Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Duplicem solere distingui necessitatem; nimirum absolutam et hypotheticam; primo namque aliud dicitur absolute necessarium, quod tale est, ut per se, ac vi suae naturae et essentiae sibi competat summa existendi necessitas; ita quod abstrahendo a cuiuscumque alterius suppositione, non possit omnino non esse, qualiter solus Deus dicitur Ens absolute necessarium. Secundo, ex hypothesi, quod nimirum supposito aliquo alio non potest non esse, quia in illo includitur, aut ex illo infallibiliter sequitur, vel habet cum eo necessariam connexionem; quo pacto, si homo est, necessarium est ut sit animal; si est causa sub ratione causae, necesse est ut sit etiam effectus; si homo vitam naturalem diu servare velit, necessarium est illi alimentum; si vitam aeternam consequi cupiat, opus est ut in gratia decedat ex hac mortali vita.

Notandum 2. Necessarium ex hypothesi, in ordine ad finem aliquem obtinendum, dici posse tripliciter: Primo quidem necessitate praecepti tantum: Secundo, solum necessitate medii: Tertio, utraque simul necessitate, medii scilicet et praecepti. Sic audire sacrum diebus festis necessarium est necessitate praecepti in ordine ad salutem: Baptismus vero ad eundem finem parvulis necessarius est tantum necessitate medii, non autem praecepti, cuius infantes, utpote rationis expertes, sunt incapaces. At vero adultis Baptismus necessarius est utraque necessitate; medii quidem, quia sine illo in re vel in voto suscepto justificari nequeunt; praecepti vero, quia divino mandato tenentur salutem suam procurare per media necessaria et a Deo ordinata, qualis est Baptismus. An autem aliqua ex his necessitatibus necessaria nobis sit aliqua Theologica Doctrina, resolvendum erit in praesenti Quaestione; sed prius:

Notandum 3. Theologiam proprie sumptam, secundum variam sui divisionem et acceptionem, etiam varias sortiri appellationes: Primo namque ratione Medii, seu luminis, quo illustratur, triplex distingui potest, et appellari, videlicet Theologia Visionis, Revelationis, et Ratiocinationis. Triplex enim lumen est, quo Deus hominibus innotescit, nimirum lumen gloriae, cuius ope beatae mentes Deum facie ad faciem contemplantur, dicente Propheta Regio, Psal. 35.: In lumine tuo videbimus lumen; aliud est lumen fidei, quo, inquit S. Petrus 2. 1., est lucerna lucens in caliginoso loco donec dies illucescat, quo lumine nos adhuc mortales videmus res divinas per speculum, et in aenigmate; fides enim, ait S. Paulus, est substantia rerum sperandarum argumentum non apparentium, Hebr. 11. Tertium denique est lumen rationis naturalis; Signavit enim Deus super nos lumen vultus sui, ut invisibilia eius per ea quae facta sunt intellecta conspiceremus, et detegeremus. — Ratione Subiecti, est etiam triplex: nimirum Theologia Dei, Beatorum, et Viatorum. Prima dicitur Comprehensiva, qua Deus seipsum et in se omnia infinita sua cognitione perfectissime comprehendit: Omnia enim nuda et aperta sunt oculis eius, Hebr. 4. Secunda est Intuitiva, qua beati Deum vident sicuti est, ita ut nihil in eo sit, quod lateat videntem. Tertia est Discursiva, qua viatores, vel a magnitudine speciei et creaturae Creatorem deprehendunt, vel ex sacro divinarum Scripturarum promptuario, catholica dogmata eruunt et demonstrant. Prima est in subiecto adaequato, secunda in subiecto claro, tertia in subiecto obscuro: ex parte enim cognoscimus et ex parte prophetamus, 1. Cor. 13. — Ratione Obiecti circa quod occupatur, alia dicitur Theologia Necessariorum, qua Deum ad intra, et secundum se respicit, et quatenus est unus in essentia, trinus in personis, et infinitus in suis praecellentiis. Alia Contingentium, quae Deum spectat ut operantem ad extra et per respectum ad creaturas, quas vel creat, conservat, et moderatur in ordine naturae; vel vocat et justificat in ordine gratiae; vel beatificat et coronat in ordine gloriae. — Ratione Methodi, alia dicitur Positiva, alia Scholastica: prior fusiori stylo et modo oratorio sacras litteras, et fidei articulos exponit; et ideo positiva dicitur, quia veluti ponit et proponit veritates fidei, ex quibus, tamquam ex principiis et praemissis, Scholastica more philosophico et syllogistica arte suas conclusiones deducit, ut catholica dogmata manifesta faciat, et a pravis Haereticorum aut male philosophantium assertionibus secernat et tueatur.

Conclusio unica. — Necessaria est hominibus Theologica doctrina, qua ex principiis fide divina cognitis, veritates quasdam aperiat, quas ope philosophiae non possent homines mortales sibi comparare. Haec est omnium Theologorum contra Philosophos, et eam Doctor Subtilis quaest. 1. Prologi num. 6. sic probat:

Primo, necesse est ut homo determinate cognoscat suum finem ultimum, ad quem suas omnes dirigere debet operationes: sed hanc cognitionem non potest assequi, absque aliqua doctrina revelationi innixa, quae Theologia dicitur: ergo haec ei est necessaria. Maior patet ex summa Philosophorum consensione, qui ultro fatentur omne agens ratione praeditum in suis operationibus aliquem finem determinatum intendere, et in eum omnes suos dirigere motus et actus, ut in eo tamquam in obiecto beatificante quiescat: sed incertum in scopum collimaret, nisi hunc finem determinate cognosceret: ergo distincte debet eum nosse.

Probatur minor. Si finis ultimus hominis ab aliquo philosophantium solo rationis lumine detegi posset, eum haud dubie Aristoteles, Philosophorum Aquila et Naturae Genius, deprehendisset: sed ipsum non detexit: quod utique duplici ratione evinco: primo quia nullibi docuit Deum, clare et intuitive videndum, esse nostrum ultimum finem; imo 10. Ethic. lib. 7. finem ultimum hominis constituit in cognitione substantiarum separatarum; ubi enim cap. 5. et 6. varias retulisset et impugnasset veterum Philosophorum circa hominis finem ultimum et beatitudinem sententias, duplicem ipse statuit hominis felicitatem; alteram moralem et civilem; alteram speculativam et contemplativam. Moralem dixit, 1. Ethic. cap. 7. esse operationem secundum optimam virtutem, quae est prudentia; ita ut hominem tunc felicem existimaverit, cum sapienter et ordinate omnes suas actiones componeret: Speculativam vero explicat 10. Ethic. cap. 6. 7. et 8. atque eam consistere in operatione omnium perfectissima, qualem censuit esse Dei et substantiarum immaterialium cognitionem; non quidem intuitivam, quam ipse non novit; sed abstractivam, qualem discursus humanus assequi potest, v. g., etc. — Probatur secundo: nullius principii naturalis virtute probari potest beatitudinem aeternam et finem ultimum consistere obiective in Deo, et formaliter in Dei clara visione, aut in amore visionem consequente, aut in utroque simul: ergo naturali lumine detegi nequit hominis felicitas et finis ultimus.

Probatur antecedens. Si quae essent talia principia, ex quibus inferre liceret nos ad Deum clare videndum naturaliter ordinari, essent maxime aliqui actus, et effectus in nobis orientes, quibus veluti stimulis ad eam visionem naturaliter incitaremur: at constat nos tales actus aut effectus non experiri; ac proinde nulli sunt: ergo nec ulla principia quibus naturaliter nostrum finem ultimum determinate cognoscere possimus; proindeque necessaria est aliqua doctrina, quae ex principiis revelatis id inferat; haec autem est Theologia, ideoque necessaria.

Probatur 2. Conclusio. et praecedens ratio confirmatur ab eodem Doctore ibidem n. 8.: Omne agens propter finem, necessario tria debet cognoscere; Primo, qualiter sit acquirendus; Secundo, quae media ad eius assecutionem conducant; Tertio, an media illa huic assecutioni sufficiant; etenim si quis nesciat qualiter finis sit acquirendus, quo pacto sese ad illius consecutionem poterit accingere? Similiter, si qua sint media necessaria ignoret, aliquod forte necessarium non usurpabit, quo fiet, ut labore suo frustretur. Si denique certus non sit illa quae usurpat media sufficere ad finem consequendum, haud dubie, aut ab opere omnino revocabit, aut nonnisi vacillantes adiiciet; sed homo viator non potest haec tria naturali lumine cognoscere. Non quidem modum acquisitionis; etenim quod beatitudo acquirenda sit vel ut haereditas filiorum, vel ut merces laborantium, vel ut corona vincentium, omnino contingens est, cum eam aliter conferendam esse Deus potuerit ordinare. Non etiam media; nam quod haec aut alia sacramenta, ut media necessaria destinata sint ad eius consecutionem, omnino pendet a libera Dei ordinatione, quae nullam cum rebus naturalibus necessariam connexionem habet; ac proinde naturali discursu non potest detegi. Ergo necessaria est aliqua doctrina, quae ex revelatis principiis nostrum finem ultimum, et modum, ac media quibus possit obtineri determinate ac distincte aperiat: haec autem Theologia praestat. Ergo est nobis necessaria.

Probo denique 3. Ratio naturalis omnino insufficiens est ad principes altioresque veritates detegendas et manifestandas, puta Dei naturam, animae immortalitatem, hominis beatitudinem, etc., siquidem altero ex his quatuor defectibus, et plerumque quatuor simul laborat: illa enim naturalis ratio aut infirmior est ad eas veritates inquirendas: aut obscurior ad quaesitas inveniendas: aut incertior ad inventas amplectendas; aut timidior et imbecillior ad creditas affirmandas et propalandas: ergo necessario opus est doctrina supernaturali, quae his defectibus vacua veritatem certo inquirat, detegat, affirmet, et manifestet. Probatur antecedens quoad singulas partes; idque auctoritate simul ac ratione, ut Concionatoribus ac Theologiae studiosis faciam satis.

Primo, itaque, ratio naturalis infirmior est ad eas principes veritates inquirendas, cum enim omnem suam cognitionem emendicet a sensibus, juxta illud Aristotelis, 3. De Anima, cap. 9.: qui nihil sentit, nihil discere et intelligere potest; unde illud vulgare Averrois effatum, nihil est in intellectu, quin prius fuerit in sensu; cumque sensuum ad res divinas et altiores veritates nulla sit proportio; inde fit ut humana mens in illis veritatibus inquirendis omnino deficiat; Corpus enim quod corrumpitur, inquit Sapiens, 3., aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem: et difficile aestimamus quae in terra sunt, et quae in prospectu sunt invenimus cum labore, quae autem in caelis sunt quis investigabit? unde S. Paulus, prima ad Corinth. 2.: Animalis homo non percipit ea quae Dei sunt. — Hoc mirum in modum expendit S. Augustinus, lib. 8. De Trinit., cap. 2.:

Ecce vide (inquit) si potes, o anima praegravata corpore quod corrumpitur et onusta terrenis cogitationibus multis, et variis: Ecce vide si potes, Deus veritas est... noli quaerere quid sit Veritas; statim enim se opponent caligines imaginum corporalium et nubila phantasmatum, et perturbabunt serenitatem, quae primo ictu diluxit tibi, cum dicerem Veritas; Ecce in ipso primo ictu quo velut corruscatione perstringeris, cum dicitur Veritas; mane si potes, sed non potes. Relaberis in ista solita atque terrena. Quo tandem pondere, quaeso, relaberis nisi sordium contractarum cupiditatis visco et peregrinationis erroribus?

Unde merito, Isai., 14.: Attenuati sunt oculi mei suspicientes in excelsum.

Secundo. Ratio obscurior est ad veritatem inveniendam; rebus enim corporeis alligata et assueta humana mens, vix sua phantasmata potest excutere, ut res ab omni corpore defaecatas et materia expertes percipere ac deprehendere queat. Inde factum est quod Philosophi Deum nihil aliud quam corporeum aliquid existimaverint; siquidem inquit Iustinus martyr, exhortatione prima ad Graecos:

Thales Milesius, primus naturalis Philosophiae auctor, rerum omnium principium aquam esse censuit: Anaximander, infinitatem; Anaximenes, aerem; Heraclitus, et Hippasus, ignem: Anaxagoras, particulas inter se similes, sive similaritates: Archelaus, aerem infinitum; et quae circa eum sunt densitatem et raritatem; Pythagoras, numeros: Epicurus, corpuscula, quae nec corrumpi, nec contundi, frangique possint: Empedocles, quatuor elementa, et duas primarias virtutes, amicitiam, et dissidium; quarum altera unioni, altera dissensioni inserviat.

Unde concludit S. Iustinus doctrinam Philosophorum de diis, Poetarum Theologia multo ridiculosiorem esse.

Nec solum de Deo haec crassa et anceps fuit veterum Philosophorum sententia: sed etiam summa fuit eorum circa animam rationalem ignorantia et rixa. Quod egregie explicat S. Iustinus laudatus; nam cum dixisset, Platonem tres in ea partes admisisse, nimirum rationem, iracundiam, et cupiditatem, eam tamen esse immortalem; Aristotelem e contra dixisse in ea plures particulas deprehendi, easque corruptioni esse obnoxias, ac proinde eam esse mortalem, subdit alios Philosophos ignorantia quodammodo plurifariam divisos, de anima etiam decertandum, et dissidiis invicem divellendum esse duxisse. Nam quidam eorum animam ignem esse asseverant; quidam alii aerem; alii mentem; alii motionem: alii exhalationem; nonnulli vero eam ab astris defluentem; quidam numerum movendi potestatem obtinentem; alii aquam genitalem.

Eadem in assignanda hominis beatitudine laboravit Philosophorum ignorantia et disceptatio: siquidem octo supra ducentas et octoginta de hominis felicitate numeravit Marcus Varro. Cuius ignorantiae et dissidii causam assignat S. Iustinus, quod scilicet non a peritis discere voluerint, sed seipsos humanae mentis scientiae solertia, caelestia cura percipere posse confisi fuerint, cum ne terrena quidem perspicere quiverint. Inferendum ergo cum Tertulliano, lib. De Praescript., cap. 7. quod Sapientiae saecularis est temerarius interpres divinae naturae et dispositionis. Unde merito S. Hilarius, lib. 5.: De Deo discendum est quid de Deo intelligendum sit; quia nonnisi se Auctore cognoscitur. Idem lib. 1.: Non subeunt ingenia nostra in caelestem scientiam; neque incomprehensibilem virtutem sensu aliquo infirmitas nostra concipiet. Ipsi Deo de se credendum est, et iis quae cognitioni nostrae tribuit, obsequendum. Nam, ut ait S. Cyrillus, lib. 1. contra Iulianum, quae captum humanae mentis excedunt, ea fide honoranda sunt. Hinc celebre est illud Platonis in Timaeo, veritatem omnem uno dumtaxat addisci modo posse, si eam vel ab ipso Deo, vel ab iis qui a Deo sunt orti, doceamur. Ex quo Clemens Alexand. lib. 6. Strom.: merito nos, Christiani, qui divinis oraculis testimonia colligimus, gloriari per Dei Filium nos veritatem didicisse.

Tertio. Ratio incertior est ad veritatem inventam amplectendam, quod satis superque patet ex ancipiti Philosophorum sententia; nedum enim, inquit ibidem Iustinus, confusa quaedam et discors est inter eos opinio: quae uno saltem nomine certis recto iudicio probatis damnanda videtur, quod eis illud propositum sit studium, ut se invicem hallucinari minimeque vera afferre arguant, et convincant; sed (ut supra monuerat) si quis diligentius scripta eorum inspicere velit, sibimetipsis illi in opinionibus suis non satis constant. Plato ipse aliquando tria principia rerum omnium constituit, Deum, materiam, et ideam: aliquando quatuor: adiicit enim animam universalem. Idem ubi materiam ingenitam esse professus est, genitam eandem postea dicit. Inde Caecilius, apud Minutium Felicem in Octavio, non incongrue dicebat, indignandum omnibus dolendumque, audere quosdam certum aliquid de summa rerum, ac maiestate decernere, de qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum usque adhuc ipsa Philosophia deliberat. Nec immerito cum tantum absit ab exploratione divina humana mediocritas, ut neque quae supra nos caelo suspensa sublata sunt, neque quae infra terram profunda demersa sunt, aut scire sit datum, aut scrutari permissum, aut stuprare religiosum.

Quarto denique humana ratio naturalis imbecillior est et timidior ad cognitas et creditas divinas veritates propalandas et praedicandas, quod de Seneca demonstrat S. Augustinus, lib. 6. De Civ., cap. 10. Iste (inquit) quem Philosophi quasi liberum fecerunt; tamen quia illustris populi Romani Senator erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat. Haec omnia luculenter exprimit S. Paulus, 1. cap. ad Romanos, affirmans veteres Philosophos et Sapientes quatuor in horrenda vitia fuisse prolapsos. Primum quidem ingratitudinis, quia cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: Secundum ignorantiae, obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt: Tertium Idololatriae, mutaverunt enim gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem corruptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentium: Quartum abominandae turpitudinis, propterea tradidit illos in passiones ignominiae, etc.

Concludendum ergo cum S. Thoma, secunda secundae q. 2. art. 2., Necessarium esse homini accipere per modum fidei, non solum ea quae sunt supra rationem, sed etiam quae per rationem cognosci possunt, et hoc propter tria: Primo, ut citius homo ad veritatis divinae cognitionem perveniat: Secundo, ut cognitio Dei sit communior: Tertio, propter certitudinem; ratio enim humana in rebus divinis multum est deficiens. Seu, ut loquitur 1. p. q. 1. art. 1., Veritas de Deo per rationem investigata, paucis, et per longum tempus, et cum admixtione multorum errorum hominibus proveniret.

Obiicies 1. Doctor pro Philosophis. Omnis potentia quae versatur circa obiectum aliquod commune, etiam versari potest circa quodlibet obiectum speciale sub illo communi et generali comprehensum; oculus enim, v. g. quia versatur circa obiectum coloratum ut sic, etiam versari potest circa album, et cetera particularia colorata: sed intellectus noster naturali virtute versatur circa ens, ut ens, tamquam circa primum et adaequatum suum obiectum: ergo etiam versari potest naturaliter circa quodlibet ens speciale; et sic non indiget ulla revelatione, ut quaedam entia cognoscat.

Distinguit maiorem Doctor num. 32. Potentia quae versatur circa aliquod commune, etiam versari potest circa quodlibet obiectum particulare sub illo contentum, idest, habere potest inclinationem naturalem ad illud obiectum speciale cognoscendum; concedit: idest, habet in se virtutem naturalem qua cognoscat quodlibet obiectum speciale, sicut cognoscit obiectum commune; negat. Licet enim intellectus cognoscendo ens ut ens, etiam habeat inclinationem a natura inditam cognoscendi quodlibet ens speciale; non tamen exinde sequitur eum posse quodlibet ens naturae viribus detegere; plura namque sunt scibilia, quae hoc in mortali statu absque divina revelatione sciri nequeunt; vel quia nullum habent cum nostris sensibus commercium, ut substantiae spirituales; vel quia nullus est naturalis effectus, in eorum cognitionem inducens, ut Trinitas personarum in unitate essentiae: vel denique quia naturae captum penitus excedunt, tum ut fiant, tum ut cognoscantur, cuiusmodi sunt gratia, fides, spes, quae idcirco supernaturalis ordinis esse dicuntur.

Obiicies 2. Sensus est potentia cognoscitiva longe inferior intellectu, qui tamen nullo eget auxilio supernaturali ut circa quaecumque obiecta sua feratur; oculus enim, v. g. nativa sua activitate videre potest quodcumque visibile: ergo multo minus tali auxilio intellectus indigere debet, ut in quodlibet intelligibile feratur. Consequentia probatur: Ideo sensus non eget supernaturali auxilio, quia ex Arist. 3. De Anima, t. 45. natura non deficit in necessariis, et potentiis omnia subsidia ministrat, quibus suas operationes exercere possint; ergo multo minus deficere debet intellectivae potentiae, quae cum sit sensibus longe praestantior, minus pendere debet ab extrinseco ut operetur; sed ei deficeret si praeter nativam suam intelligendi virtutem alio adhuc egeret auxilio, ut obiectum aliquod perciperet: ergo tali auxilio non eget.

Negat consequentiam Doctor. et ad eius probationem respondet, naturam idcirco non deficere in necessariis, non quod omnia media ad agendum necessaria ipsa ministret; sed quod potentias et facultates expeditas ad operationem cuique rei congruam tribuat: id autem tam intellectui, quam sensibus confert; utraque enim facultas tam sensitiva, quam intellectiva habet a natura inditam virtutem operandi sibi maxime convenientem. Quod si intellectus non possit hanc suam virtutem naturalem circa aliquod obiectum exercere; id non provenit ex defectu naturae ei necessaria non suppeditantis; sed ex summa dignitate tum obiecti, quod cum sit superioris ordinis, vim naturalem intellectus excedit, nec ab eo potest attingi nisi aliquo superioris ordinis auxilio elevetur et roboretur: tum intellectus, qui idcirco nobilior censetur, et illustrior, quod non solum naturalis, sed etiam supernaturalis ordinis perfectionem exigat ad suum ornatum et complementum. Unde merito infert Doctor num. 33. naturam ei idcirco non deficere; siquidem ei confert omnia quae ad naturalem operationem in eo desiderantur; licet ei non conferat quae ad supernaturalem cognitionem obiecti supernaturalis exigit; natura enim tantum quae naturalia sunt debet exequi. Cum autem sensuum omnis perfectio pure sit naturalis, ipsis profecto natura deficeret, si eis omnia ad suum obiectum percipiendum non subministraret.

Instabis. Natura nedum virtutem, sed etiam media ad operandum necessaria sensibus subministrat: ergo etiam intellectui omnia ad quodlibet intelligendum necessaria media debet conferre, alioquin intellectus deterioris erit conditionis et sortis, quam sensus.

Nego consequentiam. non enim aequa est intellectus cum sensibus comparatio; siquidem sensus ob suam minus perfectam agendi virtutem, ad certa quaedam obiecta certumque naturalem operandi modum limitantur, ultra quem ordinem nullatenus erumpere possunt; versantur enim solum circa ens sensibile, quod cum sit tantum ordinis naturalis, mirum non est si sensus ad omnia sua obiecta pertingenda nihil quidquam ultra naturae ordinem desiderent. Secus autem est de intellectu, qui cum pro adaequato obiecto habeat quodlibet ens intelligibile, sintque aliqua intelligibilia naturae captum et ordinem excedentia; hinc fit, quod licet ad ea cognoscenda naturalem inclinationem habeat, non tamen naturae viribus ad ea pertingere possit; unde necessum est ut ad illa cognoscenda aliquo supernaturali medio illustretur et firmetur. Nec exinde sequitur intellectum esse deterioris sortis quam sensus, nam, ut loquitur Doctor n. 33., summa perfectio est intellectui, quod possit divinitus elevari ad maiorem perfectionem recipiendam, quam ipse possit active producere. Indicium enim est eum non perfici solum iis quae intra naturae limites et cancellos aretantur; sed etiam praeternaturalem aliquam excellentiam ad suae perfectionis complementum exigere. Secus autem est de sensibus, quorum summa et ultima perfectio cum ab agentibus naturalibus conferri possit, consequens est eos minoris esse perfectionis capaces quam intellectus.

Obiicies 3. Doctor: Idcirco requireretur doctrina aliqua supernaturalis, maxime quia intellectus non est proportionatus cuilibet obiecto cognoscendo, ac proinde per aliquid aliud ei deberet conformari et proportionari: sed haec ratio nulla est: ergo neque id ad quod probandum assumitur.

Probatur minor. Illud per quod intellectus aequari ac conformari deberet obiecto, vel esset naturale, vel supernaturale. Non primum, quia elevare non posset intellectum ultra suum statum naturalem, et eum obiecto supernaturali proportionatum efficere. Non etiam secundum, quia cum intellectus ex se non sit proportionatus alteri rei supernaturali, non posset illud supernaturale excipere, nisi iterum per aliud huius receptionis capax efficeretur; de quo cum eadem recurreret difficultas, fieret processus in infinitum: ergo in intellectu nulla desideratur doctrina supernaturalis.

Respondet n. 31. concessa maiore negando minorem. Verum enim est intellectum conformari obiecto supernaturali, tum formaliter per cognitionem supernaturalem quam habet de ipso obiecto, tum efficienter per Deum revelantem et concurrentem effective ad producendam illam cognitionem, quam alias intellectus ex se et per phantasmata (sine quibus naturaliter pro hoc statu nihil percipit) non posset assequi. Unde illud per quod proportionatur obiecto, tam efficienter, quam formaliter, supernaturale est; non tamen ad id conformari et proportionari debet per aliquid aliud; siquidem cum intellectus sit in potentia obedientiali, tum respectu cognitionis supernaturalis excipiendae, tum respectu concursus effectivi supernaturalis Dei, utrumque immediate recipere potest, nec indiget aliquo alio, ut ad id disponatur et proportionetur.

Urgebis. Cuilibet potentiae naturali debet correspondere activum naturale, quod eam reducat ad actum; alioquin frustranea esset potentia, cum ad actum non esset reducenda: sed in anima nostra est intellectus passibilis, seu patiens, qui est potentia receptiva cuiuscumque cognitionis, etiam supernaturalis: ergo intellectus agens, qui in ea est, debet esse productivus cognitionis etiam supernaturalis.

Respondet 1. Doctor n. 25. negando maiorem; falsum enim est quod omni passivo naturali activum naturale correspondeat; quia, inquit, multa sunt naturaliter receptiva perfectionis, cuius non habent principium activum intrinsecum; maxime vero quando potentia propter sui excellentiam ordinatur naturaliter ad recipiendam perfectionem ita eminentem, ut a nullo agente naturali produci queat; sic ut de facto noster intellectus passibilis ordinatur ad cognitionem obiecti supernaturalis, quae a Deo solo revelante conferri potest. Nec exinde sequitur illam potentiam ut naturalis est, esse frustraneam; licet enim per agens naturale non possit principaliter reduci ad actum; sufficit quod ab agente supernaturali compleatur et ad actum reducatur.

Respondet 2. distinguendo maiorem n. 26.: Cuilibet potentiae passivae naturali correspondet activum naturale, quatenus illa potentia dicitur naturalis ex eo quod comparatur ad actum, vel formam naturalem et naturaliter excipiendam, negat: quae dicitur naturalis quatenus respicit agens naturale, ut cum eo concurrat ad aliquem effectum producendum, v. g. materia ligni, quae respicit ignem, ut cum eo concurrat ad alterum ignem producendum, concedit: intellectus autem passibilis, seu potentia receptiva cognitionis, quatenus sese extendit ad cognitionem obiecti supernaturalis, non dicitur naturalis; quippe cum respiciat formam supernaturalem ab agente supernaturali producendam: sed secundum hanc considerationem appellari potest supernaturalis; ideoque ut sic considerata non mirum esse debet, si activum naturale sibi correspondens non habeat.

Instabis. Intellectus agens non potest immediate cognitionem supernaturalem et circa obiectum supernaturale producere: ergo nec patiens poterit eam a Deo revelante et supernaturaliter agente productam excipere. Consequentia patet, quia non minor esse debet intellectus agentis activitas ad producendum, quam sit passibilis capacitas ad recipiendum id quod producitur.

Nego consequentiam. Plura namque requiruntur ad producendam cognitionem etiam naturalem, quam ad eam productam excipiendam; siquidem ad eliciendam cognitionem, nedum desideratur intellectus agentis activitas, sed et obiectum movens per phantasmata, quae a terrenis suis contagiis veluti debent esse detersa, ut cum intellectu concurrere possint ad eliciendam cognitionem; haec autem omnia non desiderantur in excipienda cognitione, sed sola requiritur intellectus patientis capacitas ad recipiendum quod ei proponitur. Haec autem capacitas cum sese extendat ad omnem cognitionem excipiendam, quoquo modo illa producatur, ex se velut indifferens est ad cognitionem naturaliter aut supernaturaliter productam; utramque enim potest excipere sive ab intellectu naturaliter, sive supernaturaliter agente. Cum hoc tamen discrimine, quod ad cognitionis naturalis receptionem, egeat tantum concursu ordinario; ad receptionem vero cognitionis supernaturalis, uberiorem Dei concursum exigat. Restat itaque summe necessariam esse Theologicam Doctrinam quae sublimiores veritates aperiat.