Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Perfectiones quae in creaturis relucent, esse duplicis generis: quaedam enim dicuntur simpliciter simplices; aliae secundum quid. Perfectio simpliciter simplex, ea dicitur, quae nullam involvit imperfectionem, nec excludit aliam aequalem; cuiusmodi sunt perfectiones purae seu absolutae, ut aliqui loquuntur: puta existentia, spiritualitas, etc., quae a S. Anselmo cap. 14. Monologii, dicitur perfectio, quae est melior ipsa, quam non ipsa, in tota latitudine entis, ut jam notavimus in prima Quaestione praecedentis Disputationis. Perfectio secundum quid ea dicitur, quae in suo conceptu ita adiunctam habet imperfectionem, ut ab ea separari nequeat; unde absolute non est melius omni enti illam habere, quam non habere. Sic esse corpus, etsi respectu lapidis, v. g., melius sit quam carere corpore, non tamen melius, perfectiusque respectu omnium entium. Siquidem melius est, et perfectius esse incorporeum, et substantiam spiritualem, ut patet in Angelo, et Anima, quam constare corpore ut ceterae creaturae.

Notandum 2. Perfectionem aliquam in alio posse contineri tripliciter: Primo quidem formaliter, sicut rationalitas in homine; secundo eminenter, sicut omnes creaturae corporeae in ipso homine, qui parvus mundus, seu mundi compendium appellatur; tertio virtualiter, sicut calor in Sole, et planta in semine. Insuper aliquid potest esse in alio eminenter duobus modis: vel formaliter, sicut vegetativum, et sensitivum sunt in anima rationali, quae non solum animae vegetantis, et sentientis eminenter perfectiones continet, sed etiam earum vices obit. 2. eminenter virtualiter, sicut lux astrorum in Sole, qui nedum ceteris lucidior, sed etiam luminis parens est, et origo. Denique aliquid in alio continetur eminenter formaliter duobus modis: videlicet perfecte, quando interius continetur in superiori a primo gradu usque ad ultimam differentiam, sicut substantia corporea continetur in quolibet individuo naturae humanae, quod omnes substantiae corporeae gradus, et differentias formaliter, et nobiliori modo, quam cetera entia corporea involvit: vel imperfecte, quando scilicet in eo continetur, solum quantum ad rationes generales, non autem quantum ad rationes individuales, et atomos: sic homo quilibet complectitur in se perfectiones omnium prorsus creaturarum, tam spiritualium quam corporearum.

Notandum 3. aliquid posse dici infinite perfectum duobus modis, nimirum vel in omni, vel tantum in certo quodam genere entis. Priori modo dicitur infinitum simpliciter, et absolute, quia totam entis, et perfectionis amplitudinem, et universitatem in se complectitur sine ullo termino, ullaque imperfectione. Posteriori vero dicitur infinitum secundum quid, et in determinato genere, et speciali perfectionis ordine: sic v. g. si daretur linea infinita, esset tantum infinita secundum rationem quantitatis, et longitudinis; ita quod omnem prorsus longitudinem ex se complecteretur, et excederet.

Conclusio prima. — Deus continet omnes omnino perfectiones.

Haec est omnium SS. Patrum. Probatur, primo quidem Scripturae textibus: Ad Romanos 11.: Ex ipso, per ipsum, et in ipso sunt omnia: Et Ioannis 1.: Omnia per ipsum facta sunt: ergo cum non sit ulla perfectio in effectu quae non fuerit prius in causa efficiente, consequens est Deum in se continere omnes perfectiones, quas suis creaturis largitur, ut ipsemet indicat Isai. 66.: Numquid ego qui alios parere facio, ipse sterilis ero? Et Psalm. 93.: Qui plantavit aurem non audiet, aut qui finxit oculum non considerat? Unde

Proverbiorum 8, sibi vindicat omnem perfectionem, quae in hominibus magis elucet: Mea, inquit, prudentia, meum est consilium, mea est fortitudo, meae sunt divitiae, et gloria, et opes, et justitia: idem affirmant SS. Patres: Deus, inquit S. Dionysius De Divinis Nominibus, cap. 5., omnia est, ut omnium Auctor; et infra: Universa ipsi entia secundum unam omnibus eminentem copulationem sunt attribuenda: et ibidem: Cuncta continet secundum plusquam simplicitatem suam: et cap. 13. tres eiusdem infinitae perfectionis rationes suppeditat: Primam quidem, quod per se perfectus sit, et a se uno modo, aequabiliterque definiatur, ac totus per omnia sit perfectissimus; hoc est, per se absolutus, et perfectus est, nec ab alio suam perfectionem mutuatur; ac proinde omnem omnino perfectionem complectitur, cum nihil sit, unde limitari queat eius divina perfectio. Secundam autem, quod perfectionem omnem excedat, et a nullo capiatur aut comprehendatur: seu ut loquitur, Quod perfectionem superet, ut qui omnibus antecellat, ac omnem quidem infinitatem determinet, et ultra omnem terminum explicatus sit: nec ab ullo capiatur, aut comprehendatur, sed ad omnia, et ultra omnia pertineat, perpetuis progressionibus, interminatisque actionibus. Tertiam denique ex eo quod principium sit, et causa rerum omnium, semperque suis numeris sit absolutus; quodque minui non possit, ut qui omnia in se anticipata habeat, et redundet una et eadem perpetua, atque cumulata, quae minui non potest, erogatione, qua perfecta omnia perficit, et perfectione sua explet.

— Haec eadem veritas etiam Philosophos Ethnicos non latuit: siquidem Trismegistus Deum verum omnium universitatem appellavit, et similiter Graeci τὸ πᾶν, id est Universum nominaverunt, teste Eugubino, lib. 3. Perennis Philosoph. cap. 8., ut significarent in illo eminentissimo et perfectissimo modo contineri. Unde in Oraculo illo, Magnus Pan mortuus est, cuius meminit Plutarchus in libro De Oraculorum defectu, Christus vocatur Magnus Pan: qui est omnium Dominus, et universa in se continet. Imo et Lucretius, qui etsi vita Epicureus, hanc honorum et perfectionum universitatem in Deo agnovit dicens: Ipsa suis potens opibus, nihil indiga nostri. Quod forte mutuatus fuerat a Regio Vate: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges.

Probatur eadem veritas ratione: Quod est infinitum in aliquo genere, omnes omnino perfectiones illius generis continet; v. g. si daretur lumen infinitum, omnem prorsus lucem in se complecteretur, alioquin non esset infinitum lumen, cum per additionem alterius luminis posset augeri: sed Deus est infinitus in genere entis, ut probatum est: ergo omnes omnino entis perfectiones in se complectitur. — Deinde, quae divisa sunt in inferioribus, in superioribus eminentiori modo uniuntur. Sic anima vegetativa, et sensitiva praestantiori modo sunt in homine, quam in brutis, et plantis; lux clarius emicat in Sole, luminis parente et origine, quam in Astris, et ceteris corporibus lucidis, quae ab ipso lumen mutuantur: ergo cum Deus sit supremum omnium entium, in ipso ceterorum perfectiones debent adunari. — Denique creaturae dicuntur entia per participationem, quia in tantum perfectae sunt, in quantum a Deo perfectionem accipiunt: sed non possent accipere a Deo perfectionem, nisi illam ipse praecontineret; nemo namque dat quod non habet: ergo Deus in se continet omnes omnino perfectiones quorumlibet entium.

Conclusio secunda. — Deus in se continet formaliter et eminenter perfectiones omnes simpliciter simplices.

Probatur: Cum Deus sit id, quo nihil maius, aut melius excogitari potest, ei tribuendum est quidquid est perfectius et melius: sed perfectio simpliciter simplex est melior ipsa, quam non ipsa; ergo illa est formaliter Deo tribuenda. — Deinde Ens infinite perfectum debet in se continere nobiliori modo omnes perfectiones, quae nullam in suo conceptu imperfectionem redoleant: sed tales sunt perfectiones simpliciter simplices: ergo sunt Deo formaliter tribuendae. — Denique illa Deo conveniunt formaliter, quae de ipso formaliter praedicantur: sed perfectiones simpliciter simplices formaliter de Deo praedicantur: ergo ipsi conveniunt formaliter. — Quod autem eas etiam contineat eminenter, inde patet, quod ipsas complectatur nobiliori ac praestantiori modo, quam in creaturis reperiantur; siquidem in ipsis sunt accidentia, in Deo vero substantiae sunt; Deus enim, ut probatum est, nullum excipit accidens; et cum sibi identificet realiter quidquid in se continet, non potest habere diversas illas, et oppositas rationes substantiae, et accidentis. — Deinde perfectiones illae in creaturis finitae sunt, et limitatae; in Deo vero infinitae sunt, et limitationis expertes; quidquid enim in Deo est, formaliter infinitum est. — Unde, ut notat Nicolaus Chusa, lib. 1. de docta ignorantia, Deus merito ab Antiquis dictus est Sphaera, cuius centrum ubique, et circumferentia nullibi, ad declarandam divinae magnitudinis infinitatem. Si enim daretur Sphaera infinita, nedum secundum se totam, sed etiam secundum singulas eius partes, esset infinita; omnes quippe lineae a circumferentia ad centrum ductae, in infinitum protenderentur, omnes superficies in infinitum vergerent, ipsa denique altitudo, et profunditas nullum haberent terminum; sicque secundum omnes suae magnitudinis dimensiones undequaque esset infinita. Ita a pari Deus revera dicendus est infinitus, quia quidquid in eo concipitur infinitam habet perfectionem; infinita enim est eius sapientia, illimitata bonitas, incircumscripta veritas, aeterna duratio, immensa praesentia, interminabilis potentia, incomprehensibilis Essentia; quae omnia sanctus Bernardus lib. 5. De Consid., cap. 13. luculenter explicat: Aeternitas, inquit, haec tam longa, ut non habeat terminum; Charitas, quae omnem affectionem in infinitum excellit; Scientia, quae omnem sapientiam includit, imo superat; Essentia, quae omne ens anticipat. Quibus denotat nullam excogitabilem in Deo perfectionem, quae non sit infinita; ac proinde quae longe praestantiori modo in Deo, quam in creaturis reperiatur.

Conclusio tertia. — Perfectiones secundum quid non sunt in Deo formaliter, sed tantum eminenter aut virtualiter.

Probatur prima pars: Deus, cum sit ens perfectissimum, omnem imperfectionem a se removet: sed perfectiones secundum quid in suo conceptu imperfectionem involvunt, ut patet ex eorum definitione: ergo illas Deus non continet formaliter. — Deinde: Quae sunt in Deo formaliter, etiam formaliter de ipso praedicantur: sed perfectiones secundum quid de Deo formaliter praedicari nequeunt, alias verum esset dicere quod Deus ita proprie diceretur leo, aut lapis, aut corpus, sicut dicitur sapiens, iustus, etc.; sicque mirandum esset monstrum ex omnibus creaturis compositum, et omnium imperfectionum centrum et receptaculum. — Denique: Ens infinitum omnem a se limitationem excludit: sed Deus est ens undequaque infinitum; perfectiones autem secundum quid limitatae sunt, et finitae: ergo illas Deus a se removet, nec formaliter complectitur.

Probatur secunda pars: Deus est causa omnium prorsus entium, et proinde perfectionum omnium, quae in creaturis reperiuntur: sed omnis causa virtualiter praecontinet suum effectum; effectus namque est participatio entitatis, et perfectionis ipsius causae: ergo, etc.

Quod autem ipsas etiam contineat eminenter, inde patet, quod continentia eminentialis ea dicatur, qua vel aliquid eminentioris natura potest alterum producere, qualiter omnis causa aequivoca magis principalis, vel totalis suum effectum continet; vel qua aliquid ratione suae perfectioris entitatis id totum exequitur sine ulla imperfectione, quod aliud nonnisi cum imperfectione praestat. Sic anima rationalis continet animam bruti, et animam plantae: et intellectus phantasiam; et haec sensus internos: sed hoc utroque modo Deus omnes creaturarum perfectiones continet. Illarum enim nedum est auctor et origo, sed et ratione suae infinitae entitatis omne prorsus ens involvit; non quidem formaliter, sed eminenter, et virtualiter, idque longe perfectiori, et eminentiori modo, quam animalia, et plantae contineantur in virtute Solis, et caeterorum astrorum. Sol namque, et caetera astra non concurrunt, nisi medio lumine, et influxu ad formandas dispositiones corporis animandi, vitam autem ipsam ex se praecise non tribuunt; Deus autem nedum corpus effingit, sed et animam procreat, et vitam tribuit. Hinc merito monet S. Dionysius, lib. De divinis nominibus, cap. 13., omnia de Deo affirmari quodammodo, et negari, eumque merito appellari omnium positionem, et omnium ablationem, quia eminenter ponit omnia tamquam ea continens, et formaliter omnia aufert, quia a se excludit omnem rationem formalem creatam et imperfectam.

Quaeres. — An Deus sit aliquid maius aut perfectius cum creaturis, quam si solus esset.

Respondet Doctor Subtilis, quaest. 5. Quodlibetica, n. 8., Deum cum creaturis non esse aliquid maius, et perfectius intensive, quam sit ipse solus. Patet huiusce responsi veritas ex illis omnibus Scripturae textibus, quibus agendo de esse divino, probavimus creaturas cum Deo comparatas, esse quasi nihil; Omnes enim gentes, inquit Isaias, quasi non sint, sic esse coram eo, et quasi nihilum, et inane reputari. Quod prius docuerat David dicendo, Psalmo 38: Substantia mea tamquam nihilum ante te: sed ex accessione nihili non crescit esse, sed potius decrescit: ergo ex additione creaturarum non augetur, nec crescit divina perfectio. — Deinde, infinitum ex additione alicuius finiti non potest fieri maius: sed Deus est simpliciter infinitus, creaturae vero finitae sunt, et limitatae: ergo illae simul cum Deo non efficiunt aliquid maius, et perfectius, quam sit Deus ipse. Minor constat. Maior probatur: infinitum illud est, quod in se continet quidquid perfectionis habere potest ex sua ratione formali; ac proinde non potest ulteriorem eiusdem rationis perfectionem excipere. Sic v. g. tempus additum aeternitati non auget, nec extendit durationem ipsius, quia omnes illae durationes inferiores, eminentissimo modo in aeternitate continentur. — Denique, Deus est omne bonum, ipsomet Moysi dicente, Exod. 33: Veni ostendam tibi omne bonum; ergo ex se omnem prorsus bonitatem, et perfectionem ita involvit, ut nihil possit illi adici, quod ille non praecontineat: unde sicut si Angelus bis poneretur, simul adunatum ex ipso bis posito non esset aliquid melius, quam erat solus: ergo merito concludit S. Augustinus, tract. 11. in Ioan.: Si fueris sine Deo, minor eris; si fueris cum Deo, maior Deus non erit: non ex te ille maior, sed tu sine illo minor,

Respondeo 2. Deum cum creaturis efficere aliquid perfectius extensive, quam sit solus Deus. Probatur: Ubi sunt perfectiones realiter distinctae, nec inter se identificantur, ibi una alteri superaddita facit maius extensive, quia bonum additum bono sibi non identificato realiter efficit plura bona: sed perfectiones rerum creatarum, ut sunt in Deo realiter, distinguuntur ab iisdem, ut sunt in ipsis creaturis: ergo Deus, et creaturae simul sumptae sunt aliquid perfectius extensive, quam sit ipse solus Deus. — Confirmatur: Idcirco tres adorandae Trinitatis Personae non efficiunt aliquod maius, et praestantius bonum, quam sit solus Pater, ut affirmat S. Augustinus, lib. 6. De Trinit., cap. 10. dicendo: In illa summa trinitate tantum est una, quantum tres simul: nec plus aliquid sunt duae, quam una: quia nimirum invicem identificantur in Essentia divina: ergo a contrario, quia perfectiones creaturarum, quae sunt in Deo, sive formaliter sive eminenter, non identificantur omnimode cum iis, quae sunt in creaturis, imo realiter ab iisdem distinguuntur, consequens est ut creatura simul cum Deo efficiant aliquid extensive perfectius, quam sit ipse solus Deus.

Quaeres 2. — An Infinitas sit specialis aliqua Divinitatis perfectio.

Affirmo: siquidem illa specialis est Dei perfectio, quae ab eo removet specialem creaturarum imperfectionem; sed infinitas ab eo removet rationem limitationis, et finitatis, qua imperfectionem redolent; ergo est specialis aliqua perfectio. — Deinde, alius est conceptus infinitatis, alius vero caeterorum modorum Essentiae divinae; dum enim Deus concipitur ut infinitus perfectus, praecise non attenditur eius aeternitas, aut invisibilitas, etc. Ergo cum habeat conceptum distinctum, etiam et distinctam perfectionem importat. — Denique, illa censetur specialis perfectio, qua caeterarum videtur fons, et origo; quaeque ratio est, cur aliae perfectiones Deo convenire demonstrentur: sed talis est infinitas, idcirco namque Deus censetur aeternus, v. g. immensus, etc., quia nempe infinitus est in duratione, et praesentia: ergo, etc.

Hic ab auctoribus agitari solet utrum solus Deus ita sit infinitus, ut nec ulla creatura infinita possit esse, tam intensive, quam extensive; verum quoniam hoc in Physica nostra abunde iam demonstratum est, nihil praeter Deum infiniti rationem habere posse, ab his resolutionibus hic supersedendum duxi.