quam Deus pro libito Ecclesiae Pastoribus, et Doctoribus infundit ut alios fideles instruant.

Replicant aliqui apud nostrum Aureolum, Q. 1. Prologi, articulo primo, Theologiam quidem non esse evidentem evidentia obiecti, principiorum et consequentis, sed consequentiae, ita quod ad evidentiam scientiae non requiratur ut evidenter innotescat consequens rite deduci ex antecedente, sed sufficiat quod cognoscatur consequentiam recte inferri ex praemissis secundum formam syllogisticam; haec autem evidentia consequentiae reperitur in Theologia, siquidem Theologus judicare potest facile suas conclusiones inferri legitime, et juxta regulas formae syllogisticae. — Contra. Primo, falsum est evidentiam, quae desideratur in scientia, consistere in consequentia, non in consequentis illatione: discursus enim scientificus non consistit in iudicio consequentiae, sed consequentis, ut in Logica demonstravimus. Secundo, Theologi non est judicare de bonitate consequentiae, hoc enim omnino spectat ad Logicum, sed an consequens rite inferatur ex Articulis et Principiis fidei. Tertio, evidentia consequentiae non impedit quominus consequens sit evidens: ergo nec efficiet ut assensus theologicus non sit obscurus, ac proinde non obstante evidentia consequentiae, Theologia semper erit obscura.

Replicant nonnulli cum Francisco de Marchia apud Gregorium, Quaestione 1. Prologi, principia Theologiae non esse quidem per se evidentia, cum sint articuli fidei per solam revelationem cogniti; fieri tamen evidentia ab extrinseco, et per eorum resolutionem in aliqua principia evidenter cognita. Haec autem principia dicit esse duo: primum quidem est hoc: quidquid Deus revelavit est verum, quod quidem lumine naturae notum est, quia ratio naturalis dictat primam veritatem nec falli, nec fallere posse. Posterius autem est hoc: Deus revelavit omnes articulos, qui nobis credendi proponuntur, quod pariter evidens fit per miracula in eorum confirmationem edita. — Contra. Miracula sunt motiva credibilitatis tantum, non vero assensus fidei; et rem quidem esse credibilem evidenter demonstrant, non autem quod sit evidenter vera, quia evidentia credibilitatis oritur a veracitate revelantis; evidentia autem veritatis provenit a principiis ipsius rei, quae vel per se, vel per suos effectus apparet evidenter vera. Unde cum evidentia credibilitatis stare potest inevidentia rei secundum entitatem: nam si Deus immediate et clare mihi revelaret dari mysterium Trinitatis, v. g., evidenter quidem illud mysterium mihi appareret credibile; non tamen propterea illud mysterium mihi esset evidenter notum. — Deinde: licet ex evidenti revelatione aliqua fidei articulis inesset evidentia, haec omnino esset extrinseca, proindeque insufficiens ad causandam evidentiam scientificam in conclusionibus theologicis ex ipsis fidei articulis eliciendis; evidentia enim scientiae, non ab extrinseco et ex parte testantis et revelantis est repetenda, alioquin scientificus assensus non discrepat ab assensu fidei, qui nititur evidenti testimonio dicentis: sed desumenda est ab evidentia intrinseca et entitativa principiorum ex quibus conclusio scientifica deducitur: ergo licet per evidentem revelationem articuli fidei forent evidentes, eorum tamen evidentia non sufficeret ad causandam scientificam evidentiam in Theologia, proindeque hac ratione Theologia dici nequit perfecta scientia.

Dices. Nemo tenetur credere nisi quod est evidenter verum: sed tenemur credere articulos fidei: ergo debent esse evidenter veri. Probatur maior: non tenemur rem ut veram existimare, quamdiu non apparet nobis sufficienter illius veritas: ergo non tenemur eam ut veram credere. — Nego maiorem. Non enim solum tenemur credere quod evidenter notum est, sed etiam quod est evidenter credibile, ratione scilicet infallibilis auctoritatis revelantis; imo si esset evidenter notum, non esset amplius credibile, sed scibile: et non per fidem, sed per scientiam ei assentiremur. Ad probationem dico, sufficere ut rei credibilis veritas innotescat per testimonium infallibile revelantis; non autem necesse est ut ex terminis evidenter appareat.

Replicant Thomistae, Theologiam nostram fieri evidentem per resolutionem suorum principiorum in scientiam Dei et Beatorum, cui subalternatur; sciendum enim est, inquit sanctus Thomas, 1. parte, q. 1. art. 2.:

Quod duplex est scientiarum genus; quaedam enim sunt quae procedunt ex principiis notis lumine naturali intellectus, ut Arithmetica, Geometria et huiusmodi: quaedam vero sunt quae procedunt ex principiis notis lumine superioris scientiae, sicut Perspectiva procedit ex principiis notificatis per Geometriam, et musica ex principiis per arithmeticam notis: et hoc modo sacra Doctrina est scientia, quia procedit ex principiis notis lumine superioris scientiae, quae scilicet est scientia Dei et Beatorum.

Quibus aperte docet (inquiunt Thomistae) quod licet in scientiis subalternantibus requiratur evidentia formalis et actualis principiorum, in subalternatis tamen sufficit radicalis et quae per resolutionem in subalternantem oritur. Unde cum Theologia nostra subalternetur scientiae Dei et Beatorum, quibus articuli fidei sunt evidenter noti, sufficit ad eius evidentiam, quod illius principia per resolutionem fiant evidentia. — Contra. Primo, falsum est Theologiam nostram subalternari Theologiae Dei et Beatorum, ut in sequenti Quaestione probabimus: ergo ruit omnino Thomistarum replica. Secundo, ut scientiae subalternatae principia fiant evidentia per eorum resolutionem in scientiam subalternantem, necessum est quod utraque scientia, tam subalternans quam subalternata, sint in eodem intellectu; ita quod idem intellectus possit principia scientiae subalternatae resolvere in subalternantem; si enim haec resolutio fieret a Petro, v. g., quomodo Paulus nosse posset eam evidenter fieri, maxime si scientiam subalternantem non calleat? An caecus evidenter percipit colorem, eo quod ego ipse attester ei me colorem evidenter et intuitive conspicere? Quis asseret Medicum hoc Medicinae principium, contraria contrariis curantur, evidenter cognoscere per illius resolutionem in hoc principium Physicum, contraria sese mutuo expellunt ab eodem subiecto, si Physicam ipse non teneat? Sed Theologia Beatorum nobis non inest, nec eam compertam habemus. Ergo non possumus principia nostrae Theologiae in illam evidenter resolvere. Tertio, experientia constat Theologum non assentiri conclusioni Theologicae illatae ex articulis fidei, quia illi articuli a Deo et Beatis evidenter cognoscuntur; sed quia ab ipso Theologo fide creduntur: ergo illius assensus est inevidens, quippe cum solum nitatur motivis et principiis inevidenter cognitis; et consequenter notitia theologica hac ratione dici nequit evidens et scientifica.

Reponunt aliqui moderni Thomistae, theologiam nostram non habere quidem modum et statum perfectae scientiae, puta evidentiam; habere tamen illius essentiam, nimirum certitudinem et necessitatem, proindeque dici quidem posse scientiam imperfectam quoad modum et statum, comparative ad perfectionem quam intra propriam speciem habere potest, nimirum in statu beatitudinis, quando venerit quod perfectum est, et evacuabitur quod ex parte est. Sicut, inquiunt, puer licet sit substantialiter homo, quia tamen caret usu rationis et libertatis, non dicitur perfectus homo secundum statum. — Contra. 1. Evidentia est character essentialis scientiae, ut probatum est: ergo notitia quae non habet evidentiam nequit esse scientifica. Secundo, falsum est Theologiam nostram differre tantum statu a Theologia Beatorum, et eam aliquando evidentiam posse assequi, sicut puer assequi potest usum rationis et libertatis; siquidem Theologia nostra specie differt a Theologia Beatorum, nec eadem remanet in Beatis, quae fuerat in Viatoribus, ut infra probabimus: ergo si sit imperfecta, non solum comparative, sed simpliciter imperfecta dicenda est, quia caret perfectione essentiali ad scientiam desideranda, quam nusquam obtinebit.

Reponunt tandem alii, Theologiam nostram non esse quidem evidentem, sed evidentiam non requiri ad rationem perfectae scientiae, nisi ex hypothesi quod intellectus non habeat praestantius aliud motivum, quo firmius tenaciusque propositioni adhaereat: sed praestantius habet motivum quo firmius adhaereat principiis theologicis, et convincatur de illorum veritate, quam sit evidentia propositionum et scientiarum naturalium; nam fides efficit, ut eis adhaereat propter primam veritatem revelantem, quae longe firmius est motivum ac magis convincens intellectum, quam evidentia cognitionis principiorum aliarum scientiarum: ergo non opus est evidentia ad perfectam rationem scientiae Theologiae. — Confirmant. Ex Aristotele, qui loquendo de scientia, 1. Poster. ait: Quod nisi quis habeat scientiam praemissarum, aut aliquid maius scientia, non potest esse vere sciens. Ergo quando habet aliquid maius scientia, poterit esse vere sciens: sed fides divina est motivum maius et perfectius scientia: ergo Theologus poterit scientificas conclusiones elicere ex principiis fide divina cognitis. — Contra. Scientia perfecta differt essentialiter a fide; sed non aliunde quam per evidentiam: ergo vel non est scientia perfecta, vel debet habere evidentiam. Maior constat; fides enim et scientia sunt habitus essentialiter diversi, siquidem illa nititur auctoritate revelantis, haec evidenti cognitione praemissarum; illa inclinat ad assensum obscurum sine discursu; haec ad assensum clarum cum discursu philosophico, etc. Minor etiam patet; siquidem ab ea non discrepat per certitudinem et necessitatem, quia utraque est cognitio certa et de obiecto necessario, maxime dum versantur circa Deum in se subsistentem: ergo restat ut per evidentiam scientia a fide distinguatur; ac proinde evidentia non ex hypothesi et per accidens sed essentialiter scientiae competit. 2. Illa firmitas assensus, quae maior efficitur per fidem, quam per evidentiam, non reddit intellectum promptiorem et expeditiorem ad proferendas rationes suae cognitionis, et eam ex principiis omnibus notis demonstrandam, quod quilibet perfecte sciens debet exequi, sed solum facit eum tenacius adhaerere propositioni revelatae, quam adhaereat evidenti: ergo non efficit eum perfecte scientem, sed tantum certum et credentem; proindeque ad perfectam scientiam certitudo non sufficit. — Ad confirmationem dico Aristotelem per aliquid maius scientia, non intelligere aliquod supernaturale lumen, quale est lumen fidei; iste enim naturae genius res supernaturales nullas agnovit, utpote solo naturali lumine illustratus; sed per illud maius, significare et indicare voluit habitum primorum principiorum, seu intelligentiam, qua praemissae cognoscuntur interdum, idque certius quam per scientiam.

Dices. Doctor Subtilis in 3. dist. 24. q. 1. loquendo de Prophetis et Apostolis ceterisque sacris Doctoribus a Deo illuminatis, dixit eos habuisse habitum, qui licet esset inevidens, tamen ob suam firmitatem et certitudinem dici poterat scientia: ait enim n. 17.:

Dico quod omnem effectum, quem potest Deus facere mediante causa secunda effectiva, potest facere immediate; nunc autem si res ipsae, de quibus Scriptura tractat, essent clare apprehensae et intuitivae, generarent notitiam certam absque dubitatione; et haec notitia quia evidens est diceretur scientia. Sed Deus absque motione obiecti potest sic causare notitiam certam absque omni dubitatione: ita quod habens talem notitiam revelatam a Deo, non possit dubitare de veritate illius; cuiusmodi notitiam creditur Prophetas habuisse, et multos alios sanctos in Scriptura. Et tales habuerunt habitum praebentem magnum assensum, ita quod illo stante non potuerunt non assentiri veritati: illa tamen certitudo non fuit evidens ex evidentia rei; quia tunc contradictio esset, quod huiusmodi notitia et fides simul starent: fuit tamen certitudo illa firma sicut est certitudo scientialis, quae causatur ex principiis notis ex evidentia terminorum.

Ergo ex eius mente habitus habens certitudinem potest esse scientificus, etsi sit inevidens: sed Theologia habet maiorem certitudinem quam omnes scientiae naturales; ergo potiori jure scientiae dignitatem et appellationem sibi vindicat. — Nego consequentiam. Nec enim ea est Doctoris mens et sententia; vult equidem canonicos Scriptores a Deo excepisse habitum quemdam, quo adhaererent veritatibus sibi revelatis, idque firmius et tenacius, quam si veritates illae fuissent ex principiis evidentibus per discursum elicitae et demonstratae; non tamen vult eum habitum fuisse scientificum, subdit enim: Ideo scientia non potuit dici ex evidentia rei; fuit tamen maior certitudo quam certitudo fidei, quia fides non excludit omnem dubitationem, sed aliqua dubitatio potest stare cum fide. Quibus patet eum loqui, non de habitu qui sit scientia; nulla enim scientia habet maiorem certitudinem quam fides, sed de perfectissimo habitu fidei, qui omnem prorsus dubitationem excludebat in illis viris sanctis, qualem non excludit fidei habitus, qui est ceteris hominibus infusus. Unde postquam subiunxit fidem non posse stare cum scientia, ait: habetur tamen cum fide a multis alius habitus, idest, nova et superaddita priori habitui fidei firmitas et perfectio, seu modus; quo assentitur veritati Scripturae firmiter, et non uni veritati propter aliam, sed cui- libet immediate: at constat neminem assentiri Scripturae immediate nisi per fidem; ac proinde Doctor loquitur ibi de perfecto habitu fidei, non vero de aliquo alio habitu qui sit vere et proprie scientia.

Conclusio secunda. — Theologia nostra dici potest scientia, eo modo quo scientiam definivit Aristoteles, 6. Ethicor. Patet huius conclusionis veritas ex praecedenti; siquidem cognitio theologica est certa; imo longe certior est omnibus scientiis naturalibus, ut infra probabimus. Hac ratione sancti Patres Theologiam appellant Scientiam et Scientiarum Principem ac Reginam: imo ipsam simul esse scientiam et sapientiam pluribus affirmat sanctus Augustinus, maxime lib. 14. De Trinitate, cap. 1., ubi sermonem faciens de Theologia, ait:

Qua scientia non pollent fideles plurimi, quamvis polleant ipsa fide plurimum. Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae nonnisi aeterna est: aliud autem scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur et contra impios defendatur, quam proprio vocabulo appellare scientiam videtur Apostolus, primae Corinth. 12., dicens: Alii datur sermo scientiae.

Quibus constat Theologiam nostram dici posse scientiam, quatenus scientia dicitur cognitio certa, de obiecto necessario et infallibili, et per legitimum discursum genita; non vero prout scientifica cognitio etiam obiecti evidentiam desiderat. An autem augustum Sapientiae nomen sibi vindicet, aperiet