Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tria proponuntur in hac Quaestione discutienda: Primum an revera Deus creaturae, et aeternitas tempori coexistere dicatur. Secundum, an haec coexistentia sit divisibilis sicut tempus, vel omnino indivisibilis sicut aeternitas. Tertium, an tempus, et res temporales ita coexistant aeternitati, ut ei semper, et ab aeterno sint praesentes, ita quod comparatae ad aeternitatem nihil habeant futurum, nec praeteritum, sed solum praesens: quod ut enucleatius discutiatur, et resolvatur

Notandum 1. Varium esse, sed maxime triplex discrimen inter aeternitatem et tempus. Primo namque aeternitas est duratio increata, omnino independens; tempus vero est duratio creata, et dependens, utpote cum sit duratio motus qui dependet a movente. Secundo aeternitas est duratio interminabilis et infinita tam a priori quam a posteriori; tempus vero est duratio finita et limitata, saltem a parte anteriori, quia habet sui initium, licet forte non sit habiturum finem, ex hypothesi quod coelorum circulationes in aeternum sint duraturae. Tertio aeternitas, sicut et aevum, est formaliter indivisibilis et tota simul; duratio vero temporis est essentialiter fluens et successiva, ita quod ipsius partes nullatenus realiter simul existere possint; praeteritum enim non est amplius, futurum autem nondum existit.

Notandum 2. Aliquid posse dici divisibile maxime tribus modis: Primo formaliter, cuius partes actu existentes ab invicem actu separari possunt: sic quantitas bipedalis est divisibilis in duos pedes. Secundo virtualiter, cuius partes non sunt actu divisae nec existentes, sed virtute tantum, et potentia: sic continuum dicitur divisibile in infinitum, non quod actu habeat infinitas partes, sed quod habere possit, si nempe semper et semper divideretur. Tertio eminenter, quando nimirum aliquid indivisibile habet ex sua perfectione et praestantia, sed nobiliori modo, id omne perfectionis, quod res divisibiles aut divisae complectuntur.

Notandum 3. Creaturas posse dici Deo praesentes tribus modis; nimirum, vel obiective et idealiter, quatenus nempe semper et ab aeterno ab illo cognoscuntur. Secundo virtualiter, co quod virtutem habeat illas producendi, conservandi, et reproducendi quando esse desierunt. Tertio realiter, quando nimirum Deo existenti coexistunt per suam actualem et realem existentiam.

Conclusio prima. — Deus revera coexistit creaturae, et aeternitas tempori.

Haec est expressa Doctoris Subtilis sententia; nam q. 6. Quodlib. art. 6. affirmat aeternitatem esse divinam illam perfectionem, qua Deus cuilibet temporis differentiae coexistere potest: et in 1. d. 9. quaest. unica n. 6. docens qualiter de Verbo divino possit dici quod sit genitum et quod generatur; aperiensque qualiter verba diversorum temporum Deo tribuantur, ait:

Respondeo, magis proprie possunt dici consignificare nunc aeternitatis quam differentias temporis: non tamen illud nunc absolute, quia non esset variatio in tunc diversorum modorum significandi temporis, sed in quantum coexistit partibus temporis, ut cum dicitur, Deus genuit, tunc significatur nunc aeternitatis, ut sit sensus: Deus habet actum generationis in nunc aeternitatis: in quantum illud nunc coexistebat praeterito; Deus generat, hoc est, habet actum in nunc aeternitatis, in quantum nunc aeternitatis coexistit praesenti; et ex hoc patet, quod cum illud nunc vere coexistat cuilibet differentiae temporis, vere dicimus de Deo differentias omnium temporum.

Similiter d. 10 q. unica, resolvens qualiter dici possit quod praedestinatus potest damnari, ait: Praedestinationem esse actum semper praesentem, et ita libere Deum posse in nunc aeternitatis velle quod vult, sicut si ad nihil esset voluntas sua determinata: hinc concludit: praedestinatio huius non transit in praeteritum; licet enim ipsa coextiterit praeteritis quae transierunt, non tamen ipsa praeteriit, si alia praeterierunt quae coextiterunt sibi, etc.

Probatur haec veritas. Primo quidem ex Scriptura sacra, quae plerumque affirmat Deum esse cum tempore et regnare per saecula saeculorum. Idipsum constat ex Patribus. S. enim Anselmus cum docuisset, cap. 19. Monologii, Deum proprie non esse in tempore nec in loco, quatenus hoc significat contineri et definiri tempore vel loco; addit nihilominus Deum esse in tempore et loco, quatenus est utrique praesens: haec autem praesentia nihil aliud est quam coexistentia. Unde cap. 22 ait: Summam essentiam totam inevitabilis necessitas exigit nulli loco aut tempori deesse, necesse est eam simul totam in omnibus locis ac temporibus praesentem esse. Cui concinit Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit. c. 23.

Sicut, inquit, Deus in omni loco est praesentialiter, sic in omni tempore est aeternaliter, in nullo temporaliter; sicut enim per loca non distinguitur qui summe simplex est et incompositus, sic nec per tempora variatur qui aeternus et incommutabilis est.

Patet etiam ipsamet veritas ratione; coexistere enim alteri nihil aliud est quam esse alteri praesens secundum existentiam, et simul cum ipso durationem habere: sed verum est quod tempus cum aeternitate, et Deus cum creatura durationem habeant et existentiam: ergo etiam coexistentiam.

Dices 1. — Deus et ipsius aeternitas praescindunt ab omni tempore, illudque superexcedunt: ergo non ipsi coexistunt. Patet antecedens auctoritate S. Augustini, lib. De vera Relig. cap. 19. Aeterna vita, inquit, vitam temporalem veracitate ipsa superat; nec quid sit aeternitas neque intelligendo conspicio: mentis quippe aspectu omnem mutabilitatem ab aeternitate seiungo, et in ipsa aeternitate nulla spatia temporis cerno. Et 5. De Trinit. cap. 1.: Intelligamus Deum sine situ praesidentem … sine tempore sempiternum. Ansel. In Prosol. cap. 19.: Non fuisti heri aut cras eris: sed heri, et hodie et cras es, sed simpliciter es extra omne tempus.

Distinguo antecedens. — Deus ut existit, absolute praescindit a tempore et illud omnino praetergreditur, concedo: ut coexistit et ipsi praesens est, nego. Certum quidem est Deum, ratione aeternae suae durationis, cuiuslibet creaturae et temporis durationem praetergredi, cum per totam aeternitatem extiterit, nondum existente creatura nec tempore: quatenus tamen ipsius duratio et aeternitas concipitur ut nunc est, non praescindit a creatura nec a tempore existente, sed utrique coexistit. De priori loquuntur SS. Patres, non vero de posteriori.

Dices 2. — Coexistentia est relatio realis ex parte utriusque termini, quia est relatio aequiparantiae: sed nec Deo nec ipsius aeternitati competere potest relatio realis in ordine ad creaturam et tempus, alioquin esset mutabilis: ergo nec coexistentia.

Distinguo maiorem. — Coexistentia est relatio in conceptu suo formali, nego: in conceptu concomitante, transeat. Coexistentia enim, ut sic, non dicit formaliter respectum realem, vel rationis praecise; sed solum negationem distantiae inter duas res; licet concomitanter importet respectum realem vel rationis, prout res coexistentes illius respectus suscipiendi sunt capaces. Unde coexistentia in creatura est relatio realis, eaque transcendentalis, quia inseparabilis est a suo fundamento, quod est ipsamet existentia creaturae: sicut enim absolute repugnat esse creaturam sine dependentia a Creatore, ita repugnat esse sine coexistentia cum Creatore; sed ex parte Dei haec relatio tantum est respectus rationis; cum Deo nihil reale accedat per existentiam creaturae.

Dices 3.¹ — Praesens non potest coexistere praeterito et futuro, sicut punctum non coexistit toti lineae, quia indivisibile non coextenditur divisibili: sed aeternitas semper est praesens: ergo non coexistit tempori praeterito neque futuro.

Distinguo maiorem. — Quod est praesens et omnino indivisibile tam virtualiter quam formaliter, ut punctum respectu lineae, non potest coexistere divisibili, concedo: quod est prasens ac indivisibile formaliter, sed divisibile virtualiter non potest coexistere divisibili, nego: Angelus enim, licet formaliter ex se sit indivisibilis, praesentiam tamen localem divisibilem habere potest; sicut et anima rationalis, quae licet in substantia sua sit indivisibilis, tamen divisibile corpus actuat et informat. Unde licet aeternitas formaliter et absolute sit indivisibilis, nihilominus cum sit divisibilis virtualiter, coexistere poterit variis partibus temporis, ut fusius aperiet

Conclusio secunda. — Coexistentia Dei et aeternitatis cum tempore est successiva et divisibilis sicut ipsum tempus.

Patet haec Conclusio et firmatur illis omnibus Scripturae locis, quibus divinae existentiae tribuuntur temporis differentiae secundum prius et posterius. Sic Proverbiorum 8.: Ante omnes colles ego parturiebar. Psal. 73.: Deus Rex noster ante saecula. Exodi 10.: Dominus regnabit in aeternum, et ultra; idest ultra omne tempus determinatum, ut explicat S. Anselmus in Prosologio, cap. 20. Patetque haec expositio, nam ultra aeternitatem proprie sumptam nulla duratio fingi potest, in qua Deus regnare intelligatur. Idem ad Ephesios 1.: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, etc., quibus Deo tribuitur tempus praeteritum imaginarium, quod mundi constitutionem praecessisse fingitur.

Idipsum ratio evidenter firmat; nam coexistentia cum sit duorum simultanea existentia, non potest manere, quin utriusque existentia subsistat: at existentia temporis, aeternitati coexistentis, non subsistit, sed est in perpetuo fluxu, ita quod una parte abeunte, succedat altera: ergo fieri nequit ut coexistentia aeternitatis ad illam esse desinat, alteraque cum succedente temporis parte de novo succedat: adeoque tot esse debent huius coexistentiae partes sibi invicem succedentes, quot sunt in tempore partes fluentes.

Hinc omnia egregie confirmat et explicat S. Augustinus, Tract. 99. in Ioannem, ubi expendens illud Ioannis, cap. 16.: Quaecumque audiet loquetur, subdit:

In aeterno sempiternum est sine initio et sine fine. Cuiuslibet temporis verbum ponatur, sive praeteriti, sive praesentis, sive futuri, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura illa immutabilis et ineffabilis non recipiat fuit, et erit, sed tantum est: ipsa enim veraciter est, quae mutari non potest; … tamen propter mutabilitatem temporum in quibus versatur nostra mortalitas, … non mendaciter dicimus et fuit, et erit, et est; fuit in praeteritis saeculis, est in praesenti, erit in futuris: fuit quia numquam defuit: erit quia numquam deerit: est quia semper est: neque enim velut qui iam non sit, cum praeteritis occidit; aut cum praesentibus, velut qui non maneat, labitur; aut cum futuris, velut qui nondum fuerat, orietur. Proinde cum secundum volumina temporum cogitatio humana varietur, qui per nulla deesse potuit aut potest aut poterit tempora, vere de illo dicuntur cuiuslibet temporis verba.

Ex quibus verbis, ut docte advertit Smisingus noster, quaest. De Aeternitate, n. 81., tria colligere licet: Primum quidem, divinam aeternitatem vere coexistere differentiis temporum, quippe cum, inquit Augustinus, non defuit illis, hoc est, non sit indistans ab illis. Secundum, quod ipsa aeternitas variis illis temporum differentiis successive coexistat, cum de ipsa pronuntientur fuisse, esse, et futurum esse. Tertium, quod haec successio non spectat naturam, nec proinde divinam existentiam, quae omnino immutabilis et invariabilis est, totaque simul subsistit: sed tantum coexistentiam, quae licet ex parte creaturae sit consequenter relatio realis, ex parte Dei solum est respectus rationis quem noster intellectus fingit, ut divinam illam praesentiam et simultaneam existentiam cum creatura facilius percipiat et explicet.

Dices 1. — Ibi non est successio, ubi non est praeteritum, vel futurum, sed solum praesens: atqui in Deo ita est. Probatur ex S. Augustino, 5. De Trinitate: Apud Deum, inquit, praeterita et futura stant. Et iterum: Ita, inquit, quae dicuntur praeterita ibi non praeterierunt, nec illa quae dicuntur futura, quod desint ut veniant expectantur; sed omnia praesentia cogitantur. Idem habent omnes caeteri Patres: ergo coexistentia non est divisibilis.

Nego minorem. — Licet enim existentia Dei nullam successionem, et divisionem patiatur, cum sit ipsa coexistentia ipsius ad creaturas fluentes, et successivas, divisibilis est, et fluens.

Ad sanctum Augustinum dico. — illum, sicut et caeteros Patres idem affirmantes, esse intelligendos de praesentia Dei obiectiva, qua fit, ut ipsemet Augustinus explicans illud Psalmi 49. Pulchritudo agri mecum est, ubi ait: Cum illo sunt omnia cognitione quadam ineffabilis sapientiae Dei in Verbo constituta: unde inquirit: quare apud ipsum omnia? deinde respondet: quia et antequam essent omnia aut crearentur, ei nota erant omnia. Ipsi concinit S. Gregorius lib. 4. Moralium, cap. 27. dicens: Futurum esse aeternitas non habet, cui nimirum nec praeterita transeunt, nec quae futura sunt veniunt, quia cuncta per praesens intuetur. Quasi diceret: Deus ab aeterno per infinitam suam intelligendi virtutem, quia habet sibi praesentia futuraque, et praeterita, ea ita aperte intuetur ac si de facto in rerum natura existerent.

Dices 2. — Aeternitas est tota simul et perfecta vitae possessio seu existentia: ergo successionem non patitur.

Distinguo consequens. — Successionem non patitur in suo formali conceptu aeternitatis, et quatenus est duratio essentiae divinae, concedo: quatenus dicit respectum coexistentiae sui ad creaturas est tota simul, nego. Cum enim coexistentia subsistere nequeat sine mutua existentia extremorum sibi invicem coexistentium, necessum est quod si unum fluat, etiam fluat aliud, ac proinde coexistentia aeternitatis cum tempore necessario successiva est.

Dices 3. — Quidquid in Deo est, est actus purus, immutabilis et aeternus; ac proinde excludit potentiam ad privationem formae habitae, et ad acquisitionem novae; et consequenter successionem non importat: sed coexistentia Dei ad creaturas et aeternitatis ad tempus in Deo est: ergo coexistentia Dei et aeternitatis ad tempus nequit esse successiva.

Distinguo maiorem. — Quidquid in Deo est intrinsece et realiter per modum praedicati essentialis aut attributalis, est actus purus, concedo; quidquid in eo solum est extrinsece, et per solam denominationem externam et respectum rationis, est actus purus invariabilis, et aeternus, nego. Certum est enim appellationes Domini, Creatoris, etc. quae Deo tribuuntur, quaeque solum respectum rationis important, non concipi per modum actus puri et aeterni, quippe cum solum in tempore, et ex tempore Deo tribuantur. Coexistentia autem non est aliquid Deo intrinsecum, sed concipitur per modum respectus rationis, qui fingitur in Deo ex ipsius praesentia, et existentia simultanea ad creaturam.

Conclusio tertia. — Res temporales non coexistunt Deo ab aeterno, nec ipsius aeternitati: Tum quia coexistere supponit existere ex parte utriusque termini: sed creaturae non semper existunt in aeternitate; certum est enim eas numquam fuisse vere et realiter ab aeterno, nec posse dici existere in aeternitate; alias praeteritum et futurum ipsis non convenirent: ergo non coexistunt aeternitati. Tum quia coexistentia entis creati cum alio, est relatio realis: ergo non potest competere rei creatae antequam ipsa existat secundum se; quia relatio realis fundamentum reale exigit, et consequenter relatio realis coexistentiae requirit realem existentiam rei quae alteri coexistit: sed creatura non habet realem existentiam antequam ipsa de facto producatur, et in se vere et proprie existat. Tum demum quia, cum finitum non possit adaequari infinito, tempus, quod finitum est, tam a parte ante, quam a parte post, non potest adaequari aeternitati, quae utroque modo infinita est, omnemque durationis terminum excludit. Ergo nec adaequate coexistere potest aeternitati, siquidem haec adaequatio aequalem durationem importat.

Dices 1. Aeternitas est duratio indivisibilis ac tota simul: ergo quod illi coexistit aliquando, toti coexistit, et per consequens semper et ab aeterno coexistit; nihil enim aliud est coexistere toti aeternitati quam existere ab aeterno.

Nego consequentiam. Magnum enim discrimen est inter coexistere toti aeternitati, et ei coexistere totaliter: primum enim solum dicit praesentiam, et permanentiam indivisibilem ex parte aeternitatis, qua permanentia vere aeternitati congruit; secundum vero dicit etiam indivisibilem permanentiam ex parte temporis, et interminabilem illius durationem, secundum quam adaequate coexistere diceretur aeternitati interminabili; haec autem interminabilitas, et indivisibilitas tempori nullatenus competere possunt; adeoque tempus coexistere nequit aeternitati totaliter, licet ipsi toti coexistat. Sicut pes v. g. licet coexistat toti animae rationali quae est tota in toto, et tota in qualibet parte totius, nihilominus non ipsi coexistit totaliter, quia ipsi non coexistit ubi est caput, et ubi sunt caetera corporis partes.

Dices 2. Ex Anselmo, lib. De Concordia praescientiae divinae, et libero arbitrio, cap. 1.: Sicut idem nunc temporis claudit omnem locum, quantumvis loca inter se distent, nam omnia sunt praesentia huic indivisibili nunc; ita aeterno praesenti clauditur omne tempus, sic quod licet tempora inter se distent, sint tamen simul praesentia aeternitati: ergo censet S. Anselmus res temporales vere aeternitati semper coexistere. — Quod confirmari potest, quia sicut omnis locus est praesens toti immensitati, ita omne tempus toti aeternitati.

Nego consequentiam. Non enim censet S. Anselmus tempora esse praesentia aeternitati per veram sui cum ea permanentiam, et realem coexistentiam: haec enim permanentia est contra naturam temporis, quod ex se successivum est: sed solum intendit, quod omnia tempora, seu res temporales, Deo sint obiective praesentes ab aeterno; ipsius enim est nosse tempora, vel momenta, quae posuit in sua potestate. — Vel eius mens est, quod omnes temporis partes praesentes sint huic nunc aeternitatis; non quod illae de facto subsistant, vel extiterint ab aeterno; sed quod illud nunc aeternitatis invariatum coextiterit tempori praeterito, praesenti coexistat, et coexistet futuro. — Ad Confirmationem dico, exemplum nihil urgere, sicut enim immensitati divinae omnia loca non sunt vere praesentia ab aeterno, sed tantum in tempore, et quando existunt; ita nec res temporales Deo sunt ab aeterno praesentes realiter, sed tantum quando de facto existunt.