Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Semper, et ab ipso nascentis Ecclesiae primordio famosam fuisse disceptationem inter sanctos Patres circa praesentis Quaestionis resolutionem. Quidam enim ex ipso Apocalypsis 20.: Beatus est Sanctus, qui habet partem in resurrectione prima: in his secunda mors non habet potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi, et regnabunt cum illo mille annis, et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, etc., affirmaverunt post universalem resurrectionem, Christum Dominum cum Sanctis regnaturum in sancta civitate Hierusalem. Unde Chiliastae, seu Millenarii, ab his mille annis imperii, sunt appellati. Huius opinionis auctorem facit S. Hieronymus, libro De Viris illustribus, virum pietate quidem et doctrina celebrem, nomine Papiam; Papias, inquit, Ioannis auditor, Hierapolitanus Episcopus, dicitur mille annorum Iudaicam edidisse παραδόσεις, quem secuti sunt Irenaeus (qui lib. 5. cap. 38. affirmat se hanc sententiam a Papia hausisse) et Apollinaris, et caeteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum Sanctis Dominum regnaturum. Tertullianus quoque in lib. De spe Fidelium, et Victorinus Pictaviensis, et Lactantius hac opinione ducuntur: idem habet ad cap. 65. Isaiae: unde lib. 1. In Ieremiam non audet hanc sententiam damnare, Quam, inquit, licet non sequamur, tamen damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum virorum, et martyres ista dixerunt: et unusquisque in suo sensu abundet, et Domini cuncta iudicia reserventur: ut autem clarius innotescat, quae, et qualis fuerit Millenariorum, seu Chiliastarum sententia et opinio.

Notandum 2. Chiliastas, seu Millenarios varia censuisse, ut videre est apud Lactantium, lib. 7. Divinarum institutionum, ubi suam, et aliorum Millenariorum sententiam his verbis aperit:

Veniet, inquit, > summi ac maximi Dei Filius, ac vivos ac mortuos iudicet: et cum deleverit iniustitiam, iudiciumque maximum fecerit, ac iustos qui a principio fuerunt, ad vitam restauraverit: mille annis inter homines versabitur, eosque iustissimo imperio reget. Tunc qui erunt in corporibus vivi, non morientur; sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt, et erit soboles eorum sancta, et Deo chara. Qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt viventibus, eruntque iudices: Gentes autem non extinguentur omnino: sed quaedam relinquentur in victoriam Dei, ut triumphantur a iustis, ac subiugentur perpetuae servituti. Eodem tempore, etiam Princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, vincietur catenis, et erit in custodia mille annis coelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit, ne quid mali adversus populum Dei moliatur. Post cuius adventum congregabuntur iusti ex omni terra, peractoque iudicio, Civitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor Deus cum iustis dominantibus commoretur. Cumque dixisset illud tempus aureum fore saeculum a poetis decantatum, et illud eleganter probasset, subiungit: Vivent itaque homines tranquillissimam vitam, et copiosissimam, et regnabunt cum Deo pariter: et reges gentium venient a finibus terrae cum donis, ac muneribus, ut adorent, et honorificent regem magnum, cuius nomen praeclarum, et venerabile universis nationibus, quae sub coelo erunt, et regibus, qui dominabuntur in terra. Sed cum mille anni regni fecerint terminum, solvetur denuo princeps daemoniorum, et e custodia missus exibit, atque omnes gentes, quae tunc erunt sub ditione iustorum, concitabit, ut inferant bellum sanctae Civitati. Post pauca: Cum autem completi fuerint mille anni, renovabitur mundus a Deo, et Coelum complicabitur, et terra mutabitur, et transformabit Deus homines in similitudinem Angelorum: et erunt candidi sicut nix, et versabuntur semper in conspectu Omnipotentis, et Domino suo sacrificabunt, et servient in aeternum. Eodem tempore fiet secunda illa, et plena omnium resurrectio, in qua excitabuntur iniusti ad cruciatus sempiternos, hi sunt, qui manufacta idola coluerunt: qui Dominum mundi aut parentem, aut nesciverunt, aut negaverunt: sed et Dominus illorum cum ministris suis comprehendetur, ad poenamque damnabitur: cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus, in conspectu Angelorum, et iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum. Haec est doctrina sanctorum Prophetarum, quam christiani sequimur: haec est christiana sapientia.

Verum quam longe aberraverit a veritate christiana Lactantius, cum caeteris Millenariis, infra probabitur.

Notandum 3. Hanc celebrem Millenariorum disceptationem ab Ecclesiae Patribus et Doctoribus saepius agitatam, maxime circa annum 1331., christianum orbem, et pontificiam dignitatem administrante Ioanne XXII., iterum vehementius, et ardentius in Pontificia Curia innovatam fuisse, quibusdam doctissimis theologis asserentibus Sanctorum animas post suam a corporibus solutionem, et in coelum receptionem, Deum facie ad faciem statim intueri; aliis vero negantibus hanc visionem deificam beatis mentibus concedendam ante iudicium universale: cum autem Ioannes Pontifex animadverteret, non ita diligenter exquisita esse argumenta negantis partis; ut erat ipse sacrarum Litterarum studio addictissimus, maxima sollicitudine undique argumenta pro firmanda illa parte negante conquirere coepit, et varia ex sanctis Patribus testimonia contexere, atque ea, tamquam privatus Doctor publice proferre, saepiusque repetere, ut praesules, Doctoresque ea argumenta diligentius discuterent. Quod ansam praebuit malevolis Bavarici schismatis sequacibus, undique laniare calumniis Pontificis fidem et doctrinam, quasi definivisset, et ex Cathedra pronuntiasset, non videri a Beatis divinam essentiam ante iudicium. Unde mox illi schismatici improbo zelo provocarunt ad Concilium generale, ut Ioannes Pontificia dignitate exauctoraretur, et tamquam haereticus damnaretur: haec enim ipsi obiiciebant, ut videre est in manuscripto bibliothecae Vaticanae, n. 1009.:

Dominus Ioannes anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo primo, in festo omnium Sanctorum, in sermone, quem publice fecit, qui incipit: Mementote operum Patrum, quae fecerunt in generationibus suis, etc.; et in alio sermone, quem publice fecit eodem anno in Dominica tertia de Adventu, qui incipit: Gaudete in Domino semper, etc.; et in alio sermone, quem publice fecit anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo secundo, in vigilia Epiphaniae, qui incipit: Surge, tolle puerum et matrem eius, dogmatizatus est, quod Sancti in Coelo non vident, nec videbunt usque ad diem generalis iudicii, et futuram corporum resurrectionem, faciem Dei seu divinam essentiam: sed tantummodo vident, et videbunt usque ad futurum universale iudicium humanitatem Christi.

Verum, quam falso Pontificii hostes, haec a Ioanne dicta fuisse definierint, infra constabit.

Conclusio unica. — Animae defunctorum, in gratia sanctificante in hac vita vigentium, quae nihil purgandi habent, statim fruuntur intuitiva Dei visione. Haec est definita in Concilio Florentino sess. ultima, in decreto Unionis, his verbis:

Definimus animas illorum, qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt: eas etiam animas, quae post contractam peccati maculam, vel in suis corporibus, vel iisdem exutae corporibus sunt purgatae; in Coelum nulla mora recipi, et intueri ipsum Deum Trinum et Unum.

Idem constat ex Concilio Tridentino sess. 5. De Peccato originali. Item sess. 25. De invocatione Sanctorum, id pro certo et determinato supponit his verbis: Eos vero, qui negant Sanctos aeterna felicitate in Coelo fruentes invocandos esse, etc. omnino damnandos esse, prout iam pridem eos damnavit, et nunc etiam damnat Ecclesia.

Probatur primo ex variis Scripturae locis: Primo quidem Lucae 23., ubi Christus Dominus Latroni secum morienti, et sui regni participationem exoranti ait: Hodie mecum eris in Paradiso: quo Paradisi nomine Scriptura novi Testamenti saepius utitur ad significandam visionem beatificam, vel locum beatis mentibus Deum intuitive videntibus destinatum. Adde quod hoc loco, Paradisi nomine, designari non possit Paradisus Terrestris, ut quidam, etiam e sanctis Patribus fuerunt interpretati, maxime Iustinus quaestione 15.: tum quia terrestris ille Paradisus quidquam deliciarum animabus a corpore solutis conferre non valeat, cum solis corporibus excipiendis et recreandis fuerit conditus et destinatus: tum quia per illa verba Hodie mecum eris in Paradiso, Christus Dominus suum consortium Latroni repromittit: at adorandus ille Salvator non habitavit in Paradiso terrestri: ergo nec

Latro fuit in eo commoratus. Neque etiam nomine Paradisi sinus Abrahae venit intelligendus, quia vulgaris est, et communis Scripturarum expressio, ut sanctae mentes, quae in sinu Abrahae recipiebantur, potius dicantur in Infernum descendere, quam in Paradisum progredi. Unde Christus ipse, in ipsum Abrahae sinum delapsus, ut Abrahamum ipsum una cum caeteris animabus fidelibus liberaret, dicitur descendisse ad Inferos. Denique Paradisi nomine non tantum significatur Coelum empyreum, visioni beatificae destinatum; siquidem nonnisi post quadraginta dies in Coelum ipsum Christus erat ascensurus, qui tamen moribundus ipsi Latroni repromittit ingressum Paradisi illo ipsomet die. Restat igitur, ut nomine Paradisi visio beatifica Latroni promissa fuerit, et eius anima, utpote in gratia sanctificante decedenti, statim post solutionem a corpore fuerit concessa. Hanc ipsam veritatem pluribus aliis Scripturae textibus probavit Durandus Meldensis Episcopus, libello quem ad Ioannem XXII, circa praesentis quaestionis resolutionem ab eodem consultus direxit; idque maxime urget, ex eo quod Christus dicatur descendisse ad Inferos:

Christus, inquit, non descendit ad Inferos secundum corpus, quia illud totum triduum, usque ad resurrectionem iacuit in sepulchro; nec secundum Deitatem, quia secundum illam est ubique; igitur descendit secundum animam. Sed anima Christi non penetravit ad Inferos, nisi ut animas sanctorum Patrum, et aliorum, quae erant in Limbo liberaret, secundum illud Zachariae 9.: Tu autem in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu: ergo anima Christi descendit ad Inferos, ut animas sanctas ibidem degentes erueret. Sed in Inferno tantum est duplex poena, nimirum sensus et damni: in Limbo autem Sanctorum non erat poena sensus, sed solum poena damni, quae est carentia visionis divinae, a qua nullus potest liberari, et eximi nisi per ipsam divinam visionem; quia privatio non tollitur, nisi per actum oppositum: ergo si descensus animae Christi ad Limbum Inferni fuit propter liberationem animarum sanctarum, quae in eo erant reclusae, necesse est, quod liberaverit eas a carentia visionis divinae, quod fieri non potuit nisi per communicatam eis ipsam visionem beatam.

Unde merito infert, quod, qui negat animas Sanctorum Veteris Testamenti, quae fuerunt in Limbo, videre Deum visione beata, negat articulum fidei descensus Christi ad Inferos. Confirmat exemplo Lazari, cuius anima in sinum Abrahae per Angelos deportata summa consolatione fruebatur antequam Christus eam cum caeteris animabus sanctis liberaret: quid igitur contulit ipsi descensus animae Christi ad Inferos? Vel ipsam divinam visionem et fruitionem concessit; vel solum ampliorem laetitiam et consolationem, quam prius habebat. Si primum, habetur intentum; si secundum, vere Christus illas animas non liberavit, dare enim consolationem magnam vel parvam, non est liberare de vinculis, nec educere de carcere, ut ferebat Zachariae vaticinium: restat ergo, quod ipsas sanctas animas ad beatam Dei visionem perduxerit. — Idem insuper confirmat pluribus aliis momentis, maxime vero generali Ecclesiae auctoritate et ritu, qui de Apostolis ait: Dedit illis gloriam sempiternam: haec autem gloria non est gloria corporis futura per resurrectionem, sed gloria animae, quae consistit in clara Dei visione: idem profert Ecclesia de sanctis Martyribus, de quibus cantat: Vitam beatam possident. Alia huiusmodi subiicit Durandus: Ex quibus patet, inquit, quod generalis ritus Ecclesiae, qui in talibus maximam habet auctoritatem, confitetur Deum laudans, quod sancti post mortem, et ante resurrectionem glorificantur quantum ad animam.

Probatur eadem veritas ex sanctis Patribus; quorum praecipui diserte affirmant animas Sanctas beatae visioni donari. Sic Gregorius Nyssenus, Oratione funebri in Pulcheriam, Theodosii Imperatoris, ut arbitror, filiolam:

Igitur, inquit, si a te puella migravit, attamen ad Dominum recurrit: tibi oculum clausit, rerum sempiterno lumini aperuit: e mensa elapsa est, sed ad Angelicam coniuncta est. Hinc est avulsa plantula, rerum in Paradiso consita est. De Regno in regnum translata est. Purpuream vestem exuit: at coelestis regni amictum induit; ac subinde doles, quod illa corporis pulchritudo non amplius videatur; non enim veram illius animae pulchritudinem intueris, quae nunc in festo conventu coelestium occultatur, quam ille pulcher oculus est, qui Deum assumpsit.

— Item Gregorius Nazianzenus, Oratione 10. quam in fratrem Caesarium scripsit: Non solum eius animam in coelum penetrasse dicit, et Angelorum choreas ac beatorum virorum splendorem expectare, vel potius una cum eis tripudiare et exultare; sed etiam magno Regi assistere, et emicante inde lumine compleri: quam subinde dicit, mercedem esse laborum, ac bonorum operum, et sacrae nostrae Mystagogiae finem. Quod et clarius in calce undecimae Orationis indicat; ubi de beatitudine Gorgoniae Sororis suae sermonem faciens cuiusque capita dinumerans ait: Ipsum contemplari licet supremae veritatis puriorem et perfectiorem illuminationem, quae non amplius iunctam mentem effundat, et per sensus dissipatam: sed totam se toti menti contemplandam et tenendam praebeat, totoque Divinitatis lumine animis nostris affulgeat. — Item Chrysostomus, Homil. 71. de sancto Philogonio eius beatitudinem referens ait: Relictis his festis, ad celebrem Angelorum conventum translatus est: Qua in celebritate, et medio conventu versari Regem ipsum, quem vident omnes, quantum capere possunt, tum praesentem, tum splendore Maiestatis suae omnes, qui cum eo sunt collustrantem; quibus asserit Sanctorum animas, nedum Dei consortio potiri, sed ipsum quoque intueri, quod perfectae felicitatis est caput. — Item ex Latinis S. August., qui licet hac in re dubius videatur, nihilominus lib. 20. De Civit. Dei, cap. 9. ait: Quamvis cum suis corporibus nondum, iam tamen eorum animae regnent cum illo, dum isti mille anni decurrunt. Item cap. 21. Meditationum interpellans sanctos, ait: Per ipsum vos rogo, qui vos elegit, qui vos tales effecit, de cuius pulchritudine iam satiamini: de cuius immortalitate iam immortales facti: de cuius beatissima visione semper gaudetis. — Sanctus Cyprianus diserte significat gloriam coelestem non differri usque ad extremi iudicii exitum; sed statim a morte repraesentari, nam exhortationem martyrii ita claudit:

Quanta est dignitas, et quanta securitas exire hinc laetum, exire inter pressuras, et angustias gloriosum: claudere in momento oculos quibus homines videbantur et mundus; et aperire eosdem statim, ut Deus videatur et Christus! Tam feliciter migrandi, quanta velocitas? Terris repente subtraheris, ut in regnis coelestibus reponaris.

Quibus duo beatitudinis capita complectitur, videlicet habitationem coelestem, et intuitivam Dei visionem. — Item S. Gregorius, lib. 4. Dialogorum cap. 29. respondens quaestioni Petri Discipuli quaerentis, si ante resurrectionem corporum in Coelum recipiuntur animae, ait: Iustorum animas, ut hoc carnis claustra exeunt, in coelestibus aedibus rapi, iuxta illud: Ubicumque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae: quia procul dubio, ubi Redemptor est corpore, illic et colliguntur sanctorum animae. Et cap. 28. ait:

Esse sanctorum animas in coelo, sacri eloquii testificatione credidisti; oportet, ut per omnia verum esse credas, et iniquorum animas in inferno: quia ex retributione aeternae iustitiae, ex qua iam iusti gloriantur, necesse est ut per omnia iniusti crucientur: nam sicut electos beatitudo glorificat, ita credi necesse est, quod aeternus ignis reprobos exurit.

Quibus aperte S. Gregorius affirmat, beatas animas clara Dei visione frui. Unde haec eadem veritas ratione probatur: Promptior est Deus ad remunerandum bonos, quam ad puniendum malos: sed mali decedentes in peccato mortali statim puniuntur ea omni poena, qua in aeternum cruciabuntur quantum ad animam: ergo multo magis boni decedentes cum gratia sanctificante ea omni beatitudine coronandi sunt, qua in aeternum eos gaudere oportet, maxime quantum ad animam. Deinde Deus ipse praecipit Levitici 19.: Non morabitur opus mercenarii apud te usque mane: ergo ipse exurgere debet in praecepto quod mandavit, et conferre mercedem, quam suis operariis repromisit finito operationis tempore. Haec autem repromissa merces est intuitiva Dei visio: ergo hanc animabus sanctis statim post earum e corpore exitum debet retribuere. Confirmatur ex illo Iacobi primo: Beatus vir, qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae. Sed tota probatio hominis est in hac mortali vita: ergo ipsa expleta, oportet ut viri probati accipiant coronam vitae, quae non erit aliud, quam clara et intuitiva Dei visio.

Dices 1. Illud Apocalypsis cap. 20. oraculum, quod Millenariis errandi ansam praebuit, et summam Catholicis Interpretibus difficultatem hactenus ingeminavit; cum enim S. Ioannes asseruisset se vidisse Angelum descendentem de Coelo habentem clavem abyssi, et catenam magnam in manu sua, qui apprehendit serpentem antiquum, qui est Diabolus et Satanas, et ligavit eum per mille annos: et misit eum in abyssum, et clausit et signavit super illum, ut non seduceret amplius gentes, donec consummentur mille anni: et post haec oportet illum solvi modico tempore, subdit versu 4. se pariter vidisse Animas decollatorum propter testimonium Iesu, et propter verbum Dei, et qui non adoraverunt bestiam, neque imaginem eius, nec acceperunt characterem eius in frontibus, aut in manibus suis, et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Addit vero versibus 5. et 6.: Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni. Haec est resurrectio prima. Beatus, et Sanctus, qui habet partem in resurrectione prima: in his secunda mors non habet potestatem: sed erunt Sacerdotes Dei, et Christi, et regnabunt cum illo mille annis. Quae Prophetica verba ita Millenarii interpretantur, ut velint hanc praedictionem non ante implendam, quam Antichristi persecutio saevierit. Ita quod, eo mortuo, Ecclesia Christi summa pace ac felicitate donanda sit, ipseque Christus cum coelesti Ierusalem in terram sit descensurus, et in ea cum iustis e tumulo surgentibus per mille annos sit pacifice regnaturus. Interim ipso currente millenario ligabitur Satanas, ne sua versutia, suarumque tentationum procellis, Ecclesiae tranquillitatem interturbet. Completis autem illis mille annis, ea demum sequentur, quae in primo Notabili ex Lactantio scripsimus. Ex quibus aperte inferunt Millenarii, Sanctos non esse perpetua beatitudine nec intuitiva Dei visione donandos ante finale iudicium. — Verum errore triplici laborat haec Millenariorum interpretatio.

Primo quidem, quia supponit duplicem futuram Sanctorum resurrectionem; unam mille annis ante Iudicium universale, ut cum Christo beatam tranquillamque in terris vitam agant; aliam vero post generale orbis incendium, qua mortui omnes, tam probi quam reprobi, suscitari debent, ut supremo Iudici sistantur iudicandi. Constans autem est Scripturam unius dumtaxat finalis resurrectionis meminisse. Sic Iob 19.: In novissimo die de terra surrecturus sum, etc. et Paulus 1. ad Corinth. 15. ait nos resurrecturos in ictu oculi, in novissima tuba. Quod etiam non obscure indicat Ioannes laudato capite Apocalypsis v. 13. ubi ait: Dedit mare mortuos, qui in eo erant: et mors et infernus dederunt mortuos suos, qui in ipsis erant, et iudicatum est de singulis secundum opera eorum. Falsum est ergo futuram esse veram corporum resurrectionem ante repurgatum orbem per universalem conflagrationem.

Secundo, supponit Sanctorum animas post recepta sua in resurrectione corpora carnalibus deliciis esse potituras; quod directe militat in illud Oraculum Christi Matth. 22.: In resurrectione non nubent, neque nubentur: sed erunt sicut Angeli Dei. Tertio denique haec sententia falso supponit, per primam resurrectionem sanctum Ioannem intelligere corpora e tumulis suscitata, cum tamen ibi loquatur solum de mystica et allegorica animarum resurrectione, ut aperte liquet ex his verbis: Vidi, inquit, animas decollatorum propter testimonium Iesu, et eorum qui non adoraverunt bestiam, et vixerunt, et regnaverunt cum Christo mille annis. Vixerunt inquam, et regnaverunt, supple animo decollatorum; ideoque sanctus Ioannes ibi non loquitur de corporea, sed de spirituali resurrectione, qua Sanctorum animae hanc mortalem vitam exuentes, immortalem obtinent. Longe itaque a genuina S. Ioannis intelligentia exorbitat Millenariorum interpretatio.

Totus igitur praesentis difficultatis cardo vertitur, ut appareat; primo, qua sit illa Satanae per mille annos religatio, quaeque demum ei concessa in iustos saeviendi libertas; secundo, a quonam sit ordienda illorum mille annorum supputatio, in quibus iusti cum Christo regnaturi praenuntiantur; tertio denique, quanam sit resurrectio prima et secunda: quibus, ut fiat satis — Respondeo, omissis variis sacrorum Interpretum sententiis, illam Satanae religationem factam fuisse circa Christi Domini mortem, quo scilicet tempore exturbandi, et eiciendi erant Daemones ex hoc orbe, et in Infernum detrudendi, Christo dicente Ioannis 12.: Nunc iudicium est mundi, nunc Princeps mundi eicietur foras: unde Paulus ad Colossenses 2. Christum Dominum ad mortis supplicium properantem, veluti Daemonum triumphatorem ostentat his verbis: Exspolians principatus, et potestates: traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso. Hinc S. Ambrosius, lib. 10. in Lucam, Christum Dominum, crucem veluti currum triumphalem ascendisse dixit: Currum suum, inquit, triumphantis ascendit, et non arborem truncis munitam de mortali hoste quaesitam: sed patibulo triumphali captiva de mundo spolia suspendit: nam a Christi Domini morte evacuata est omnis Daemonum in homines potestas. Unde sanctus Augustinus, lib. 20. De Civitate Dei, cap. 8.: Illigatio Diaboli non solum facta est ex quo coepit Ecclesia in nationes dilatari, sed etiam nunc fit, et fiet usque ad terminum saeculi: quia unicuique fidelium iste fortis tunc alligatur, quando ab illo tamquam vas eripitur. Cui quadrat illud Diaboli sancto Antonio datum responsum, referente S. Athanasio in vita ipsius sancti Antonii: Cur mihi molesti estis, homines? Sibi ipsis imputent, si cadunt: ego enim nihil possum, nisi ipsi sponte se mihi subdant.

Hamo crucis, ut draco, aduncatus est a Domino, et capistro ligatus, ut iumentum, et quasi mancipium fugitivum, vinctus circulo et armilla, labia perforatus, nullam omnino fidelium devorare permittitur. Nunc miserabilis, ut passer ad ludendum irrisus a Christo, calcaneo Christianorum substratus, gemit ille, qui universa maria a se celata plaudebat: ille qui orbem terrarum manu sua teneri pollicebatur, ecce a nobis vincitur. Ecce me adversum se prohibere non potest disputantem.

Quocirca apposite S. Augustinus diabolum similem facit cani religato, qui latrare potest, sed mordere non potest, nisi volentem, et sese ei per consensum et voluntatem coniungentem. — Quamquam autem de unius dumtaxat Satanae, hoc est, Daemonum Principis religatione, ibi sermo fiat, nihilominus totus etiam Tartareae regionis exercitus per crucem vinctus et illaqueatus est: ut nec Princeps ipse, nec exitiosa ipsius phalanx possint ullatenus contra Ecclesiam Catholicam praevalere; impediendo videlicet publicum Dei cultum et Religionis exercitium: quid enim ad hanc rem proficeret solum Daemoniorum Principem in custodia detineri, si caeteris nefariis Spiritibus ad homines vexandos liber aditus pateret, qui nimirum, et suum Principem licet illaqueatum consulere, et ad eius mandatum et consilium saevire possent? Adde quod Satan dicatur ab Angelo religatus teneri; non videretur autem Angelus detinere posse Daemonem alicui loco affixum, quin ipse pariter Angelus ab eodem loco non recedat. Nimia autem simplicitas esset persuadere sibi, Angelum per annos mille in inferno ita demoraturum, ut ibi vinctum Daemonem retineat.

Satius itaque dicendum est, per hanc Satanae religationem, evacuatam intelligi Daemonum omnium potestatem a Christi morte, et Ecclesia per orbem disseminatione, usque ad ipsius Antichristi persecutionem; quo scilicet tempore solvetur Satanas de carcere suo, et exibit, et seducet gentes, inquit S. Ioannes versu 7. — Haec tamen omnia ut facilius percipiantur, et textui quadrent evidentius, observandum est duplicem distingui posse Daemonis alligationem: alteram qua homines soluti sunt ab eius potestate, dum scilicet per Christi mortem fuerunt redempti, uti Christus praenuntiaverat Marci 3.: Nemo potest vasa fortis ingressus in domum diripere, nisi prius fortem alliget; alteram autem, ut Agni Uxor, nimirum Ecclesia Catholica, sui sacri matrimonii felicitate pacifice fruatur, nec per Daemonis infestationes et saevitias vexetur. Hac autem postrema Daemonis religatio executioni non est mandata, donec Romana Ecclesia de Roma Ethnica triumphavit, idololatria inde prorsus exterminata, et Christi fide per orbem universum disseminata, et propagata. Quamobrem asserendum est, quamvis Christus daemonem in morte sua constrinxerit, ut ei praedam auferret, homines ab illis vinculis solvendo; nihilominus illum aliquo tempore veluti liberum, ac solutum reliquit, ut per nefarios Imperatores in Christianos saeviret, nimirum usque ad Constantini conversionem, qui publicum induxit Christianismi exercitium, extincto idolorum cultu, et omni persecutione amandata. — Quantum autem ad mille annos, quibus religandus est daemon, ne Ecclesia Christi Domini sponsae pacificas delicias suis infestationibus divexet, et quibus pariter iusti cum Christo regnaturi sunt, arbitror significari totum illud tempus, quod effluxit a profligata ex orbe Romano idololatria, sedatisque persecutionum fluctibus, ad Antichristi suborientem in fideles saevitiam, qua omnis Ecclesiae pax, omnisque tranquillitas funditus pene ruet.

Cui coniecturae adstipulari videtur S. Aug., libro 20. De Civitate, cap. 7.:

Mille autem anni, inquit, duobus modis possunt, quantum mihi occurrit, intelligi: aut quia in ultimis annis mille res ista agitur, idest sexto annorum milliario tamquam sexto die, cuius nunc spatia posteriora volvuntur, secuturo deinde Sabbato quod non habet vesperam, requie scilicet Sanctorum quae non habet finem: ut huius milliarii perfecto numero notaretur ipsa temporis plenitudo; millenarius enim numerus denarii numeri quadratum solidum reddit: decem quippe decies ducta, fiunt centum: quae iam non figura quadrata, sed plena est. Ut autem in altitudinem surgat et solida fiat, rursus centum decies multiplicantur, et mille fiunt.

— Quibus S. Augustinus nedum indicat per mille annos a sancto Ioanne expressos, designari universam temporis intercapedinem a Christi morte ad extremam universalis Iudicii diem: sed ultro etiam illi favet sententiae, qua plerique graviores Auctores putant illam temporis intercapedinem a Christi passione ad mundi finem duobus annorum millibus contineri. Qua sane sententia coniecturis et rationibus pluribus firmari potest. Primo namque tot annorum millibus durare debet mundus, quot diebus creatus est; sed diebus sex est conditus: ergo sex annorum millibus est duraturus, adeoque cum quatuor iam millia, ante Christum passum, effluxerint; consequens est ut duo tantum supersint millia ab eius passione ad mundi finem. Maiorem probant, ex eo quod dies septima, puta Sabbatum, quo Deus quievit ab omni opere quod patrarat, significet diem beatae quietis Sanctorum in aeterno Sabbatismo post generalem resurrectionem, puta septimum millenarium aeternitatis: ergo pari proportione, sex dies praecedentes Sabbatum, designant sex millia annorum quibus mundi duratio et motus ac labor praecedere debet illud aeternae beatitudinis Sabbatum; quia Ps. 89.: Mille anni ante oculos Dei sicut dies hesterna. Quae verba sic expendit S. Hieronymus: ego puto ex hoc loco, mille annos pro una die solitos appellari; ut scilicet quia mundus in sex diebus fabricatus, sex millibus tantum annorum credatur subsistere, et postea venire septenarium, et octonarium numerum, in quo verus exerceatur Sabbatismus.

— Secunda coniectura deducitur ex eo quod ipse sanctus Ioannes hoc in cap. sexies nominat mille annos, quasi innuens sex annorum millibus mundum duraturum. Nam versu 2. ait: Ligavit eum per mille annos: versu 3.: Donec consummentur mille anni; versu 4.: Regnaverunt cum Christo mille annis; versu 5.: Donec consummentur mille anni; versu 6.: Regnabunt cum illo mille annis; versu 7.: Cum consummati fuerint mille anni. Ut quid enim sexies repetit, et inculeat mille annos, nisi ut innueret post sex millia annorum fore consummationem mundi, rerumque omnium? — Tertio, tres in mundo fuerunt successivae leges et status, nimirum Lex Naturae, Lex Moysis, Lex Christi: sed tempus Legis Naturae, quod fuit ab Adam usque ad Abraham, qui circumcisionem Legis Mosaicae tesseram accepit, et instituit, duravit pene per bis mille annos; rursum tempus Legis Mosaicae duravit pariter bis mille annis, tot enim praecise sunt ab Abraham usque ad Nativitatem Christi. Ergo pariter tertia Lex et Status Mundi, puta Lex Gratiae et Christi, durabit etiam bis mille annis, ut nimirum impleantur mundi status sex annorum millia.

Idem diserte asserit S. Gaudentius Brixianus, tractatu 10.:

Expectamus, inquit, illum vere sanctum septimi millesimi anni diem, qui adveniet post istos sex dies, sex millia videlicet annorum saeculi, quibus completis, requies erit verae sanctitati et fideliter credentibus in resurrectione Christi. Nam nulla erit ibi pugna contra Diabolum, qui tunc utique detinebitur suppliciis religatus.

Ita pariter plures e sanctis Patribus docent, quos in longum refert et citat Cornelius laudatus: quibus adstipulantur Thalmudistae, lib. 4. tractatu 4. qui inscribitur Sanhedrim, idest iudicium. Sex millibus annorum erit mundus, inquiunt, et iterum destruetur. Duo millia fuerunt inanitatis, hoc est Legis Naturae: duo millia Legis Mosaicae: duo millia dierum Messiae. — Itaque per mille annos quibus religandus est daemon, quibus pariter regnare debent cum Christo, et vivere beata immortalique vita animae tam Martyrum decollatorum pro nomine Christi, quam Confessorum et iustorum qui tempore persecutionis Antichristi non accipient characterem bestiae, nec adorabunt imaginem eius, rite significatur illud omne tempus a Christi morte ad extremum iudicium. — Quantum autem ad mortem primam et secundam iustorum, dico illam usurpari posse dupliciter: Primo quidem mystice, sicut eam explicavit Alcazar, dicens animas Martyrum decollatorum resurgere resurrectione prima, non in suis corporibus, sed in infidelibus, qui eorum exemplo et martyrio ad Christi fidem conversi sunt, aut in ea confirmati. Ita quod, inquit, idem accidat quod grano tritici, cuius ea est mira vis et facultas, ut cum mortuum sit et humatum, postea tamen gloriose resurgat, et pro grano uno demortuo, centum oriantur, in quorum singulis primum illud granum, quod mortuum fuerat, dicatur reviviscere, iuxta illud Christi Domini oraculum Ioannis 12.: Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert. Quibus verbis resurrectionem adumbrari affirmat S. Paulus primae ad Corinthios 15. Inde itaque tactum est ut sanguis martyrum semen fuerit Christianorum, inquit Tertullianus, sicque spiritus, religio, et sanctitas Martyrum resurgit in eorum fide qui ad Christum convertuntur, ac consequenter in Romanae Ecclesiae gloriam et splendorem, donec videlicet illi beati Martyres secundam in suis corporibus honorificatis resurrectionem obtineant. Pari modo explicat id quod subiicit S. Ioannes nes, Caeteri mortuorum non vixerunt, idest reprobi iam mortui, non fuerunt in orbe celebres et illustres, sed memoria eorum periit cum sonitu. Vel ad sensum litteralem accommodatius, dico sanctum Ioannem opponere Pios Impiis, et Electos Reprobis, in eo nimirum quod Pii et Electi vivant in resurrectione prima, idest quoad animam sint beati, regnentque cum Christo, donec mille anni consummentur, hoc est ad mundi finem, ut tunc transeant ad resurrectionem secundam, sintque beati et gloriosi in anima et corpore: Impii vero et Reprobi, dum moriuntur, transeant in mortem primam, idest, ruant in poenam inferni; ut consummatis mille annis in die iudicii resurgentes, transeant in mortem secundam, idest, punitionem animae et corporis. — Ex quibus liquet sanctum Ioannem nullatenus Millenariorum sententiae favere.

Urgebis. Sanctus Ioannes diserte asserit cap. 6. Apocalypseos, animas Martyrum non esse beata visione donandas antequam compleatur Martyrum numerus, qui ab Anti-Christo debent occidi: ergo censet Iustorum animas non videre Deum ante diem Iudicii.

Probatur antecedens. Ex versu 9., ubi Ioannes refert quod cum Agnus aperuisset quartum sigillum:

Vidi, inquit, subtus altare animas interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium, quod habebant. Et clamabant voce magna dicentes: Usquequo Domine sanctus et verus, non iudicas et non vindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant in terra? Et data sunt illis singulis singulae stolae albae, et dictum est illis ut requiescerent adhuc tempus modicum, donec compleantur conservi eorum et fratres eorum, qui interficiendi sunt sicut et illi;

scilicet ab Anti-Christo, cuius saevitiae tempus erit modicum, quo complebitur Martyrum et Electorum numerus, qui cum Christo in aeternum regnaturi sunt: ergo exinde patet illorum Martyrum qui iam occisi sunt, animas nondum beatitudine donari.

Nego antecedens. Constat enim ex ipsomet sancto Ioanne capite sequenti, versu 9., Martyrum animas esse ante thronum Dei, et servire ei die ac nocte; adeoque constat pariter illas Dei conspectu et visione frui. Deinde, illaemet Martyrum animae, quorum vota implenda differuntur, nihilominus donantur stolis albis, quae sunt beatae Dei visionis ac fruitionis symbola, iuxta Christi repromissionem 3. Apocalypseos versu 5. Qui vicerit sic, vestietur vestimentis albis, et non delebo nomen eius de libro vitae. Patet ergo animas donatas stolis albis visione Dei potiri; haec enim beatitudo vincenti promissa est sub nomine stolae, seu vestis albae.

Respondeo 2. Sensum praefati textus, non eum esse quem Millenarii usurpant: sanctus enim Ioannes ibi loquitur symbolice et per synecdochen, qua pars ponitur pro toto; nimirum anima pro homine, puta pro Martyre: eo simili modo, quo Genesis 46. dicuntur 70. animae, idest homines, egressae de foemore Iacob. Clamant ergo Martyrum animae, vel per se vel per sua corpora: clamant, inquam, per sua corpora sub altari, quia nimirum solebant martyres sub altari sepeliri. Primo, ut loco tam sacro ipsi honorarentur, ut indicat sanctus Ambrosius Epist. 54., in qua Marcellinam sororem suam admonet, se reliquias sancti Gervasii et Protasii recondidisse sub altari; Succedant, inquit, victimae triumphales in locum ubi Christus hostia est: sed ille super altare, qui pro omnibus passus est: isti sub altare qui illius redempti sunt passione. Hunc ego locum praedestinaveram mihi: dignum est enim, ut ibi requiescat, Sacerdos ubi offerre consuevit: sed cedo sacris victimis dexteram portionem: locus iste Martyribus debebatur. Secundo, quia, inquit sanctus Augustinus sermone 11.:

Convenienter, et quasi pro quodam consortio, ibi Martyribus sepultura decreta est, ubi mors Domini quotidie celebratur. Non immerito, inquam, consortio quodam illis occisis tumulus constituitur, ubi occisionis Dominicae membra ponuntur; ut quos cum Christo unius passionis causa devinxerat, unius et loci Religio copularet.

Tertio tandem, Martyrum reliquiae sub altare comprecibus iungantur. Quocirca Sacerdos accessurus ad altare orat, dicitque: Oramus te Domine per merita Sanctorum tuorum quorum reliquiae hic sunt: et in altaris consecratione dicit Pontifex: Qui ad Altare Dei sedes accepistis, intercedite pro nobis. Quibus constat animas interfectorum sub altare clamantes, hic usurpari pro Martyrum corporibus et sacris reliquiis sub altare conditis et exorantibus vindictam in eorum trucidatores, suamque requiem et beatitudinem expostulantibus, perinde ac sanguis Abel vindictam clamabat, Genesis 1. Vel si dixeris sanctum Ioannem intelligendum esse de animabus ipsis: reponam per altare, sub quo clamant animae, hic intelligi secretum et penetrale coeleste: puta locum felicitatis et gloria Martyrum in Coelo, in quo post mortem translatae animae Martyrum quasi requiescent, iuge thymiama laudis Deo exhalantes. Ita quod quemadmodum in Templo Salomonis duplex erat altare; scilicet altare Holocaustorum, quod erat in atrio; et altare Thymiamatis, quod erat in Sanctuario: ita pariter duo sunt veluti altaria sub quibus Martyrum animae clamant; nimirum altaria holocaustorum, in quibus eorum corpora quasi victimae occisae iacent; et altare thymiamatis, idest, beata sedes in quibus ipsamet anima gratum Deo laudis et orationis odorem exhalant. Quod patet clarius Apocal. cap. 8. versu 3., ubi Angelus animarum thymiama, idest orationes et laudes, offert Deo in altare thymiamatis. Itaque nihil aliud praefatis verbis indicare vult sanctus Ioannes, quam quod Martyrum animae suorum corporum glorificationem exorent. Quibus tamen respondetur, ut sustineant modicum tempus, nimirum ad extremam iudicii diem, qua implebitur Martyrum numerus, et simul aeterna beatitudine quantum ad corpus etiam donabuntur.

Urgent. Beatitudo est finis omnium desideriorum nostrorum; quique illa fruitur, nihil habet ultra quod desideret, cum ipsa sit status omnium bonorum aggregatione perfectus: sed ex concessis, animae Iustorum adhuc exoptant et exorant suorum corporum suscitationem, et vindictam in hostes: adeoque nondum beatitudine potiuntur.

Respondeo. Beatitudinem usurpari bifariam: Primo quidem, generaliter et integre, pro aggregatione undequaque completa omnium bonorum. Secundo, essentialiter pro nobilissima operatione praestantioris partis creaturae rationalis, qualis est visio beatifica. Priori modo, nihil restat equidem Beato desiderandum: posteriori vero, potest adhuc exoptare bonum aliquod sibi compossibile. Prior beatitudo solum concedetur post finale Iudicium, quando nimirum corpus una cum anima beatitudine donabitur. Posterior vero de facto beatis animabus conceditur, quae licet nihil habeant ultra quod sibi desiderent, habent tamen quod corporibus suis exoptent, nimirum resurrectionem.

Instant. Matth. 20. Paterfamilias oeconomo praecepit ut redderet operariis suis mercedem cum sero esset factum: sed per particulam sero, intelligitur Iudicium finale et ultimus dies: ergo exinde liquet mercedem non esse conferendam Beatis nisi post finale Iudicium.

Respondeo primo. Hanc particulam sero, in illa parabola operantium in vinea, nihil praecise significare; sed solum apponi ad ornatum, et elegantiam narrationis; plura namque hac in parabola verba scribuntur, quae ad designatum in ea scopum non collineant, ut diximus in praecedenti Quaestione, ideoque nulla vis in illa particula est facienda.

Respondeo secundo. Quod si quid inferri possit ex hac particula, solum colligi posse, conferendam esse mercedem iustorum corporibus post eorum resurrectionem, quae non fiet ante finale Iudicium, adeoque ipsis repromissa merces nonnisi sero conferetur. Secus autem est de animabus, quae si nihil luendum habeant, statim ac e suis corporibus solvuntur, beata Dei visione donantur.

Urgent. Ex eadem parabola promittitur, et datur denarius illi solum qui in vinea Domini laboravit: atqui non anima sola, nec solum corpus, sed totus homo in vinea Christi laboravit: ergo solum totus homo est beata mercede donandus; adeoque anima non potest sola beatificari.

Confirmant. Illi debetur praemium per se, cui competit per se mereri tale praemium; alias non esset condigna, et iusta retributio: sed anima per se non meretur, alioquin anima separata posset mereri; nec etiam corpus mereri potest sine anima: ergo solum totus homo, quatenus anima simul, et corpore constat, praemium meretur, adeoque solum totus homo praemio donari potest.

Distinguo maiorem. Qui laboravit vel denominative seu appellative, vel effective, hoc est ut principium motus et laboris, concedo: qui laboravit solum denominative et appellative, nego.

Ad minorem. Solum totus homo laboravit appellative et denominative; quia scilicet totus homo dicitur laborans, et operans, concedo minorem: laboravit effective seu principiative solum, nego minorem.

Totus homo quidem suscipit denominationem laborantis; anima tamen et corpus praecise sunt principia effectiva laboris et meriti; Anima quidem est principium quod, corpus vero est principium quo: ideoque cum anima a corpore soluta, sit capax praemii et mercedis, illaque fuerit causa princeps laboris et meriti; etiam mercede et praemio statim post suam a corpore solutionem donari debet. Itaque totus homo denominabitur quidem beatus solum post resurrectionem; ipsius autem anima antea dici potest et effici beata, quia nimirum immortalis est et beatitudinis capax, etiam seiuncta a corpore.

Adde. Quod retorqueri possit etiam argumentum in Millenarios, qui fatebantur reproborum animas statim post mortem aeternis cruciatibus addici: illi poena aeterna est tribuenda, qui fuit auctor sceleris et peccati: atqui non corpus solum, nec anima sola, sed totus homo fuit criminum et demeriti auctor, adeoque non anima, sed totus homo cruciandus est: at reprobus non erit totus homo ante resurrectionem: ergo si vera sit Millenariorum consequentia de beatis, non ante praemiandis quam animae unitae fuerint suis corporibus in resurrectione, vera pariter erit de reproborum animabus non ante resurrectionem cruciandis. Quod tamen ipsi falsum putant.

Obiciunt. denique et in patrocinium suae sententiae plures e sanctis Patribus advocant. Primo quidem S. Irenaeus lib. 5. adversus haereses cap. 5., ubi affirmat iustorum animas statim post mortem in Paradisum Terrestrem depositari, in quo primus homo fuerat conditus:

Quapropter, inquit, dicunt Presbyteri, qui sunt Apostolorum discipuli, eos, qui translati sunt, illuc translatos esse. Iustis enim hominibus, et spiritum habentibus praeparatus est Paradisus: in quem, et Paulus Apostolus asportatus audivit sermones inenarrabiles quantum ad nos in praesenti: et illic manere eos, qui translati sunt, usque ad consummationem, expectantes incorruptelam.

Item S. Chrysostomus hom. 39. in primam ad Corinthios, ait, animas sine carne admirandis illis bonis beatitudinis non esse fruituras. Item Theophylactus diserte asserit, Sanctorum animas in Paradisum Terrestrem recipi, in quem pariter exceptus est Latro ad Christum conversus:

Ut enim, inquit, qui condemnati sunt, in Palatio minime versantur; sed in custodiis clausi detinentur ad poenas constitutas, honorati vero, et in Palatium ingrediuntur, et in eo interim degunt; postea cum tempus adest regiorum donorum distribuendorum, ea illis impertiuntur: ita Sancti, etsi non omnia id, quod perfectum est capiunt, interim tamen in splendidis illis et suave fragrantibus ac regiis, ut uno verbo dicam, Tabernaculis habentur, licet nondum perfecte regia dona perceperint: sic igitur et Latro ille in Paradiso fuit, et nondum perfectionem assecutus est, ut ne sine nobis consummetur.

Item denique S. Bernardus sermone 3. de Sanctis, ubi dicit tres esse status: Primum in corpore tamquam in Tabernaculo; Secundum, extra corpus tamquam in atriis domus Dei; Tertium denique in domo Dei resumpto corpore; in quam, inquit, Dei domum animae Sanctorum, nec sine nobis, nec sine carne intrabunt. Missos facio alios sanctos Patres idem sentientes.

Respondeo. Equidem plures e sanctis Patribus in eam ivisse sententiam, eo quod res nondum ab Ecclesia agitata fuerat et determinata, uti modo est; quapropter cuique liberum erat prout volebat sentire: nihilominus constans veritas est longe multo plures asseruisse iustorum animas statim post suam e corpore solutionem in Coelum recipi, et beata Dei visione donari.

Quaeres 2. Quid sentiendum sit de Ioanne XXII. Pontifice, an nimirum revera patrocinatus fuerit sententiae Millenariorum, et aliquid in eius favorem auctoritate Apostolica definierit?

Respondeo. Quod non. Et probatur primo: Si quae sint momenta, quibus conicere, et suadere liceat ipsum fuisse patrocinatum praefatae sententiae, maxime vel quia libellum edidit Scriptura sacra, et sanctorum Patrum auctoritatibus refertum, quibus probare videbatur animas intuitiva Dei visione non esse donandas ante Iudicium: vel quia suis in concionibus et concertationibus plura in huius sententiae assertionem protulit: vel denique quia Philippum Gallorum Regem obiurgavit, quod fidei ardore succensus, prohibuerat etiam sub mortis interminatione, ne talis sententia ab ullo e suis subditis diceretur, et assereretur: sed ex nullo horum capitum colligi potest Ioannem huic sententiae fuisse patrocinatum, aut quidquam in eius defensionem Apostolica auctoritate definivisse. Ergo, etc. Minor, in qua tota iacet difficultas, probatur primo quidem ex Epistola ad Philippum Regem sub data Avenione 14. kalendas Decembris, Pontificatus anno 18., in qua contestatur se nihil unquam e suo dixisse aut scripsisse, quod ipsi sententiae faveret, sed tantum eas sacrae Scripturae et sanctorum Patrum auctoritates collegisse, quae ipsi patrocinari videbantur; non quod eam sententiam ex animo defenderet, sed ut quaestione utrimque librata, clarius et evidentius veritas appareret: unde in praefata Epistola, his verbis Regem Christianissimum alloquitur:

Quia, amantissime Fili, scimus, quid in his vel aliis, ut elucidetur veritas, intendis, rogamus benevolentiam Regiam, ut per fidelem, seu fideles nuntios Magistris in Theologia et Baccalaureis Parisiis legentibus et degentibus facias nuntiari, quod talibus minis illatis non obstantibus quilibet dicere et disputare et praedicare valeat, quod sibi iuxta doctrinam Evangelicam et Apostolicam disputandum videbitur et etiam praedicandum, donec aliud ordinatum per Sedem fuerit Apostolicam, vel etiam declaratum: sic enim ad veritatem quaestionis praedictae poterit promptius perveniri.

Idipsum patet ex Epistola ab eo scripta ad Petrum Rogerium de Malo-Monte Archiepiscopum Rothomagensem, qua mandat et praecipit, ut libellum a se compositum, in quo nihil e suo, sed dicta tantummodo Scripturae sacrae et sanctorum Patrum, quae neganti sententiae favere videbantur, collegerat, Gallico idiomate verti curaret, et legendum traderet Ioannae Franciae Reginae, necnon, et Philippo Regi, quo constaret ipsum nihil auctoritate Apostolica definisse, nec ex propria sententia haec scripsisse. Quod iterum praestitit 2. Idus Maii anni 1332., quo praefatum suum scriptum ad Fratrem Gualterum de Divione Minoritam praedictae Reginae Confessarium direxit, quatenus illud legeret, explicaret, et praefatae Reginae suggereret illas sanctorum Patrum auctoritates, quas pro negante sententia congesserat.

Confirmatur. Insuper ex Epistola eiusdem Ioannis ad praefatum Philippum Regem, ut inustam sibi calumniam propulsaret: cuius quidem occasionem praebuerat Gerardus Otho nostri Ordinis Minister Generalis: Is nempe, cum a Pontifice delegatus fuisset Nuntius Apostolicus, una cum Fratre Arnaldo de sancto Michaele Ordinis Praedicatorum, Poenitentiario Apostolico, ad pacificandos Eduardum Angliae et Davidem Scotiae Reges, qui hostiliter se invicem appetebant, cumque hi Legati Lutetiam Parisiorum pervenissent, Procurator Regis Scotiae eis significavit incassum ultra progressuros, propterea quod Rex Scotiae extra Regnum alio perrexerat, nec alicui vices suas aut potestatem commiserat de pace cum Anglo ineunda: quocirca haec insinuarunt Pontifici, a quo responsum accipiunt, ut ad se revertantur si velint: Gerardo vero potestatem facit, ut in legationes in alias quasque partes ad pacem faciendam proficisceretur. Ille Gerardus, ex suggesto nonnulla protulit in favorem illius sententiae, quae nomine Ioannis Pontificis vulgabatur. Inde percrebuit rumor eum idcirco a Ioanne Pontifice Parisios missum, ut illam sententiam disseminaret. Quo factum est, ut ab omnibus et Praelatis et Theologiae Magistris adversus eum et Pontificem, quasi in haeresis assertorem conclamaretur: et tandem delata ad Philippum Regem hac de re querimonia, ab eo prohibitum est edicto publico, ne quis eam sententiam disseminaret, et tueretur. Deinde Rex Philippus simul cum Roberto Rege Siculo monuit humaniter Pontificem, ut deinceps missam taceret praedictam opinionem, a doctis quibusque reprobatam: insinuavitque a pluribus submurmuratum, quod Gerardum ad hanc spargendam tuendamque opinionem Parisios misisset, quam calumniam, ut abstergeret Pontifex, Regiis Litteris quoad hanc partem ita respondet:

Adhuc in isdem Litteris Regiis vidimus contineri, quod a pluribus dicebatur, quod nos miseramus dilectum filium Gerardum Othonis Generalem Ministrum Fratrum Minorum Parisios ad docendum et praedicandum, quod animae separatae a corpore, et a peccatis purgatae divinam Essentiam usque post resurrectionem corporum non videbunt. Ad quod dicimus et asserimus coram Deo, quod numquam nec cor nostrum intravit nec exivit ab ore.

Sed haec veritas maxime constat, et firmatur ex Benedicto XII. Ioannis Successore, qui ut sui praedecessoris labefactam famam repurgaret et restitueret, hoc publicum Diploma edidit: quod quia efficacissimum est praesentis veritatis stabiliendae argumentum, illud placuit ex integro scribere:

Benedictus, etc. Ad perpetuam rei memoriam. Sicut habet humanae naturae corruptio, quod dictum unius facile sequitur multitudo, quodque minores dicta Maiorum in deteriorem partem frequenter interpretari nitantur; sic habet rectae rationis ordo, cui testimonium sanctorum Patrum assistit, quod falsitati, et interpretationi huiusmodi semper veritas praevalet rei gestae. Sane cum iam dudum per nonnullos revocatur in dubium, an animae a corporibus separatae, ac a peccatis et poenis peccatorum purgatae ante resumptionem corporum videant divinam Essentiam, illa scilicet visione, quam vocat Apostolus facialem; et super hoc, tam in sermonibus, quam in aliis collationibus et collocutionibus per felicis recordationis Ioannem Papam XXII. praedecessorem nostrum, et plures alios in eius praesentia multa dicta, recitata, scripta, et praedicata fuissent; volens idem praedecessor verbis et linguis malignantium obviare, anno a Nativitate Domini 1333., indictione secunda, die tertia mensis Ianuarii, S. R. E. Cardinalibus, de quorum numero tunc eramus, multisque Praelatis, et in sacra Theologia Magistris, aliisque personis et Tabellionibus publicis in Consistorio Apostolico coram eo personaliter constitutis, dixit, asseruit, et protestatus extitit sub hac forma: Ne quis sinistre interpretari possit nos sensisse, aut sentire quid sacrae Scripturae obviet aut Fidei Orthodoxae, dicimus et protestamur expresse, etc.; quod quidquid in quaestione seu materia visionis animarum, videlicet, et animae a peccatis et poenis peccatorum purgatae videant divinam Essentiam, illa visione, quam Apostolus vocat facialem, seu quaecumque alia de ista materia in sermonibus et collationibus nostris diximus, allegavimus, seu proposuimus; non intendentes aliquid determinare, vel decidere, seu credere, quod esset quocumque modo Scripturae sacrae obvium vel contrarium Fidei Orthodoxae, sed illud solum tenere et credere, quod et Scripturae sacrae potest et poterat, et Catholicae Fidei convenire: et si forsan in praedictis sermonibus, vel collationibus aliqua diximus, quae vel Scripturae sacrae, seu Fidei Orthodoxae quocumque modo essent, vel viderentur obvia, ipsa praeter intentionem a nobis fuisse prolata dicimus et asserimus, eaque revocamus expresse, non intendentes illis adhaerere, nec ea in praesenti defendere, nec etiam in futuro.

Exponit deinde Benedictus qualiter praefatus Ioannes ultimam infirmitatem agens mortique proximus, coram pluribus Cardinalibus et nonnullis Praelatis et Tabellionibus publicis praesentibus, et ad id specialiter evocatis, quamdam Litteram sub eius nomine legi fecit, necnon se credidisse, et credere declaravit; et confessionem, revocationem, et submissionem fecit, de quibus in ipsa Littera agebatur sub his verbis:

Ne super iis, quae de animabus purgatis separatis a corporibus, an ante resumptionem corporum divinam Essentiam, illa visione videlicet, quam vocat Apostolus facialem, videant; tam per Nos, quam per nonnullos alios in praesentia nostra recitando, et allegando sacram Scripturam, ac originalia, et dicta Sanctorum, vel alias ratiocinando saepius dicta sunt, aliter, quam per Nos dicta et intellecta fuerant, et intelligantur ac dicantur, auribus fidelium valeant inculcare; ecce quod nostram intentionem, quam cum sancta Ecclesia Catholica, certa haec habemus et habuimus, serie praesentium, ut sequitur, declaramus. Fatemur siquidem et credimus, quod animae purgatae separatae a corporibus sunt in coelo, Coelorum Regno, et Paradiso, et cum Christo in consortio Angelorum congregatae, et vident Deum, ac divinam Essentiam facie ad faciem clare, in quantum status et conditio compatitur animae separatae. Si vero alia, vel aliter circa materiam huiusmodi per Nos dicta, praedicata, seu scripta fuerunt, quocumque modo illa diximus, praedicavimus, seu scripsimus recitando dicta sacrae Scripturae et Sanctorum, et conferendo et non determinando, nec etiam tenendo, et sic et non aliter, illa volumus esse dicta, praedicata, seu scripta, etc.

Editam fuisse a Ioanne hanc de visione beatifica animarum Fidei professionem, etiam consentiunt ipsius Adversarii, ut videre est apud Raynaldum tom. 15. ad annum Christi 1331. n. 38. Quod autem Ioannes non ex animo, sed solum inquirendae, et manifestandae veritatis causa scripserit, et plura dixerit in favorem negantis partis, ultra confirmatur ex eodem Benedicto XII., qui in libello, quem de beata visione contra Ioannis sententiam edidit, haec inter alia habet:

Quamvis autem supradictus Praedecessor meus pro illa parte supradictarum quaestionum, quam non teneo nec tenui, solum induxerit rationes, et auctoritates in sermonibus, et in scriptis, et non pro parte, quam teneo: tamen frequenter, tam in sermonibus, quam in Consistorio dixit publice coram magna multitudine populi, quod illa, quae dicebat circa illa, non dicebat nisi conferendo: Et quia pro parte illa, ad quam inducebat rationes et auctoritates, in Sermonibus parum aut nihil per alios inductum fuerat; idcirco ut veritas clarius appareret ex tali collatione pro illa parte, quae indefensa usque tunc videbatur, dictas probationes inducebat. Quod declaravit circa finem vitae suae, et etiam super hoc mandavit fieri Litteras sua bulla bullatas, declarando quod ipse fideliter crediderat et credebat, quod Sanctorum animae a peccatis et poenis peccatorum purgatae ante generalem resurrectionem et iudicium, Dei essentiam facialiter videbant, secundum quod ipsarum status patiebatur. Quod dico, ne quis existimet eum asseruisse et tenuisse contrarium illius, quod nunc postquam sui, licet indignus, assumptus ad Apostolatum, per me exstitit de Concilio Cardinalium determinatum.

Obiciunt haeretici: Petrum Alliacensem tunc Navarrici Collegii Magistrum, demum Cameracensem Episcopum, deinde Cardinalem, qui scribens adversus Ioannem Montesonum Dominicanum, qui a sententia sacra Facultatis Parisiensis in eum edita ad Summum Pontificem appellaverat, sic in tractatu nomine Facultatis adversus illum edito art. 1. concl. 6. ait: Item praedicta facultas hoc licite potuit contra Summum Pontificem, igitur a fortiori contra suum subditum, et inferiorem (illius nempe errores doctrinaliter reprobare). Assumptum patuit Ioannis XXII. tempore; quia sicut refert Magister Nicolaus de Lyra in tractatu suo de visione beatifica, fere quadraginta dictae facultatis Magistri concorditer determinaverunt contrarium illius, quod Papa publice asserebat; et simile fecit dictus Magister, et similiter contra eum publice scripsit Magister Guillelmus Okam, ut patet in eius Dialogo: quae omnia quoad haec fuerunt reputata licite facta, sicut apparuit tempore Benedicti Duodecimi illius Successoris. Haec ex manuscripto Collegii Navarrici codice.

Confirmant. Ex eo, quod tunc Philippus Valesius Galliae Rex, cum Parisiensium Theologorum definitione munitum se sentiret, Ioanni XXII. minaces scripsit Litteras, in quibus habentur verba haec, Qu'il se revoquast, ou qu'il le feroit ardre, idest, ut errorem suum revocaret, alioquin ipsum igne exurendum curaret; ut Petrus Alliacensis iam Cameracensis Episcopus notavit in certa quadam oratione, quae in Bibliotheca S. Victoris asservatur manuscripta, et sic incipit: Pax Dei, quae exuperat omnem sensum. Unde subdit: Pontifex Regi paruit, errorem revocavit suum, et Ecclesiae matri suae ac Dominae subiecit.

Respondeo. Equidem Aventinum, Plessaeum-Morneum, et alios similes id asserere: sed quam perperam, quamque mendaciter hoc ipsum commenti fuerint, aperte constat ex illa summa Philippi Christianissimi Principis in Ioannem XXII. observantia, necnon et praeclaro sacrae Facultatis Parisiensis de ipsius Ioannis innocentia testimonio, ut constat ex deliberatione eiusdem Facultatis facta secunda die Ianuarii, anno Domini 1333., cuius tenor sequitur:

Serenissimo Principi, ac Domino Domino Philippo Regi Francorum illustri sui devoti Capellani eiusdem miseratione. Petrus Patriarcha Hierosol., Petrus Archiepiscopus Rothomagensis, Guil. Bernardi Cancellarius Parisiensis, Ioann. de Blangiaco Archidiaconus Vulcassini in Ecclesia Rothomagensi, Nicolaus de Lyra Ordinis Minorum, Ioannes de Menthono Ordin. S. Benedicti, Matth. de Archis, Petrus de Palma Prior Provincialis Fr. Ordinis Praedicatorum in Francia, Ioannes de Caricampo Ord. Cister., Petrus de Casa Prior Generalis Fr. Beatae Mariae de Monte Carmelo, Simon de Meueriis, Guillelmus de Castro Reginaldi Ord. Praedicatorum, Germanus Celati, Galinus de Giaco Ord. Praedic., Guillelmus de Brena Minor, Guillelmus Caleot Ord. Praed., Olivarius Saladini, Gerardus de Pergamo Ord. Eremitarum S. Augustini, Petrus de Verberia Ordinis Vallis scholarium, Nicolaus de Alexandria Ord. Erem. S. Augustini, Petrus Herse Ordinis Carmelitarum, Nicolaus Boneti Ordin. Fr. Minorum, et Durandus de Aureliaco Ord. Praedic. sacrae Theologiae Magistri, cum sui humillima recommendatione, per temporalis Regni regimen sic transire, ut perveniat ad perpetui Regni culmen. Placuit Regiae vestrae maiestati nos Dominica 4. Adventus Domini in vestro Manerio in nemore de Vicennis ad sui praesentiam convocare, nosque requirere, quod vellemus corporale iuramentum praestare, quod super petendis a nobis de statu animarum Sanctorum a corporibus exutarum, veritatem quam sentiebamus, fideliter et absque palliationis cuiuscumque velamine diceremus, assistentibus Regiae vestrae Celsitudini > excellentibus Principibus Dominis Philippo Dei gratia Rege Navarra, Ioanne primogenito vestro Normaniae, Ludovico Borbonesii Ducibus, Carolo Germano vestro Duce Alenconi, Guidone Blesensium Comitibus, ac reverendis Patribus Guillelmo Occitano Archiepiscopo, Guillelmo Parisiensi, Andrea Atrebatensi, Guillelmo Convenarum, Petro Ruthenensi, Rogerio Lemovicensi, Bernardo Anniciensi, Ioanne Nivernensi Episcopis, Guillelmo electo Ebroicensi, Petro Cluniacensi, Guidone sancti Dionysii, Petro sancti Germani de Pratis, Hugone Corbiensi Abbatibus, et aliorum, tam Clericorum, quam Baronum, et Militum, Consiliariorum vestrorum Religiosorum et Saecularium multitudine copiosa. Praefato autem iuramento per nos praestito, duae nobis fuerunt propositae quaestiones: Prima, Utrum animae Sanctorum in Coelo existentes videant divinam Essentiam facie ad faciem, ante resumptionem corporum, et ante Iudicium generale. Secunda, Utrum visio, quam de Essentia divina nunc habent, evacuabitur in die extremi Iudicii, alia succedente. Et quia Princeps Serenissime, Vos ut Dominum nostrum charissimum Fundatorem, et Guardatorem Parisiensis studii, et nostrae ibidem Theologiae facultatis, Regemque praecellentem revereri tenemur, et vestris iussionibus obedire; attendentes specialiter id quod ab ore vestro ibidem audivimus, quod nihil in hac materia quaerebatis, quod tangere posset sanctissimum Patrem, ac Dominum nostrum Ioannem divina Dei providentia sacrosanctae Romanae, et universalis Ecclesiae summum Pontificem, cuius sumus devoti servi, et filii; quinimo sicut filius eius devotissimus honorem suum in his, et aliis zelabatis; advertentesque, quod multorum fide dignorum relatione audivimus, quod quidquid in hac materia sua Sanctitas dixit, non asserendo seu opinando protulerit, sed solummodo recitando; considerantesque, quod iuxta Principis Apostolorum doctrinam de ea, qua in nobis est fide, et spe parati esse debemus omni poscenti nos reddere rationem, sigillatim quod sentiebamus super petitis respondemus, et omnes in hanc sententiam convenimus: quod a tempore mortis Domini Nostri Iesu Christi, per quam pretium redemptionis humani generis extitit persolutum, omnes animae sanctorum Patrum, quas idem Salvator noster ad Inferos descendens eduxerit de Limbo, caeterorumque fidelium animae, quae de corporibus exierunt, nihil habentes purgabile, vel quae iam in Purgatorio sunt purgatae, ad visionem nudam, et claram, beatificam, intuitivam, et immediatam divinae essentiae, et benedictissimae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quam Apostolus 1. ad Corinth. 13. cap. nominat visionem facie ad faciem, fuerunt assumptae, ipsaque Deitate perfecte fruuntur, et iam quod crediderunt videntes, quod speraverunt tenentes, non in spe, sed in re sunt beatae: quodque dicta visio, quam nunc habent, resumptis corporibus minime evacuabitur, alia succedente; sed ipsamet in eis cum sit earum vita, et natura, perpetuo remanebit. Et quia, Princeps inclyte! postmodum in die sancti Ioannis Evangelistae nos fecistis Parisiis congregari, et ibidem fuimus vestro nomine requisiti, illud quod dicta die Dominica 4. Adventus in vestra praesentia dixeramus, redigeremus in scriptis, nostris ibidem sigillis appensis; licet supplicavissemus, quod de iis, quae iam dixeramus, dignaretur vestra Celsitudo regia > contentari; vel quod, sicut quis sigillatim responderet, ita in scriptis redigeretur sigillatim: tamen nolentes vestris iussionibus contraire, praesentes litteras sub appositione sigillorum nostrorum in praemissorum testimonium Regali Excellentiae ducimus concedendas. Et nos Guillelmus le Petit, Henricus de Somons Minister Provincialis Ord. Fratrum Minorum in Francia, Aegidius de Pestico, Ioannes de sancto Dionysio Ordinis sancti Benedicti, Guillelmus Herees Poenitentiarius Parisiensis, et Robertus de Bardis in eadem facultate Theologi Doctores, qui in dicta Conventione facta in nemore Vicenarum praesentes non fuimus ex causis legitimis impediti, postmodum in aliis Congregationibus vestro nomine requisiti praemissis quaestionibus consimiliter, cum praefatis Patribus, et Magistris per omnia respondemus, et idem quod ipsi dixerunt in praedicta materia credimus, et sentimus; in cuius rei testimonium sigilla nostra, una cum sigillis eorum praesentibus litteris duximus apponenda. Datum Parisiis apud S. Mathurinum in nostra Congregatione Generali Magistrorum in Theologia Regentium, et non Regentium, secunda die Ianuarii anno Domini 1333.

Ex hoc instrumento publico, (cuius originale servatur in Archiviis sacrae Facultatis Parisiensis, ex quo haec descripsi) satis superque apparet, quae fuerit religio, tam Christianissimi Regis, quam sacrae Facultatis in summum Pontificem omnium fidelium Parentem; et qualiter praefatus Ioannes XXII. non asserendo, nec opinando, sed tantum recitando scripserit sanctas animas, quibus nihil luendum superest, clara Dei visione ad diem Iudicii esse privandas.

Patet etiam, quam perperam noster Nicolaus de Lyra, inter Ioannis damnatores, et impugnatores annumeretur; quippe cum praedictae Facultatis Parisiensis sententiae subscripserit, et una cum caeteris Magistris asseruerit praedictum Ioannem praefatam sententiam non assertive, sed recitative tantum scripsisse.

Patet denique, quam parum certo Bzovius ad annum 1331. scripserit, Ioannem Pontificem, in astruenda illa sententia, opinioni Fratrum Minorum adhaesisse: quod enim Franciscani prius eam docuerint, tenuerint, aut foverint, vel quod in eorum in hac re sententiam Ioannes inclinaverit, merum commentum est: quippe nullus gravis Historicus Minoritis huius opinionis originem tribuit: imo plures Scriptores auctorem primum huius controversiae scribunt Ioannem Pontificem: cui insuper rei argumento est, quod nullus reperietur Franciscanus, qui in huius opinionis favorem quidpiam scriptum reliquerit.

Quod vero Guillel. Astiensis Inquisitor Avenione in curia Pontificia, Thoman Valentein Anglum ex Ordine Praedicatorum contrariam sententiam coram Pontifice praedicantem, in carcerem coniecerit; non ideo fecit, quod ipse cum Ioanne senserit, sed quod Praedicator minus religiose, et magis temerarie, quam oportuit, ipsum Pontificem non obscure (Bzovio ipso hic, et alibi teste) perstrinxerit, divinam maledictionem imprecatus assertoribus illius sententiae: praesertim, cum eo tempore Ioannes nihil tenaciter defenderit, nec constanter asseruerit in hac quaestione. Itaque irreverentia Praedicatoris, non veritatis praedicatio in causa fuit, cui carceri manciparetur.

Patet etiam, quam impudenter mentiatur Calvinus lib. 4. Institutionum, cap. 7, paragrapho 28. dum asseruit Ioannem XXII. sensisse animas esse mortales usque ad extremum iudicii diem, illumque ideo in Haereticorum Catalogo fuisse repositum. Quo quid impudentius fingi potest? quidve magis a Ioannis sententia alienum? Cumulat nihilominus hoc mendacium Calvinus, dum Gersonium (quem imperite Ioanni coaevum fingit, cum nondum natus esset) testem appellat negatae a Ioanne animae immortalitatis. Id enim Gerson nec cogitavit quidem; sed tantum ex adepta per Latronem beatitudine statim post mortem, arguit falsam esse Ioannis doctrinam, quam falso ei tribuebat, animas videlicet Sanctorum nonnisi post iudicium Divinitatem intuituras. At de Gersonio plenius infra.

Patet denique quantum hallucinentur inepti quidam coniectores, qui volunt Ioannem divinitus e vita praereptum, ne in decernenda hac controversia aberraret. Quid enim miraculi mors in homine nonagenario habet, ubi maxime praeceditur ab infirmitate quatriduana? Quidve periculi suberat, cum a Spiritu sancto regendus esset in ferendo decreto fidei circa utrinque agitatam et libratam quaestionem?

Obiciunt 2. Adrianum VI et Gersonium asserentes revera Ioannem XXII. a sacra Facultate Parisiensi, nec non a Philippo Rege damnatum: ita namque Gersonium Regem Christianissimum in Sermone de Paschate alloquitur: Propter quod insuper apparet falsitas doctrinae Papae Ioannis XXII. quae damnata fuit cum sono buccinarum, vel tubarum coram rege Philippo Avunculo tuo per Theologos Parisienses de visione beatifica: et credidit potius Theologis Parisiensibus, quam Curiae: ergo revera Ioannes XXII. a sacra Facultate Parisiensi damnatus est.

Nego consequentiam. Etenim Adrianus non loquitur assertive, sed ex vulgari, qua haereticorum dolo disseminabatur, opinione: ait enim Fertur de Ioanne XXII. etc. Quantum autem ad Gersonium, dico praefatam concionem non videri genuinum, sed spurium illius foetum, ut plura, eaque gravissima momenta fidem faciunt. Primo quia Gersonius non erat ignarus praefati decreti sacrae Facultatis Ioannem XXII. iustificantis. Secundo, quia stylus praefatae concionis, tam demissus, ac barbarus est, ut a nullo sapiente Gersonio adscribi possit. Unum autem, aut alterum ex pluribus profero: dum enim quasdam quaestiones Resurrectionem spectantes, vellet constringere, ait: curiositas scire desiderans volebat interrogare multas alias quaestiones: tum rursus versus finem: Erat mihi intentio magis intrare materiam; caeterae autem Gersonii orationes, maxime quas habuit coram Regibus, sunt nobilioris ingenii et styli magis limati. Tertio quod Petrus Schotus affirmet nonnulla operibus Gersonii, fraude hostium Ecclesiae, inserta fuisse; puta de imaginibus, et indulgentiis, ut tanti viri famam maculare possent, et suis erroribus patrocinari; quidni pariter adscripta fuerit ipsi praefata concio, maxime cum vix Gersonii genium redoleat?