Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tria distingui possunt principia divinae visionis productiva: primum ex parte obiecti, nimirum species impressa: secundum ex parte auxilii, videlicet lumen gloriae: tertium ex parte animae, et substantia rationalis, nempe potentia intellectiva, de quibus omnibus hac in Sectione agendum erit.

Tritum est apud Philosophos, omnem omnino cognitionem ab obiecto et potentia nasci; potentia namque ad illius formationem per se et immediate concurrit; obiectum autem, vel per se, vel per vicariam sui speciem, maxime quando non est praesens, et proportionatum potentiae cognoscenti: cum enim necesse sit, inquit Philosophus 3. De anima, cap. 3., res ipsas, aut earum formas in anima esse: certumque pariter sit, res ipsas secundum se non recipi in facultate cognoscente: quis enim dixerit lapidem cognitum esse substantialiter in intellectu? necessum est, ut in eo sint per vicarias sui species impressas: an autem talis de Deo species detur, maxime in visione beatifica, ut evidentius resolvatur

Notandum 1. Duplicem solito distingui speciem obiecti repraesentativam: alia enim dicitur impressa, alia vero expressa. Prior est virtualis similitudo alicuius obiecti, seu qualitas quaedam intentionalis, effective concurrens cum intellectu ad producendam cognitionem, complendo nimirum ipsam potentiam, et illam determinando ex obiecto ad hanc cognitionem producendam. Dicitur similitudo, quia repraesentat obiectum, illudque potentia cognoscenti praesens exhibet. Dicitur virtualis, non enim repraesentat obiectum formaliter, sed virtualiter, quia vice obiecti concurrit ad cognitionem formandam. Cum enim cognitio omnis ex potentia, et obiecto nascatur, potentia quidem per seipsam semper concurrit ad formandam cognitionem, obiectum vero interdum per vicariam sui speciem, ut iam dictum est. Dicitur qualitas intentionalis, quia ordinatur ad cognitionem, et intellectum, cuius operatio interdum intentio appellatur. Posterior species, nimirum expressa, est terminus internus cognitionis, qui in intellectu dicitur Verbum mentis, in imaginatione phantasma, estque ipsa ab intellectu et obiecto concurrente formata ut ipsius obiecti imago, et expressio.

Notandum 2. Triplex distingui munus speciei impressae: primum est unire obiectum potentiae, et ipsam efficere intentionaliter similem obiecto. Secundum est determinare potentiam indifferentem ad varias cognitiones, ita ut cognoscat potius unum obiectum, quam aliud. Tertium est complere potentiam ex parte obiecti. Cognitio namque duas habet formalitates, est enim actus vitalis, et repraesentatio formalis rei cognitae: ad utrumque autem efficienter concurrit tam species, quam potentia; sed potentia praecipue videtur concurrere ad cognitionem, ut actus vitalis est; obiectum autem, et ipsius vicaria species, maxime concurrunt ad cognitionem, quatenus est imago et similitudo ipsius obiecti: ita quod species ideo dicatur effective concurrere ad cognitionem, quia totum id praestat, quod praestaret obiectum ipsum, si per se immediate ad formandam talem cognitionem concurreret.

Notandum 3. Triplicem distingui posse similitudinem in potentia intellectiva respectu obiecti: Prima est quaedam virtus, et efficacia talis intellectus ad eliciendam cognitionem circa tale obiectum, exprimendo scilicet in seipso illius obiecti similitudinem et imaginem, qua velut informetur et illustretur ipsemet intellectus: unde tritum illud philosophicum: intellectus intelligendo fit omnia. Secunda ex parte ipsius obiecti, impressa tamen potentia, et in ipsa recepta; estque ipsa species impressa vice agens obiecti, illud exhibendo praesens potentiae, et cum ipsa concurrendo ad formandam expressam ipsius obiecti imaginem. Tertia denique est ex parte medii, estque res illa, quae cognita ducit ad cognitionem alterius; sic imago alicuius cognita, in illius, quem repraesentat, cognitionem deducit.

His praenotatis, celebris est inter Theologos controversia, an scilicet Deus per seipsum concurrat in ratione obiecti, aut per aliquam vicariam sui speciem, ad cognitionem beatificam: quae ut resolvantur, tria hic sunt discutienda: Primo determinandum est, an sit possibilis species impressa Dei, qua illius vice concurrat ad visionem beatificam. Secundo, an illa species de facto detur in Beatis. Tertio, quomodo Deus per seipsum concurrere dicatur cum intellectu beatifico ad sui visionem formandam.

Conclusio prima. — Species impressa divinae essentiae non est impossibilis. Haec est contra Thomistas.

Probatur. Illud non debet censeri impossibile, quod non implicat contradictionem: sed speciem impressam divinae essentiae existere, non implicat contradictionem. Probo. repugnaret, et contradictionem involveret talis speciei existentia, maxime vel quia est Dei similitudo virtualis, vel quia potentiam determinat, vel quia cum ipsa concurrit effective ad formandam visionem divinae essentiae; haec enim tria sunt munia speciei impressae, ut dictum est in secundo Notabili: sed ex neutro capite repugnat illius existentia. Non quidem quia est Dei similitudo, quippe, cum ipsi Thomistae admittant speciem expressam, concedantque intuitivam Dei visionem esse similitudinem expressam divinae essentiae: ergo non repugnat species impressa, quatenus est divinae essentiae similitudo. Non etiam quia est potentiae determinativa, nam aliquam qualitatem produci ad determinandam potentiam ex se indifferentem, ut circa obiectum aliquod feratur et operetur, nullam, ut apparet, contradictionem involvit; quippe cum habitus et species naturales impressae id continuo praestent. Non etiam ex tertio capite, siquidem lumen gloriae concurrit cum intellectu efficienter ad formandam visionem beatificam: quidni ergo produci posset species impressa, quae cum eodem intellectu concurrat ad Deum videndum?

Confirmatur. Nullo argumento probari potest impossibilitas speciei impressae, quo pariter non probetur speciem expressam esse impossibilem: sed secundum non admittunt Thomistae: ergo nec primum debent admittere. Probatur Maior. rationes potissimae, quae probare videntur impossibilitatem speciei impressae, petuntur, vel ex improportione obiecti, vel ex munere ipsius speciei, vel ex aliis rationibus, quae hanc implicantiam suadere possent: sed eadem rationes etiam suadent implicare speciem expressam. Probo. Prima ratio, quam sanctus Thomas quest. 12. art. 2. profert adversus possibilitatem speciei impressae, est, quia res superioris ordinis non potest per speciem inferioris ordinis repraesentari; ac proinde species aliqua creata et finita non potest repraesentare Deum. Verum haec ratio pariter ostendit Deum non posse repraesentari per speciem expressam: quia tam repraesentatio formalis, qua fit per speciem expressam est creata et finita, quam repraesentatio virtualis, qua fieret per speciem impressam: ergo, etc.

Secunda ratio est: cum Deus solus sit suum esse, nulla res creata potest esse similitudo Dei, ut est in se; alioquin haec similitudo pariter esset suum esse. Verum hoc magis pugnat in speciem expressam, quam in impressam; illa quippe nobilius et expressius Deum repraesentat, cum sit formalis illius similitudo, quam haec, quae tantum est similitudo virtualis Dei, quatenus nimirum concurrit effective cum intellectu ad formandam illam speciem expressam.

Replicant moderni Thomistae. Hoc discrimen inter utramque speciem esse, quod impressa sit perfectio obiecti, expressa vero sit perfectio et complementum subiecti perfectibilis. Confirmant. si enim, inquiunt, intellectus esset sua intellectio, non posset recipere speciem expressam, neque per illam perfici. Contra. idcirco species impressa dicitur perfectio obiecti, quia extrinsece illud repraesentat virtualiter, quatenus nimirum loco et vice illius concurrit cum intellectu ad formandam speciem expressam: sed etiam illa species expressa est similitudo extrinseca obiecti, illudque repraesentat formaliter, et concurrit vice illius, per modum formae: ergo tam est extrinseca perfectio obiecti, quam species expressa. Patet Minor: si Deus enim posset esse formalis sui repraesentatio, seu habere rationem formae, seipsum repraesentans formaliter intellectui creato, certe non desideraretur in eius visione ulla species expressa, ut patet; et consequenter haec concurrit vice Dei in ratione obiecti ad ipsum formaliter repraesentandum. Ad confirmationem. concedo, quod si intellectus creatus esset sua intellectio, non desideraret speciem expressam, per quam perficeretur, sicut Deus illam non requirit, quia est sua intellectio: sed cum sit indifferens, ut intelligat, vel per seipsum intrinsece immediate, vel per visionem superadditam ab extrinseco, potest perfici per speciem, tam impressam, quam expressam.

Replicant 2. Disparitatem inter utramque speciem esse, quod Deus intrinsece habeat in se rationem speciei impressae, respectu cuiuscumque intellectus creati, quatenus est per se visibilis, non autem habeat ex se rationem speciei expressae, quia ex se non est visus, sed per actum potentiae videntis; atque adeo haec dari possit extra Deum, non autem illa. Contra. si propterea repugnat species impressa, quia Deus suppleri potest per seipsum illius munus, sequeretur etiam repugnare lumen gloriae, necnon et omnes causas creatas, quarum munus Deus supplere potest. Unde si idcirco non sit possibilis species impressa, quia non censetur necessaria ad visionem Dei, etiam sequitur repugnare ipsum lumen gloriae, cum Deus illius munus supplere possit: sed consequens non concedunt Thomistae: ergo nec admittere debent antecedens.

Alii discrimen assignant, quod species impressa, si daretur, repraesentare deberet Deum comprehensive, quod expressae non convenit: sed nulla species creata potest Deum comprehensive repraesentare, ut patet: ergo nec talis dari potest. Probant Maiorem. quia species naturaliter et necessario ab obiecto procedit, tamquam naturalis ipsius imago: ergo repraesentat illud quantum repraesentabile est, adeoque comprehensive: species autem expressa cum procedat a potentia limitata, et lumine gloriae finito, non debet esse comprehensiva, et infinita in repraesentando. Contra. Quando obiectum libere movet, species ab eo procedens non naturaliter, sed libere emittitur; adeoque procedit magis minusve perfecta pro illius arbitrio: sed Deus, ut est obiectum beatificum, libere movet creaturam ad sui visionem: ergo species ab eo emissa repraesentat in quantum vult repraesentari, et sic non est comprehensiva. Adde. quod licet ab eo procederet naturaliter, non propterea deberet esse infinita et comprehensiva, quia ipsius limitatio repeteretur ex parte suae naturae, quae finita est. Quemadmodum si Deus ageret naturaliter ad extra, effectus ab eo procedentes non essent necessario infiniti; eo quod infinitas essentialis creaturae repugnet, sed solum essent perfectissimi in quantum esse possunt. Idem dicendum a simili de specie impressa.

Obiiciunt 1. Thomistae: Ille, qui est actus purus et simpliciter infinitus, non potest repraesentari per aliquid creatum et finitum: sed Deus est actus purus et simpliciter infinitus: ergo repraesentari nequit per speciem impressam. Respondeo. primo hoc argumentum aeque pugnare, imo magis, contra speciem expressam, quam contra impressam, eo quod, ut diximus, species expressa sit vividior, et perfectior obiecti similitudo. Secundo distinguo maiorem. Non potest repraesentari substantialiter, ita quod detur substantia aeque perfecta ipsum repraesentans, concedo; non potest repraesentari intentionaliter, et per modum similitudinis, nego: ad repraesentandum enim intentionaliter aliquod ens, quod est actus purus, non est necesse, ut repraesentans sit pariter actus purus; notiones enim nostrae vere repraesentant id, cuius sunt notiones, licet non sint eiusdem naturae.

Urgebis. Species obiectum repraesentans debet esse magis, aut saltem aeque immaterialis ac ipsum obiectum quod repraesentat: sed nulla species potest esse eiusdem, et proinde multo minus maioris immaterialitatis cum Deo: ergo nec dari potest species impressa Dei repraesentativa. Ut maiorem, et minorem probent, distinguunt cum Gonet quatuor ordines vel gradus immaterialitatis rebus cognoscibilibus convenientes: Primus est rerum sensibilium, ut sunt in materia individuali, quarum immaterialitas consistit in quadam actualitate quam habent, sufficienti ad immutandum sensum. Secundus est quidditatum rerum materialium, quae licet in re habeant esse in materia individuali, per intellectum tamen ab ea abstrahuntur. Tertius est rerum spiritualium, quae habent esse omnino separatum a materia, non tamen a potentialitate, quales sunt Angeli. Quartus est eius entis, quod non solum separatum est a materia, sed etiam a potentialitate, cuiusmodi est solus Deus, qui est actus purus. His respondent quatuor alii gradus, vel ordines immaterialitatis specierum: Primus est specierum sensibilium, singularia materialia repraesentantium. Secundus specierum a phantasmatibus abstractarum, repraesentantium quidditates et naturas materiales a singularibus abstractas. Tertius specierum intelligibilium, quae nullo modo sunt a phantasmatibus abstractae, non tamen sunt actus puri, sed admixtam habent potentialitatem, quales sunt species, quibus Angeli cognoscunt. Quartus eius speciei, quae omnino separata est a materia et potentialitate, estque actus purus, qualis est divina Essentia respectu intellectus divini. Cum ergo dicimus, inquiunt, speciem debere convenire cum obiecto in gradu immaterialitatis, hoc ita intelligendum est, ut si obiectum habeat immaterialitatem primi ordinis, etiam species primi ordinis immaterialitatem debeat habere, et sic de secundo, tertio, et quarto gradu: unde cum nulla species creata, vel creabilis possit ad quartum immaterialitatis gradum pervenire, alioquin esset actus purus, et suum esse per essentiam sicut Deus, nulla potest dari species creata, quae Deum quidditative repraesentet. Confirmant. Quaelibet species creata, vel creabilis, magis distat a Deo, quam species sensibilis a quidditate rei materialis, et quam species a phantasmatibus abstracta a quidditate et substantia Angeli: sed repugnat per speciem sensibilem cognosci essentiam, et quidditatem rei materialis, et per speciem a phantasmatibus abstractam, quidditative videri Angelum; ergo a fortiori repugnat per aliquam speciem creatam, Deum quidditative videri.

Respondeo 1. hoc argumentum in ipsosmet Thomistas retorqueri posse, non enim magis species impressa debet esse eiusdem immaterialitatis cum Deo, quam expressa, quam tamen ipsi adstruunt cum S. Thoma q. 27. art. 1. et lib. 3. Contra gentes, cap. 11., ubi docet verbum formari ab omni intellectu creato, eo ipso quo intelligens est; adeoque verbum, seu species expressa formatur a beatis, ut fusius infra probabimus contra moderniores Thomistas, qui huius rationis pondere pressi negant speciem expressam fieri in visione beatifica: sed haec, utpote creata et finita, non est eiusdem immaterialitatis cum Deo: ergo nec impressa talis debet esse. Adde. quod species, qua Angelus inferior quidditative superiorem cognoscit, et qua anima separata Angelorum naturam intelligit, non est eiusdem immaterialitatis cum Angelo superiori, nec cum substantia Angelica, et consequenter non est necessum, ut species sit eiusdem immaterialitatis cum obiecto, quod repraesentat. Fateor equidem speciem intelligibilem obiecti materialis esse ipso immaterialiorem, quia intentionalis est; at non ita res se habet in caeteris speciebus, maxime in iis, quae res omnino spirituales repraesentant. Ad confirmationem dico, quamlibet speciem creatam distare magis a Deo, quam speciem materialem a substantia Angeli, secundum entitatem, concedo: secundum repraesentationem, nego: magis enim convenit cum Deo species intentionalis ipsius repraesentativa, quam sensibilis cum natura spirituali.

Obiiciunt 2. Species impressa ordinatur essentialiter ad supplendas vices obiecti, quando illud vel est absens, vel improportionatum potentiae cognoscenti: sed Deus nec est absens, nec improportionatum obiectum intellectui elevato per lumen gloriae: ergo non est possibilis species illius repraesentativa. Nego maiorem. Non enim species impressa tantum ordinatur ad supplendas vices obiecti absentis et improportionati, sed etiam ad supplendas vices obiecti non agentis per se nec concurrentis immediate ad sui visionem; sicut enim Angelus, v. g. licet seipsum per substantiam suam intelligat, potest tamen intermittere hunc modum se cognoscendi, et suspendere concursum suae substantiae ad cognitionem sui, ut seipsum, per speciem impressam, et sibi a Deo inditam cognoscat; ita Deus suspendere potest concursum essentiae suae concurrentis per modum obiecti ad visionem beatificam, et substituere sibi speciem impressam, qua vices illius agat.

Obiiciunt 3. Nullum obiectum, quod est per suam essentiam proxime intelligibile, repraesentari potest per speciem impressam: sed Deus per suam essentiam est proxime intelligibilis: ergo non potest repraesentari per speciem. Probatur Maior. quando aliquid essentialiter convenit alicui obiecto, non potest illi tribui per formam superadditam: ergo si obiectum habet ex se proximam intelligibilitatem, implicat ut illam recipiat a specie. Antecedens probant variis exemplis, non enim, inquiunt, possent accidentia ordinari ad efficiendam substantiam, et potentiam capacem operationis, si illa per se summam in operando facilitatem et virtutem haberet. Item quia lux seipsa visibilis est ratio videndi alia obiecta, tamen non potest fieri visibilis per aliud. Similiter Deus, quia seipso est infinitus et immensus, non potest esse talis per formam superadditam: ergo cum aeque sit intelligibilis, ac est immensus, non poterit esse talis per speciem expressam. Confirmatur. Non potest haec species concurrere loco obiecti, si Deus etiam posita tali specie non possit non concurrere immediate per modum obiecti ad visionem beatificam: sed ita est; sicut enim non potest se spoliare concursu effectivo, sic neque obiectivo. Distinguo maiorem. Obiectum per seipsum essentialiter intelligibile non potest fieri intelligibile per aliud, si non possit suspendere concursum suae intelligibilitatis immediate, concedo: si possit nego: Deus autem suspendere potest concursum essentiae suae agentis per modum obiecti sui. Ad probationem dico, intelligibilitatem in actu primo convenire quidem Deo essentialiter, non vero intelligibilitatem in actu secundo, haec enim subiacet eius libertati; adeoque potest illi convenire per formam superadditam. Nec contrarium evincunt allata exempla. Si enim substantia haberet ex se quod esset operativa sine accidente, et potentia sine habitu, non posset vim operandi recipere ab habitu, et accidentibus, quia suam activitatem non posset suspendere. Idem dicendum de luce. Similiter Deus fieri non potest immensus et infinitus per aliquid superadditum, quia tam in actu primo, quam in actu secundo est immensus et infinitus. Ad confirmationem dico, quod si Deus concurreret ad visionem beatificam media specie impressa, non concurreret immediate obiective, sed tantum mediate; concurreret autem immediate solum effective. Ratio disparitatis est quia nullus est actus creatus, ad quem Deus non debeat concurrere effective per modum causae universalis, potest autem aliquis esse actus, ad quem non concurrat immediate in ratione obiecti, ut dictum est; cum enim Deus intellectum creatum libere moveat ad sui visionem, potest non movere per se, et speciem impressam sibi substituere.

Obiiciunt 4. Visio intuitiva Dei postulat fieri connaturaliter a Deo, tum ut a causa propria et particulari, tum ut ab obiecto proxime motivo: ergo fieri nequit per speciem impressam. Probatur consequentia inductione aliarum actionum, quae ex natura sua ita postulant a Deo fieri, ut a nullo alio fieri possint, quales sunt creatio, transubstantiatio, etc., quae constat fieri non posse, nisi immediate a Deo. Nego consequentiam. ad cuius probationem dico, negari posse praefatas actiones ita debere a Deo oriri immediate, ut ab alio proficisci nequeant. Cur enim Deus non posset concedere alicui creaturae virtutem sustentandi quantitatem sine subiecto, maxime in sententia Thomistarum, qui censent creaturam elevari posse ad producendum effectum supernaturalem efficaciter, nec non ad creandum? etc.

Obiiciunt denique: Si possibilis esset species impressa divinae naturae, Angelus posset actu speciem naturaliter videre, et consequenter videre posset naturalibus viribus divinam Essentiam, per talem speciem repraesentatam: sed absurdum consequens: ergo et antecedens. Maior patet quantum ad priorem partem; quia cum talis species sit ens finitum et creatum, poterit cognosci ab intellectu Angelico, qui videre potest quodcumque ens finitum actu existens, et sibi sufficienter praesentatum; quia oculus corporalis videns speciem visibilem refractam in speculo, videt obiectum tali specie repraesentatum, ut censet S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 8. Ergo similiter oculus mentis videns speciem divinae Naturae, videbit ipsam divinam Naturam tali specie repraesentatam. Nego maiorem quoad utramque partem. Et quidem quantum ad primam, cum enim illa species esset ordinis supernaturalis, non posset naturalibus viribus percipi ab Angelo, qui naturaliter supernaturalia cognoscere nequit, ut etiam fatentur Thomistae. Nego pariter quantum ad secundam cum Doctore, quaest. 14. Quodlibetica, n. 26.; illa namque species, inquit Doctor, esset medium quo, non autem medium quod visionis beatificae: hoc autem discrimen est inter utrumque medium, quod medium quo non debeat cognosci, nec formaliter aut eminenter continere repraesentatum: medium autem quod debet obiectum repraesentatum formaliter vel eminenter continere. Dixi eminenter, vel formaliter repraesentative, licet enim statua Caesaris v. g. non contineat Caesarem eminenter, cum sit imperfectior homine vero; nec etiam formaliter, quia non est verus homo; continet tamen formaliter repraesentative, nempe secundum rationem talis figurae et coloris. ideoque cognosci debet prius, quod sit imago Caesaris, quam cognoscatur Caesarem repraesentare. Non enim sufficit absolute cognoscere imaginem ad cognoscendum prototypum, sed ultra requiritur, quod haec imago cognoscatur sub ratione formali talis imaginis, ut de imagine divinae Trinitatis impressa homini scribit sanctus Augustinus, lib. 15. cap. 24.

Qui ergo, inquit, vident suam mentem, quomodo videri potest, et in ea Trinitatem istam, de qua multis modis, ut potui, disputavi, nec tamen eam credunt vel intelligunt esse imaginem Dei: speculum quidem vident. sed usque adeo non vident per speculum eum, qui est per speculum videndus: ut nec ipsum speculum quod vident, sciant esse speculum, idest imaginem.

Itaque ut species impressa, et quaevis alia imago deducere possit in cognitionem alterius, tria desiderantur: primo quod haec obiectum repraesentatum contineat vel formaliter, vel eminenter: Secundo quod cognoscatur sub ratione imaginis, et talis repraesentationis: Tertio quod haec cognitio terminetur ad obiectum praesens ut sit intuitiva, vel ad absens si sit abstractiva. Cum ergo species impressa non debeat sic cognosci, nec Deum ita contineat, non sequitur quod ex eius cognitione, divina Essentia videatur. Nec refert quod intellectus, qui habet talem speciem impressam, per eam possit attingere essentiam divinam; exinde enim non sequitur, quod quivis alius intellectus, qui talem speciem videret, per ipsam etiam percipere posset illam divinam Essentiam: quia, inquit Doctor, cognitio intuitiva terminatur ad obiectum, ut praesens est in se, vel in alio, in quo formaliter vel eminenter continetur: quando autem videtur species, seu imago obiecti, neque obiectum continetur formaliter vel eminenter in specie; fieri enim posset, ut obiectum non esset praesens: ergo visa specie impressa, non propterea videtur obiectum per ipsam repraesentatum: sed ultra requiritur, ut ad hanc visionem obiectum moveat sub ratione praesentis, saltem mediate.

Conclusio secunda. — Probabilius est de facto non dari speciem impressam in intellectu Beatorum, quae ipsum determinet ad visionem beatificam, aut cum ipso concurrat effective ad illam visionem formandam. Haec est communis, et

Probatur primo. Quoties obiectum est debite praesens et applicatum potentiae, sufficienterque proportionatum, nullo modo requiritur species impressa: sed ita est in visione Dei; Essentia enim divina est debite praesens et proportionata intellectui beatifico; ergo in eo non requiritur species impressa. Maior patet: Quoties enim causa principalis agere potest per seipsam, non est necesse, ut virtus eius instrumentaliter operetur: sed quoties obiectum est praesens et proportionatum, aeque connaturaliter potest agere, ac species: ergo tunc species nullo modo exigitur; species enim non sunt necessariae, nisi ad supplendam absentiam, et improportionem obiectorum; et consequenter frustra desiderantur, ubi obiectum est praesens, et proportionatum. Minor etiam est certa; siquidem Essentia divina est intime praesens intellectui beatifico, qui Deum videt facie ad faciem, et sicuti est: est etiam ipsi proportionata, quippe cum elevetur per lumen gloriae ad ordinem supernaturalem, et quasi divinum.

Secundo: Ibi non requiritur species impressa, ubi obiectum totum id praestat, quod ipsa eius vicaria species praestare posset: sed Essentia divina totum id praestat, quod praestaret eius vicaria species impressa respectu visionis divinae: ergo talis species non requiritur. Minor constat; species enim impressa ideo desideratur, ut suppleat munus et vices obiecti. Maior probatur: species ut vicaria est obiecti, non habet nisi tria munera: Primum, quod compleat activitatem potentiae illamque constituat in actu primo ad operandum: Secundum, quod determinet eius indifferentiam ad actionem: Tertium, quod illam assimilet intentionaliter obiecto, seu, quod sit virtualis imago obiecti: sed Deus seipso praesens est, et proportionatus, potestque complere activitatem potentiae in actu primo, et determinare illius indifferentiam, ac cum illa concurrere ad exprimendam sui imaginem per verbum mentis, seu per speciem: ergo totum id praestare potest, quod praestaret species obiecti vicaria; proindeque illa non est necessaria.

Dices 1. Quando Deus potest absque ulla repugnantia aliquid efficere per causas secundas, id naturalius efficit per illas, quam cum solo suo concursu particulari: sed si daretur species impressa determinativa intellectus ad visionem, et cum ea concurrens effective ad formandam Dei similitudinem, illa similitudo seu species expressa fieret per causas secundas cum concursu universali Dei: ergo connaturaliori modo visio fieret per speciem impressam, quam a Deo immediate. Distinguo maiorem. Quando talis actio ex se non postulat a Deo fieri immediate, concedo: secus, nego: Visio autem beatifica, cum sit intuitiva, et maxime evidens, ac praestantissima, postulat a Deo fieri modo praestantissimo; adeoque exigit ab eo fieri immediate; quod enim immediate a Deo producitur, sive per modum causae efficientis, sive per modum obiecti motivi, nobilius est ac perfectius, quam id quod ab eo mediante tantum causa secunda oritur.

Instabis. Essentia divina non supplet debite concursum speciei, si visio fieri possit connaturalius mediante specie, quam sine specie: sed ita fieret connaturalius. Probo. intellectus connaturaliori modo completur et constituitur in actu primo potens ad agendum per aliquid intrinsecum, quam per aliquid omnino extrinsecum: sed essentia Dei solum extrinsece constitueret intellectum in actu primo, species autem id praestaret intrinsece: ergo connaturalius intellectus completur ad visionem beatificam per speciem impressam, quam per essentiam divinam, immediate concurrentem in ratione obiecti. Nego minorem. et illius probationis maiorem distinguo: intellectus connaturalius constituitur in actu primo per aliquid intrinsecum, quam per aliquid extrinsecum, si illud per quod constituitur se teneat ex parte potentiae, concedo: si se teneat ex parte obiecti, nego: species autem impressa se tenet ex parte obiecti, adeoque potentia sine illa potest connaturaliter operari, quia non est necesse, ut sit intrinsece completa ex parte obiecti. Advertendum est enim actum vitalem debere quidem procedere a principiis intrinsecis, quatenus est praecise vitalis, non autem quatenus est repraesentatio obiecti.

Dices 2. Ibi necessaria est species impressa, ubi obiectum praestare nequit, quod ipsa praestare potest: sed essentia Dei non potest id praestare, quod praestaret species impressa. Probo. Essentia Dei non potest supplere speciem impressam, nisi constituat prius intellectum in actu primo potentem ad operandum, adeoque nisi intellectum informet: sed non potest intellectum informare: ergo nec vicem speciei supplere. Deinde, supplere nequit defectum speciei, si reddere nequeat intellectum similem obiecto: sed Essentia divina non potest reddere intellectum similem sibi, fieri enim nequit haec similitudo, nisi per informationem; essentia autem non potest intellectum informare. Denique, species unit intelligibiliter obiectum potentiae cognoscenti: sed haec unio non fit sine informatione: ergo cum essentia divina intellectum informare nequeat, etiam nec supplere potest vices speciei. Distinguo maiorem. Essentia divina non potest supplere vices speciei, ut est accidens, nisi informet intellectum, concedo; non potest supplere speciem, prout est vicaria obiecti, nego: ad hoc enim sufficit extrinseca assistentia divinae essentiae cum determinata Dei voluntate, qua Deus vult libere videri a creatura. Ad probationem, nego intellectum non posse constitui potentem in actu primo, nisi per informationem alicuius intrinseci, ad id enim solum sufficit extrinseca divinae Essentiae assistentia, siquidem etiam sine ullo lumine gloriae, sed cum solo uberiori Dei concursu, fieri potest visio beatifica, ut infra probabimus. Ad posteriorem probationem dico, non aliam absolute requiri assimilationem, et unionem intellectus cum obiecto, quam praesentiam, et proportionem obiecti; sed haec praesentia, et proportio fit independenter a specie impressa, et per solam divinam assistentiam extrinsecam: ergo ad divinam visionem non absolute desideratur species impressa.

Conclusio tertia. — Concursus, quem Deus praestat per modum obiecti ad visionem beatificam, non est ab essentia divina praecise, et formaliter; sed a voluntate Dei, seu omnipotentia. Haec est communis et

Probatur primo. Actiones omnes Dei ad extra sunt liberae: ergo fiunt dependenter a voluntate, et omnipotentia. Antecedens patet; consequentia probatur: si essentia concurreret, ille concursus esset necessarius: sed Deus non necessario concurrit ad visionem beatificam, sed tantum libere: ergo talis concursus non est ab essentia, ac proinde est a voluntate. Deinde: Per illud Essentia divina concurrit loco et vice speciei impressae, per quod continet ipsam speciem: sed per omnipotentiam continet ipsam speciem impressam, si enim illam produceret, non produceret, nisi per omnipotentiam: ergo non supplet eius concursum, nisi per omnipotentiam. Denique: Si Essentia divina immediate concurreret ad visionem beatificam, quatenus entitas est, ille concursus per se non esset liber; sed tantum ex eo, quod esset coniunctus cum generali concursu omnipotentiae divinae elevantis intellectum creatum, et libere conservantis lumen gloriae: sed absurdum videtur asserere concursum Dei non esse per se immediate liberum: ergo pariter absurdum est essentiam divinam concurrere ad visionem beatificam quatenus est entitas, non autem prout est voluntas, aut omnipotentia realiter.

Dices 1. Essentia divina est per seipsam immediate intelligibilis, etiam quatenus praescindit ab omnipotentia divina, illamque praecedit in ratione obiecti: ergo immediate concurrit cum intellectu creato ad sui cognitionem. Deinde, Essentia divina immediate terminat visionem: ergo etiam immediate movet intellectum ad visionem formandam, alioquin esset obiectum dumtaxat terminativum, non autem motivum. Denique, ipsa Essentia respectu divinae intellectionis fungitur munere speciei impressae: ergo etiam respectu intellectionis creatae. Distinguo primam maiorem. est immediate intelligibilis proxime, et formaliter, nego: remote, et radicaliter tantum, concedo: non enim Essentia divina dici potest proxime intelligibilis, nisi quatenus proportionatur intellectui; non proportionatur autem, nisi quatenus intellectus elevatur; nec elevatur, nisi per omnipotentiam; et consequenter Essentia divina non est proxime, et formaliter intelligibilis, nisi per omnipotentiam. Ad secundum, dico Essentiam divinam esse verum obiectum motivum simul, et terminativum, licet non eodem modo terminet, quo movet, terminat enim immediate, movet autem solum mediante omnipotentia divina. Ad tertium, dico non esse parem rationem de visione beatifica increata, et creata, quia visio divina non est libera, sed naturalis, proindeque Essentia divina intellectum Dei determinat per se proxime, et immediate ad sui visionem, et idcirco non potest habere rationem, nec vices gerere speciei respectu illius; secus est autem de cognitione creata, quae cum libere producatur, etiam requirit, ut Deus ad ipsius productionem libere concurrat, quod fieri nequit, nisi per voluntatem seu omnipotentiam divinam.

Dices 2. Essentia, ut essentia, est obiectum beatificum, non autem essentia, ut voluntas, seu ut volens est: igitur movere ad actum beatificum convenit essentiae divinae quatenus essentia est, non autem quatenus est omnipotens. Confirmatur. si per impossibile Deus non esset omnipotens, et volens, nihilominus essentia eius movere posset intellectum creatum ad sui visionem: ergo ad ipsam visionem praecise non movet quatenus est omnipotens: sed quatenus est essentia. Distinguit antecedens. Doctor, q. 14. Quodl.: Essentia est obiectum beatificum immediatum in ratione terminantis, concedit; in ratione moventis, negat: movet enim, inquit, tantum remote, et mediante actu voluntatis elevantis talem intellectum ad sui visionem. Ad confirmationem dicit, quod illa essentia volens, et omnipotens, nihil omnino posset causare ad extra, proindeque non posset elevare intellectum ad sui visionem, ideoque nec posset videri.

Quaeres primo: An visio Beatifica, quae fieret mediante specie impressa, esset intuitiva? Affirmo. illa enim visio censetur intuitiva quae terminatur ad obiectum praesens, et movens per suam praesentiam, saltem mediate ad sui intuitum: sed ita esset, si visio beatifica fieret per speciem; essentia namque divina moveret intellectum beatificum ad sui visionem mediante tali specie impressa, et consequenter illa visio esset intuitiva. Dices. Visio non censetur intuitiva, quae non terminatur ad obiectum praesens, et movens immediate: sed si daretur species impressa, essentia divina non moveret, nec terminaret immediate intellectus beatifici operationem: ergo non esset intuitiva. Distinguo maiorem. movens immediate tamquam obiectum quod, concedo; tamquam obiectum quo, nego. Itaque Essentia divina moveret intellectum beatificum, illiusque operationem terminaret tamquam obiectum quod, et adaequatum; species vero moveret tantum tamquam obiectum quo, adeoque visio non minus foret intuitiva.

Quaeres secundo: An saltem divina virtute fieri possit visio intuitiva alicuius obiecti, minime influentis, nec moventis per se immediate, vel mediate, et ipso etiam obiecto absente? Affirmo cum Aureolo nostro quaestione 2. Prologi, art. 3. Et ratio est, quia visio intuitiva est qualitas absoluta pendens ab obiecto in genere causae efficientis: sed Deus supplere potest efficacitatem causae efficientis, et effectum conservare independenter ab eius concursu: ergo etiam poterit absente obiecto conservare visionem illius intuitivam, adeoque esse poterit intuitiva visio obiecti etiam absentis. Dices. Visio intuitiva non solum pendet ab obiecto praesente realiter in genere moventis seu causantis, sed etiam in ratione terminantis: at Deus non potest supplere terminationem, quia reducitur ad genus causae formalis, ab ea enim actus specificatur, tamquam a forma: ergo non poterit absentiam obiecti supplere in visione intuitiva. Distinguo maiorem. concurrit in ratione terminantis per se, vel per aliud sibi simile, concedo; per se solum, nego; quando enim obiectum apparet in speculo per emissam a se speciem, licet obiectum istud realiter non sit speculo praesens, sed tantum intentionaliter et per sui speciem et imaginem, tamen dicitur visionem terminare, non quidem per se, sed per aliud sui similitudinem gerens.

Dices 2. Haec responsio directe pugnat in Doctorem Subtilem; etenim pluribus locis videtur aperte docere intuitivam notitiam absolute causari non posse absque immediato concursu obiecti, et sine ulla specie impressa vel ab obiecto emissa, vel a Deo infusa: ita docet in 2. dist. 3. q. 11. et dist. 9. q. 2. et dist. 14. q. 3. et alibi, quibus in locis videtur Doctor ad visionem immediati obiecti concursum requirere. Respondeo. Doctorem hac in re nobis non adversari, quia primo, ut notat Smisingus Dist. 6. q. 1. n. 12. Doctor admittit ubique cognitionem sensuum esse intuitivam, quae tamen fit per species, ut ipsemet docet in primum dist. 3. q. 6. et in 2. dist. 9. q. 2. Secundo affirmat intellectum nostrum formare cognitionem intuitivam de obiecto repraesentato in phantasmate, ut constat ex 2. dist. 3. q. 9. Huiusmodi autem cognitio intellectus fit per speciem productam ab intellectu agente, et phantasmate: ergo censet speciem impressam non officere visioni intuitivae.

Ut autem evidentius pateat eius mens, faciliusque solvantur omnes ipsius sententiae, quibus plerumque negare videtur, cognitionem posse dici intuitivam, quando fit per speciem, sciendum est, ipsum duplicem distinguere speciem impressam: Unam quidem, quae procedat ab obiecto movente saltem mediate, et praesente, quaeque habeat tantum rationem obiecti quo, seu medii, quo obiectum movet ad sui visionem. Aliam autem, quae nata sit manere, et movere intellectum ad obiecti cognitionem, etiam absente ipso obiecto, et consequenter, quae habeat rationem obiecti quod. Censet autem Doctor priorem speciem concurrere posse naturaliter ad visionem intuitivam, quippe cum non excludat, sed importet praesentiam obiecti, saltem mediate moventis; an autem alia species possit etiam divinitus concurrere ad visionem intuitivam, anceps est Doctor. Dicendumque convenientius ad eius mentem illam speciem absente obiecto non posse concurrere ad efficiendam visionem intuitivam, in absentia eiusdem obiecti, licet concurrere possit saltem divinitus ad conservandam visionem intuitivam, quae producta fuerat in praesentia obiecti.

Ex dictis constat, ad formandam intuitivam Dei visionem necessario desiderari divinum aliquod auxilium, quo imbecillis creatae mentis acies roborata in splendidissimum Divinitatis Solem figi possit; hoc autem supernaturale auxilium solito Lumen gloriae appellatur, eo quod in intellectu beatifico receptum, Deum aspectabilem ei exhibeat, ut eum revelata facie speculari possit, et transformari in eamdem imaginem de claritate in claritatem, ut S. Apostolus loquitur. Merito autem appellatur Lumen, quia simul cum intellectu beatifico concurrit ad formandam visionem intuitivam Dei, quae cum sit Divinitatis manifestatio ac repraesentatio, recte lumen appellatur: Omne enim quod manifestatur, lumen est, inquit Apostolus ad Ephesios 5. An autem lumen hoc necessario debeat admitti, ita quod eo secluso nec videatur, nec videri possit divina Essentia, non inter se conveniunt Auctores: quid autem verius statuendum sit, ut appareat

Notandum 1. Lumen gloriae in hoc distingui a specie impressa, quae etiam lumen est, quod lumen gloriae se teneat ex parte potentiae, quam complet, elevat, corroborat, et disponit ad visionem beatificam antecedenter ad repraesentationem obiecti, si sit lumen habituale; species autem se tenet ex parte obiecti quod repraesentat, et cuius est vicaria, ut cum potentia concurrat ad formandam visionem. Haec autem duo diversa esse constat, fieri enim potest, ut obiectum aliquando sit sufficienter oculo praesens, sive per se immediate, sicut lux, v. g. quam Doctor Subtilis asserit absque ulla specie impressa posse videri, sive mediante specie impressa, sicut videntur omnia alia obiecta, praesertim corporea; nec tamen poterit oculus illud aspicere propter imbecillitatem, et infirmitatem suam, maxime quando obiectum ingenti lumine ita perfunditur, ut in illud oculus tendere nequeat, nisi prius auxilio confirmetur et corroboretur. E contrario autem, potest oculus ita esse optime dispositus, ut nulla ope indigeat ex parte sui ad conspiciendum obiectum, quod tamen videre non potest defectu manifestationis, aut speciei impressae, si nempe obiectum fuerit in mediis tenebris, per quas illa species non potest effundi, nec obiectum manifestari.

Notandum 2. Triplex distingui posse lumen gloriae, nimirum obiectivum, habituale, et actuale. Primum est ipsamet Essentia divina concurrens immediate, et effective per modum obiecti cum intellectu beatifico ad formandam sui visionem. Secundum dicitur qualitas supernaturalis recepta in intellectu beatifico, et illum elevans, corroborans, et complens antecedenter ad actum, ipsumque efficiens potentem proxime, ut formare possit actualem Dei visionem, eo scilicet modo, quo charitas habitualis consummata voluntatem informat, et perficit ad eliciendum amorem beatificum. Tertium dici potest qualitas actualis etiam supernaturalis, qua intellectus, non quidem antecedenter ad actum, perficitur et completur, sed in ipsiusmet actus productione, sicut gratia actualis dicitur illa, quae de facto et actu concurrit ad actum supernaturalem, ita ut desinente actu, ipsa etiam desinat et cesset. In quo differt a gratia habituali, quod haec perseveranter animae insit, ipsamque compleat, et statuat in actu primo capacem operationis. Habitus enim supernaturales in hoc a naturalibus maxime discrepant, quod hi concurrant tantum ad modum, illi vero ad substantiam actus; naturales tantum facilitatem tribuant, supernaturales autem vim et completam activitatem conferant.

Notandum 3. Triplex munus luminis gloriae ab aliquibus Theologis distingui: Primum est constituere intellectum beatificum in actu primo ad eliciendam visionem intuitivam Dei, ipsum videlicet elevando, corroborando, et uniendo cum obiecto beatifico. Secundum est ipsum disponere ad recipiendam visionem divinam, quae cum sit forma supernaturalis, inquiunt, recipi non potest in intellectu, nisi supernaturali aliquo auxilio disponatur ad hanc receptionem. Tertium aliqui statuunt in dispositione ad visionem beatificam eliciendam; censent enim lumen gloriae non concurrere efficienter, neque tamquam causam principalem, aut instrumentalem, sed solum per modum ultimae dispositionis ad producendam visionem beatificam. Haec autem an vera sint, resolvendum est. Tria itaque hic proponuntur discutienda: Primum an lumen gloriae necessario sit admittendum. Secundum, an illud lumen sit habituale, vel tantum actuale, aut obiectivum. Tertium, an concurrat ad visionem beatificam, tamquam causa efficiens, principalis aut instrumentalis, vel solum ut dispositio; idque tam ad eliciendam visionem, quam ad eam recipiendam.

Conclusio prima. — Lumen gloriae necessario requiritur ut intellectus creatus videre possit Deum intuitive. Haec est de fide definita in Conc. Viennensi in Clement. Ad nostrum, De haereticis, ubi damnantur errores et articuli Beguardorum, inter quos hic erat quintus: Quamlibet naturam intellectualem in seipsa naturaliter esse beatam, nec indigere lumine gloriae ipsam elevante ad videndum Deum. Quem errorem Ecclesia proscribit, decernitque animam indigere lumine gloriae ad videndum Deum, et eo beate perfruendum.

Probatur primo, ex Scriptura: Psalmo 25: Ut placeant coram Deo in lumine viventium. Apocalypsis 21. Civitas non eget Sole, nam claritas Dei illuminabit illam. Cap. 22: Videbunt faciem eius, et non egebunt lumine Solis, quia Dominus illuminabit illos, et regnabunt in saecula. Maxime autem id colligitur ex Psalmo 55: Apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen; nam licet primarius sensus sit, in Filio videbimus Patrem, vel in Christo videbimus Deum, ut patet ex Concilio Nicaeno, et Epistola 1. Evaristi Papae ad Episcopos Africae, ut etiam interpretatur Origenes, lib. 1. De principiis, c. 8; in lumine videbimus lumen, idest, in Verbo et sapientia tua videbimus te Patrem; quid enim aliud lumen Dei dicendum est, in quo quis videt lumen, nisi virtus Dei per quam quis illuminatur, vel veritatem rerum omnium pervidet, vel ipsum Deum cognoscit, qui veritas appellatur?; nihilominus de lumine gloriae hunc propheticum textum ceteri Patres solito interpretantur, maxime autem S. Augustinus, vel quisquis est alius auctor libri Soliloquiorum, ubi c. 36. ait:

Videbimus in lumine tuo lumen tuum. quale autem lumen? Lumen immensum, lumen incorporeum, incorruptibile, incomprehensibile, lumen indeficiens, lumen inextinguibile, lumen inaccessibile, lumen increatum, lumen veridicum, lumen divinum, quod illuminat oculos Angelorum, quod laetificat iuventutem Sanctorum, quod est lumen luminum, et fons vitae, quod es tu Domine Deus meus: tu es quippe lumen in cuius lumine videbimus lumen, te scilicet in te, in splendore vultus tui, quando te videbimus facie ad faciem.

Secundo, idipsum colligitur ex aliis sanctis Patribus; sanctus enim Dionysius cum de intuitu Dei loquitur, illum collustrationem, et illuminationem passim appellat, maxime capite primo de Divinis Nominibus, ubi ait: Beatas mentes constanter, et immobiliter ad illucentem sibi radium attolli, et congruo permissarum sibi illuminationum amore cum sacra quadam reverentia temperanter et sancte, quibusdam velut in altum pennis, sublevari. Item Irenaeus lib. 1. cap. 37. Quemadmodum, inquit, videntes lumen intra lumen sunt, et claritatem eius per- cipiunt, sic et qui vident Deum, intra Deum sunt, percipientes eius claritatem, vivificat autem eos claritas, percipiunt ergo vitam, qui vident Deum. Similiter S. Greg. exponens illa verba Iob c. 36: In naribus suis abscondit lumen, et annuntiat amico suo, quorum possessio eius sit, haec habet: Amicus veritatis, inquit, est recte amator actionis. Unde, et ipsa veritas suis Discipulis dicit: Vos amici mei estis, si feceritis, quae praecipio vobis; de hac igitur luce, et aeternae patriae amico suo Deus annuntiat, quod possessio eius sit, ut nequaquam infirmitatis suae fragilitate desperet, sed tanto certius sciat, quia illius lucis claritatem possidebit, quanto nunc vitiorum pulsantium tenebras prius calcat.

Tertio denique haec veritas ratione probatur: Omnis potentia, quae ex se, et ex sua natura est insufficiens, et improportionata ad aliquem actum eliciendum, et obiectum conspiciendum, indiget corroborari, et elevari ad hanc visionem eliciendam: sed intellectus creatus ex natura sua est insufficiens ad videndum Deum, ut supra probatum est: ergo indiget aliqua virtute superaddita, quae lumen gloriae appellatur. Deinde, ut intellectus connaturaliter uniatur cum Essentia divina, aut specie intelligibili, debet esse completus in ratione potentiae intellectivae: sed intellectus non est ita completus ex natura sua: ergo indiget lumine gloriae, per quod compleatur. Denique, triplex a Theologis distingui solet Dei cognitio, qua Philosophi, Fideles, et Beati triplici gradu ad Deum ascendunt: Prima naturalis est oriunda a rebus, quae sensu percipiuntur; altera naturam superat, qua Deus auctor gratiae per revelationem in Christianae Religionis mysteriis, veluti per cancellos se prodit; tertia demum divinior, qua sese Deus, ut fons beatitudinis revelata facie beatis mentibus exhibet conspiciendum. Haec autem triplex cognitio nonnisi per inditum lumen haberi potest, nam Deus, ut auctor naturae, rationis naturalis lumine percipitur, ut auctor gratiae, in hac mortali vita, fidei radio cognoscitur: ergo etiam nonnisi splendidissima gloriae luce clare et intuitive a Beatis videri debet. Prima cognitio assimilatur visioni nocturnae, quae nonnisi per exiguum lumen obiectum deprehendit. Secunda, aurorae, quae sensuum quidem tenebras, et phantasmatum caliginem excutit, sed nihilominus nondum in apertum diem veritates, quas declarat, prodit. Tertia autem plena meridies est, quam olim optabat sponsa Canticorum primo, his verbis: Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie. Quae verba sic egregie interpretatur S. Bernardus, Serm. 33. in Cantica:

nam hic pascis, sed non in saturitate, nec cubare licet, sed stare, et vigilare oportet propter timores nocturnos. Heu! nec clara lux, nec plena refectio, nec mansio tuta; et ideo indica mihi ubi pascas, ubi cubes in meridie, vultum tuum, Domine, requiro, vultus tuus meridies est, meridies clara tui et intuitiva visio, aut vere meridies plenitudo fervoris et lucis, solis statio, umbrarum exterminatio, desiccatio paludum, foetorum depulsio, aut perenne solstitium, quando jam non inclinabitur dies, et lumen meridianum, aut vernalis tempestas, aut ostrea venustas, aut autumnalis ubertas, et ne quis reperisse videatur, aut quies, et feriatio hyemalis.

Dices 1. Ideo requireretur lumen gloriae, ut intellectus disponeretur, et fieret proportionatus cum Deo videndo: sed intellectus etiam lumine gloriae instructus non esset proportionatus cum Deo videndo; Deus enim semper restat infinitus, et incomprehensibilis: ergo, etc. Distinguo minorem. Non esset proportionatus secundum entitatem, et perfectionem entis, concedo; secundum cognoscibilitatem, et rationem obiecti, nego. Licet enim Deus non habeat proportionem entitativam cum intellectu beatifico, qui semper est finitus, ille autem infinitus, nihilominus habet proportionem in ratione obiecti cognoscibilis finito modo, quia inter Deum visibilem, et intellectum creatum videntem non est distantia simpliciter infinita, sed tantum secundum diversum ordinem, naturalem, et supernaturalem. Unde haec distantia et improportio superari potest per lumen aliquod creatum ordinis supernaturalis, quod sit quaedam participatio divinae intellectualitatis, quale est lumen gloriae.

Instabis. Non potest lumen gloriae confortare et perficere intellectum ad visionem eliciendam, nisi habeat virtutem similem intellectui: sed lumen gloriae non habet virtutem similem intellectui creato, hic enim vitalis est, illud autem est qualitas vitae expers: ergo non potest perficere et confortare intellectum ad eliciendam visionem beatificam, quae est actio vitalis. Respondeo 1. negando Maiorem: species enim, et alii habitus licet non sint vitales, et essentialiter distinguantur a potentiis, quibus insident, nihilominus eas perficiunt, et iuvant ad suas actiones eliciendas. Secundo, distinguo minorem: Lumen gloriae non est virtus vitalis ut quod, quasi ex se esset principium elicitivum actus vitalis, et formaliter vitam haberet, concedo; non est virtus vitalis ut quo, seu vis quaedam ordinata ad elevandum intellectum ad vitam altiorem et perfectiorem, nego: sicut enim licet semen v. g. non sit animatum, nec vivens ut quod, quia tamen est vis quaedam instrumentaria ordinata a natura ad generationem viventis, potest dici vivens ut quo: sic licet lumen gloriae non habeat ex se vitam ut quod, eam tamen habet ut quo, quia animam intellectivam jam de se viventem vita intellectuali naturali confortat ut elevet ad eliciendum actum vitae perfectioris, nimirum beatificae.

Dices 2. Idcirco requireretur lumen gloriae, ut determinaret intellectum ad visionem beatificam: sed intellectus sufficienter determinatur ad illam visionem per Essentiam divinam ipsi unitam in ratione speciei intelligibilis: ergo superfluum est lumen gloriae. Distinguo maiorem. Requiritur lumen gloriae, ut determinet intellectum ad visionem beatificam ex parte potentiae, concedo; ex parte obiecti, nego. Similiter distinguo minorem: intellectus creatus sufficienter determinatur per manifestationem Essentiae divinae ad illius visionem determinatione se tenente ex parte obiecti, concedo; ex parte potentiae, nego. Cum enim omnis cognitio fiat ex obiecto, et potentia, requiritur maxime ad cognitionem intuitivam duplex determinatio: una ex parte obiecti, qua fiat per emissam ab eo speciem expressam, vel per immediatam sui ipsius manifestationem, et unionem per modum speciei impressae; alia autem ex parte potentiae, quae eam compleat, et confortet ad talem actum eliciendum.

Conclusio secunda. — Probabilius est lumen gloriae esse qualitatem habitualem a specie impressa, et actuali concursu distinctam. Haec est communior Doctorum sententia, et videtur conformior menti Doctoris Subtilis, maxime in 1. dist. 17. q. 3. n. 36, ubi ad argumentum quod sibi hoc modo proposuerat: Sine habitu informante potest esse visio: ergo et fruitio perfectissima, hanc unicam subiicit solutionem, adeoque ex propria sua sententia: Respondeo, inquit, nullus communiter negat in gloria habitum luminis gloriae in intellectu, et iste ex parte intellectus potest poni correspondere charitati ex parte voluntatis. Quasi diceret, quod quemadmodum charitas habitualis requiritur in patria, ut corroboret, et compleat voluntatem ad eliciendum amorem beatificum, ita pariter desideratur lumen aliquod habituale, quod intellectum compleat, et perficiat ad eliciendam visionem beatificam: hoc autem est Lumen gloriae; ac proinde ex Doctoris mente Lumen gloriae est qualitas habitualis.

Probatur conclusio. Et primo quidem, quod illud lumen gloriae non sit species impressa. Requiritur necessario Lumen gloriae ad videndum Deum: sed ad id species impressa non est necessaria: ergo Lumen gloriae non est species impressa. Deinde, licet daretur species impressa in visione beatifica, non minus ultra desideraretur Lumen gloriae: ergo hoc a specie impressa distinguitur. Probatur antecedens: ad eliciendam visionem beatificam necessum est, ut intellectus compleatur non solum ex parte obiecti, sed etiam ex parte potentiae; sed per speciem impressam completur solum ex parte obiecti, cuius illa species est vicaria: ergo ultra speciem impressam adhuc desideratur Lumen gloriae. Probatur maior: plura requiruntur ad actus supernaturales, quam ad naturales: sed ad actus naturales eliciendos sufficit, quod potentia visiva, v. gr. compleatur ex parte obiecti moventis, et concurrentis per se immediate, vel mediante specie ad eliciendam visionem naturalem: ergo ad visionem supernaturalem requiritur aliquid, praeter speciem impressam, quod compleat intellectum ex parte sui. Denique, sine specie impressa, vel intellectus creatus est completus ex parte sui, vel non. Si sit: ergo illa species non est Lumen gloriae, quod necessario requiritur ad complendum intellectum creatum in ordine ad visionem supernaturalem. Si non sit ex se completus: ergo ex parte sui requirit aliquid per quod compleatur. Illud autem completivum non potest esse species impressa, quia non se tenet ex parte potentiae, sed ex parte obiecti, quod repraesentat, et cuius vices agit: ergo Lumen gloriae a specie impressa distinguitur.

Confirmatur. Species supplens vicem obiecti nullam addit virtutem potentiae ad illud conspiciendum, sed illam supponit; quantumcumque enim species visibiles obiecti praesentis sistantur oculo laeso vel debili, non sanatur nec roboratur eius virtus visiva: ergo defectus virtutis, qui est in oculo creato ad videndum Deum, non potest suppleri per speciem impressam Essentiae divinae, sed ultra requiritur aliquod Lumen intrinsece potentiam afficiens et perficiens ac corroborans ad actum eliciendum. Deinde, eo modo se habet intellectus creatus ad visionem beatificam, quatenus est actus supernaturalis, quomodo se habet ad actum fidei, etiam ordinis supernaturalis: sed improportio, quae est in intellectu ad eliciendum actum fidei, non suppletur per solam speciem obiecti credibilis, quantumcumque enim proponatur obiectum credibile, intellectus non eliciet actum fidei, nisi elevetur et confortetur per receptum in se aliquod auxilium supernaturale: ergo a simili quantumcumque manifestetur obiectum beatificum, non poterit videri ab intellectu creato, nisi prius elevetur per lumen aliquod ipsum perficiens, et complens in actu primo ad eliciendam visionem, sicut per lumen fidei elevatur ad credendum.

Probatur etiam secunda, et tertia pars. Nimirum, quod lumen illud potius dici debeat habituale, quam actuale. Omnis causa efficiens priusquam effectum suum producat, et actu eliciat, debet constitui in actu primo potens ad illam productionem, et operationem: sed intellectus creatus non potest connaturaliter ita constitui, nisi per lumen habituale: ergo lumen gloriae potius est habituale, quam actuale. Maior patet: nam actus primus praesupponitur ad secundum. Unde priusquam aliquis actus vel effectus producatur, praesupponi debet virtus illius productiva, adeoque potentia capax illius operationis, et productionis. Minor probatur: implicat causam aliquam constitui potentem in actu primo per aliquid se tenens ex parte actus secundi, actus enim primus praecedit secundum prioritate saltem naturae, nullum autem prius constituitur in suo esse per aliquid, quod ipsi posterius est; sed lumen gloriae actuale si aliquod esset, se potius teneret ex parte actus secundi; esset enim ipsemet actualis Dei influxus, cum ipso intellectu creato: ergo intellectus creatus fieri nequit intrinsece potens in actu primo ad videndum Deum per solum lumen actuale saltem connaturaliter. Deinde; intellectus nequit fieri connaturaliter potens in actu primo ad visionem beatificam, per quod magis influit in effectum, quam in potentiam; sed illud lumen actuale magis influeret in visionem ipsam, quam in intellectum; esset enim ipsemet actualis Dei influxus per lumen transiens in intellectum, sed in eo non perseverans. Denique, visio beatifica durat per totam aeternitatem: ergo connaturalius elicitur a principiis perseverantibus, quam a praetereuntibus, et alternatim succedentibus: sed lumen actuale est principium transiens, habituale vero est principium perseverans: ergo connaturalius visio beata fit per lumen habituale, quam per actuale; adeoque lumen illud gloriae magis dicendum est habituale, quam actuale.

Dices. Doctor Subtilis huic sententiae manifeste adversatur pluribus, maxime in 1. dist. 14. quaest. 2. ubi ait:

in quocumque instanti priore naturaliter ipsa visione, nulla est causa naturaliter prior ipsa visione, usque enim ad illud instans naturae, quo intellectus videt, non habet intellectus unde posset in istam visionem: sed tantum praecedit naturaliter ipse intellectus in se, et obiectum, quod potest elicere ipsam visionem: et dist. 31. qu. unica num. 2. ait: Non est necessarium ponere aliquem habitum in patria creatum in ipsa anima, qui sit principium videndi, vel tenendi obiectum, saltem alium, nisi charitatem; quia habitus non ponitur in potentia, nisi ad facilitandum, et habilitandum potentiam ad eliciendum actum. Et in 4. dist. 39. qu. 11. n. 10. cum dixisset et Scriptura, et fide colligi, necessarium esse habitum charitatis in Beato ad eliciendum amorem beatificum, concludit: Lumen autem gloriae ad visionem non videtur mihi necesse poni, quia quod dicitur de lumine naturali corporali quod requiritur, non solum propter obiectum, sed propter oculum, videtur mihi esse quaedam metaphora. Quanto enim obiectum est magis in se lux, tanto minus propter ipsum requiritur de lumine, nec requiritur propter receptionem, ut dictum est; unde minus videtur mihi necesse ponere lumen, quam speciem, quia si species ponitur, hoc est ut memoria sit perfecta ex parte intellectus: sed an sit ponere talem speciem propter formalem operationem, et perfectionem potentiae, dicetur alias; ergo Doctor non censet lumen gloriae esse qualitatem habitualem. Nego antecedens. Praefatis enim et aliis similibus locis nihil aliud intendit Doctor, quam quod illud gloriae lumen non requiratur solum ut dispositio ad visionem recipiendam, neque tantum ad ornatum, et decorem ipsius intellectus, nec ut obiectum fiat actu visibile, et intelligibile: sed quod desideretur per modum concausae perficientis ipsum intellectum, non quidem ad recipiendam, sed ad eliciendam visionem beatificam: quod aperte indicat praefata quaestione 11; cum enim dixisset num. 10: Si autem intellectus fit mere passivus habens se solum in ratione susceptivi ad actum visionis, cum non requiratur propter receptionem solam aliqua forma ex parte intellectus, ut supra ostensum est, tunc non requiritur lumen gloriae: subdit n. 12. ipsum lumen requiri ut elevet potentiam in ordine ad operationem, ipsamque compleat, et de imperfecta et remota perfectam et proxime potentem efficiat ad eliciendam visionem. Respondens enim ad hoc obiectum argumentum: quod si intellectus ex se non sit activus, et potens ad eliciendam visionem beatificam, non poterit potens fieri ad eam eliciendam per aliquem habitum, dico, inquit, quod modo habet potentiam remotam, tunc autem propinquam. Unde sicut intellectus est sine habitu, dico, hic et ibi eadem natura, ita posse videre est hic et ibi eadem potentia: sed modo est remota, tunc erit propinqua. Si autem potentia passiva, et receptiva, tunc non requiritur lumen gloriae.

Conclusio tertia. — Intellectus creatus elevari potest ad videndum Deum per solum lumen obiectivum, seu concursum omnino extrinsecum Dei, et absque ullo lumine intrinseco, vel habituali et permanenti, vel actuali et transeunte. Haec videtur pariter communior inter Theologos contra nonnullos recentiores Thomistas.

Probatur primo. Ideo non posset ita elevari intellectus creatus, quia ad visionem beatificam essentialiter et necessario requireretur lumen habituale vel actuale, ita quod nullatenus ipsum lumen Deus supplere posset: sed falsum est consequens: ergo et antecedens. Maior patet: probatur minor. Ideo essentialiter ad visionem beatificam desideraretur illud lumen gloriae, maxime quia illa est ordinis supernaturalis: sed illud lumen ita non exigitur propter supernaturalitatem visionis: ergo non exigitur essentialiter, etc. Maior est certa, cum enim visio sit vitalis et supernaturalis, intellectus sufficienter ad eam concurrit ex se quatenus vitalis est: ideoque solum requirit lumen et auxilium supernaturale quatenus illa visio supernaturalis est. Minor probatur, primo quidem de lumine habituali: si requireretur essentialiter lumen gloriae habituale propter supernaturalitatem visionis, requireretur etiam essentialiter habitus fidei ad omnem actum fidei, et habitus charitatis ad omnem actum charitatis; quia ipsi actus etiam sunt supernaturales: consequens autem falsum est, quia cum primum homo convertitur a peccato per actum charitatis, actus ille praecedit habitum, et illum causat: dicere autem, quod idem ille actus, qui causat habitum, causetur ab eo ipso habitu, quem causat, est absurdissimum; alioquin posset idem sub eodem conceptu supponere suam existentiam; nam effectus praesupponit suam causam, et causam suae causae, igitur supponeret seipsum ut causam suae causae.

Secundo: Dei omnipotentia non magis per extrinsecam assistentiam potest supplere defectum speciei, quam defectum luminis: sed potest supplere defectum speciei: ergo et luminis. Denique, Deus per seipsum facere potest quidquid faciunt causae secundae concurrentes solum efficienter, non vitaliter; potest enim calefacere sine igne, illuminare sine Sole: sed lumen istud effective solum concurrit, et non vitaliter: ergo Deus per seipsum supplere potest eius defectum, praesertim cum nulla contradictio contrarium suadeat, ut patebit in solutione argumentorum.

Dices 1. Implicat dari actum secundum sine actu primo; prius enim est posse agere, quam agere: sed lumen gloriae est actus primus respectu visionis: ergo implicat visio Dei sine lumine actuali aut habituali. Deinde, implicat fieri posse visionem sine potentia: sed lumen gloriae est tota potentia intellectus videntis supernaturaliter: ergo implicat intellectum posse videre supernaturaliter sine lumine. Denique, tam visio beatifica, quatenus est supernaturalis, pendet a lumine, quam pendeat ab intellectu quatenus est vitalis: sed prout est vitalis, essentialiter pendet ab intellectu, ita ut sine illo elici non possit: ergo etiam quatenus est supernaturalis pendet essentialiter a lumine. Distinguo minorem prioris argumenti. Lumen est actus primus respectu visionis, necessarius secundum potentiam ordinariam, ut producatur visio connaturaliter, concedo; necessarius absolute, ut simpliciter talis visio producatur, nego: Deus enim per omnipotentiam suam supplere potest et gerere vices eius luminis, quod intellectum constitueret in actu primo vel secundo ad agendum. Secundi argumenti etiam minorem similiter distinguo: Lumen est potentia, ut visio beatifica producatur connaturaliter, concedo: ut producatur simpliciter, nego. Tertii denique argumenti nego maiorem: falsum enim est, quod visio tam pendeat a lumine, quatenus est supernaturalis, quam pendet ab intellectu, quatenus est actus vitalis; nulla enim causa creata vel increata concurrit ad visionem praecise quatenus vitalis est, praeter ipsum intellectum, qui solus illam producit immanenter; at vero Deus semper concurrit ad visionem illam, quatenus est supernaturalis, idque tamquam causa princeps, sive immediate per uberiorem et extraordinarium suum concursum, sive mediante habituali aut actuali lumine ab ipso solo producto.

Dices 2. Visio creata suppleri nequit per solam extrinsecam assistentiam cognitionis increatae Dei: ergo nec lumen creatum suppleri poterit per solam assistentiam omnipotentiae divinae. Nego consequentiam. Discrimen enim est, quod visio creata habeat rationem causae formalis, quia reddit intellectum formaliter videntem: lumen autem gloriae sive habituale, sive actuale, effective tantum concurrit ad visionem beatificam, ut constabit infra, ideoque non est mirum, quod Deus, qui non potest supplere effectum formalem visionis, quia non potest habere rationem formae, possit supplere effectum luminis, quia habere potest, et de facto habet rationem causae.

Dices 3. Lumen requiritur ad manifestandum obiectum formaliter: sed Deus nequit manifestare formaliter obiectum se solo: ergo nequidem supplere defectum luminis. Maior patet; quia visio corporea, v. g. nequit formari, nisi prius obiectum illuminetur, nec prima principia cognosci, nisi per lumen intellectus illustrentur, quae illuminatio et illustratio non fit efficiendo aliquid, sed tantum illustrando et manifestando obiectum; ergo intellectus creatus nequit videre Deum, nisi Deus illuminetur per lumen quod illustret, non efficiendo, sed formaliter afficiendo potentiam. Distinguo maiorem. Ad manifestandum obiectum formaliter lumen requiritur, ita quod sit illius formalis illustratio et manifestatio, nego Maiorem: ita quod concurrat effective ad producendam visionem, qua formaliter videtur obiectum, concedo Maiorem: et in hoc sensu, nego Minorem: Deus enim per uberiorem suum concursum, agere potest cum potentia intellectiva ad formandam sui visionem.

Dices 4. Ut intellectus concurrat effective ad formandam visionem supernaturalem, prius debet elevari et constitui in actu primo potens ad illam producendam: sed non potest ita elevari et constitui per solam assistentiam externam, et nisi recipiat in se aliquid intrinsecum; illud autem intrinsecum, quod poneretur, est lumen: ergo non potest fieri potens sine lumine. Probatur minor: ex illa speciali assistentia, et unione Dei cum intellectu creato, aliqua virtus intrinseca derivatur in ipsum intellectum, vel nulla virtus intrinsece ipsi additur. Si primum, habetur intentum, nam talis virtus superaddita est quaedam participatio divinae intellectualitatis, adeoque et lumen gloriae, sive habituale sive actuale: si vero secundum affirmetur, sequitur quod ex tali assistentia et uberiori concursu intellectus creatus non possit fieri intrinsece potens ad eliciendam visionem beatam; implicat enim, ut quod non est potens ad aliquid, fiat potens ad illud, nisi intrinsece mutetur. Potentia enim ad operandum non est aliqua denominatio extrinseca, sed intrinseca; non potest autem aliquid de non potente fieri intrinsece potens, absque aliquo in se intrinsece recepto: idem enim manens idem, semper natum est facere idem: ergo si intellectus creatus nihil intrinsecum in se recipiat, non potest fieri potens ad formandam visionem beatificam. Nego minorem. Non enim aliter hac in hypothesi censeretur intellectus creatus constitui in actu primo ad eliciendam visionem beatificam, quam quia habet aliam causam assistentem, et ipsum elevantem ad superiorem et supernaturalem ordinem, ut cum ipsius causae concursu possit illam visionem elicere: sed ad id aeque elevari potest per extrinsecam assistentiam et uberiorem Dei concursum, ac per intrinsecum lumen in se receptum; ac proinde non est necesse, ut aliquid intrinsecum in se recipiat. Ad minoris probationem dico, ex hac divina assistentia nihil quidem in intellectu recipi per modum qualitatis intrinsece ipsum afficientis; nihilominus extrinsece elevatur et roboratur ipse intellectus per ipsius concursus auxilium ut potens fiat ad eliciendam visionem, quam cum communi et generali Dei concursu non potuisset elicere.

Instabis. Ex hoc sequitur Deum solum ad praesentiam intellectus humani producere visionem beatificam: sed falsum consequens: ergo, et antecedens. Probatur maior: tunc Deus solus censetur producere actum ad praesentiam intellectus creati, quando hic intellectus non magis est potens intrinsece per illam divinam assistentiam, quam erat antea: sed hoc in casu intellectus non esset magis intrinsece potens, quam erat; quandoquidem nihil intrinsecum in se reciperet: ergo non potest illam visionem elicere, adeoque illius productionis Deus solus est auctor. Nego maiorem. Licet enim intellectus creatus nihil intrinsecum in se recipiat per uberiorem illum concursum, nihilominus ut fiat potens, sufficit quod exterius adiuvetur et elevetur ad ordinem supernaturalem, ut huiusmodi visionem eliciat: si enim unus homo oneris alicuius portandi incapax, fit capax illius sublevationis et deportationis per assistentiam alterius hominis, ipsi quidem intrinsecas vires non adiicientis, sed solum externam assistentiam praebentis, multo magis intellectus creatus per uberiorem Dei concursum, a quo dependet essentialiter in operando, poterit fieri capax alicuius actus eliciendi, quem propriis et solitis viribus elicere non posset.

Dices denique. Haec sententia directe militat in Concilium Viennense, Clementina Ad nostrum, etc., in qua damnantur errores Beguardorum et Beguinarum, dicentium, quod anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum; adeoque ex mente Concilii requiritur lumen ad visionem beatificam: sed ille concursus uberior non est lumen: ergo non sufficit ad eliciendam visionem beatificam. Nego maiorem. Nihil enim aliud definit Concilium, quam quod requiratur auxilium aliquod supernaturale ad ipsam visionem eliciendam, sive interim auxilium illud sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum. Intentum enim Concilii erat, damnare errorem Beguinarum et Beguardorum, dicentium animam seipsa suisque naturalibus viribus fore beatam; ad quem errorem depulsandum sufficiebat decernere visionem beatificam non posse elici sine aliquo supernaturali auxilio, sive interim auxilium illud sit aliquid extrinsecum vel intrinsecum, creatum vel increatum, partiale vel totale, quod Concilium reliquit indecisum, tribuendo Scholasticis, non errandi occasionem (ut quidam male opinantur), sed opinandi et disputandi libertatem, in illa re et sententia, quae auctoritatibus et rationibus poterat utrimque agitari et librari.

Instabis. Concilium diserte affirmat ad visionem beatificam eliciendam desiderari lumen: sed concursus ille uberior non est lumen: ergo censet Concilium illum uberiorem concursum non sufficere. Respondeo. Equidem, Concilium requirere lumen, sed non decernere utrum lumen illud sit vel obiectivum, vel actuale, vel habituale. Nec est quod vim facias in voce luminis, quasi haec soli auxilio intrinseco actuali aut habituali proprie conveniat; nam certum est, quod haec vox lumen tantum metaphorice conveniat auxilio intrinseco, sive habituali sive actuali, appellatione videlicet deducta a lumine corporali, sine quo obiectum videre nequit. Et quidem hac ratione concursus Dei uberior, etiam lumen rite potest appellari; Deus enim ipse lux est: et Scriptura sacra illud auxilium actuale non raro lumen appellat, ut Psalmo 12: Illumina oculos meos, et alibi: unde Concilium Tridentinum sess. 6. cap. 5. auxilium actuale praecedens infusionem habituum vocat illuminationem: hinc S. Augustinus, lib. 12. De Genesi ad litteram, cap. 31, dicit lumen, quo illustratur anima, ut omnia vel in se, vel in illo veraciter intellecta conspiciat, ipsum Deum esse.

Instabis denique: Concilium duos damnat errores: primum quod quaelibet natura intellectualis in seipsa sit beata naturaliter: secundum, quod anima non indigeat lumine gloriae ipsam elevante: ergo censet Concilium de facto requiri lumen, quod animam elevet: sed sic non potest elevari per concursum illum uberiorem: ergo lumen requisitum a Concilio non potest intelligi de illo concursu. Deinde: Concilium talem videtur requirere elevationem ad actus visionis beatificae, qualis requiritur ad actus supernaturales fidei, spei, et charitatis: sed ad hos actus eliciendos necessum est, ut potentia elevetur per auxilium intrinsecum sive habituale sive actuale: ergo pariter tale auxilium necessarium erit ad visionem beatificam.

Respondeo ad primum. Concilium unicum damnare errorem, quod anima sit ex se naturaliter beata, et nullo indigeat auxilio supernaturali, quae mens erat Beguinarum et Beguardorum, contra quos Concilium decernit animam non posse naturaliter esse beatam, et nonnisi aliquo auxiliante lumine potentiam elevante Deum posse videri. Non decernit autem an illud lumen adiuvans sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum; sed tantum, quod per illud potentia elevetur ad ordinem supernaturalem, quod aeque fieri potest per externum auxilium, quam per internum, quia talis elevatio potentiae consistit in hoc, quod reddatur potens ad faciendum aliquid excedens vires eius naturales; id autem praestare potest cum externo uberiori concursu.

Ad secundum. Nego maiorem, nam Concilium nihil aliud determinat, quam quod requiratur aliquod principium supernaturale ad eliciendam visionem beatificam, sicut requiritur habitus fidei, spei, et charitatis ad eliciendos actus supernaturales; non decernit autem an illud principium supernaturale sit aliquid intrinsecum vel extrinsecum. Adde quod Concilium loquatur de facto et de statu praesenti: nos autem loquimur de statu possibili, et de beneplacito Dei: ita quod Deus per uberiorem concursum supplere posset, si vellet, efficacitatem luminis: quod de facto admittimus probabilius esse lumen habituale, adeoque Concilium nec nobis adversatur, nec nos illi.

Conclusio ultima. — Lumen gloriae non habet aliud munus, nec alium influxum in visionem beatificam, quam concursus efficientis et concurrentis effective cum intellectu ad formandam illam visionem.

Haec est communior contra Thomistas affirmantes lumen desiderari ut disponat intellectum ad recipiendam visionem beatificam, et ad efficiendam unionem ipsius intellectus cum obiecto beatifico.

Probatur conclusio. Non aliter habitus supernaturales desiderantur, quam quia potentia ex se insufficiens ad eliciendos actus supernaturales, per illos habitus fit potens ad producendos tales actus, et connaturaliter cum illis concurrit ad eorum productionem: ergo cum lumen gloriae sit habitus supernaturalis, non alium censetur habere influxum in intellectum creatum quam illum elevare et cum ipso concurrere ad formandam visionem beatificam.

Probatur antecedens. Non enim habitus supernaturales fidei, spei, et charitatis, v. g. habent alium influxum, aut in potentiam aut in actum, quam effectivum; nec alio modo censentur disponere potentiam ad eliciendos et recipiendos actus, quam concurrendo efficienter ad illorum actuum productionem. Deinde: si alium influxum praeter effectivum haberet lumen gloriae, maxime quia disponere deberet intellectum ad recipiendam visionem, ita quod sine hac dispositione non posset actus visionis in intellectu recipi; sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maiorem admittunt Thomistae. Minor vero probatur: si non posset intellectus recipere visionem absque aliqua dispositione formali praevia, maxime vel quia ille actus, cum sit supernaturalis in substantia, non posset recipi in intellectu, qui est potentia naturalis, nisi praevia hac dispositione; vel quia talis visio est actus talis naturae, ut hanc dispositionem supernaturalem ad sui receptionem exigat: sed neutrum dici potest. Non primum, tum quia habitus fidei, spei, et charitatis sunt formae supernaturales in substantia, et tamen recipiuntur in potentia naturali absque ulla praevia dispositione supernaturali: tum quia si desideraretur necessario dispositio supernaturalis in potentia naturali ad recipiendam formam supernaturalem, fieret processus in infinitum; cum enim illa forma disponens etiam esset supernaturalis, aliam formam praeexigeret in potentia naturali ad sui receptionem, et haec aliam, et sic in infinitum: ergo ex eo quod visio sit forma supernaturalis, non debet intellectus disponi ad eam recipiendam per aliam formam supernaturalem. Non etiam secundum: nulla enim assignari potest ratio particularis in visione beatifica, ob quam specialiter exigeret huiusmodi dispositionem, nisi forte quia est perfectior forma, quam sint aliae formae supernaturales: sed ex hoc capite non requiritur talis dispositio; si enim forma supernaturalis minus perfecta possit absque tali dispositione recipi, quidni etiam et magis perfecta?

Dices 1. Idcirco requiritur lumen gloriae in intellectu ad eliciendam visionem beatam, quia intellectus ex natura sua est improportionatus ad illam productionem: sed intellectus non est minus improportionatus ad recipiendam visionem, quam ad eam producendam: ergo si propter illam improportionem visio beata ut actio est, exigit lumen, etiam illud exigit ut receptio est.

Nego paritatem. Et ratio disparitatis est, quod visio, ut actio est, procedere debet a principio effectivo connaturaliter operante, effectus enim procedit a virtute suae causae, quae ipsum virtualiter praecontinet, potestque haec visio procedere ab huiusmodi principio absque eo quod detur processus in infinitum: visio autem, ut passio est, non exigit recipi in principio connaturaliter recipiente, idest, quod sit eiusdem status cum tali forma recepta; eo quod alias fieri deberet processus in infinitum, ut dictum est: unde merito Doctor in 4. dist. 49. quaest. 11. n. 8, cum dixisset animam humanam ex se esse immediate susceptivam beatitudinis, nec ad eam susceptionem disponi per aliquid accidentale, alioqui esset tantum beata secundum quid, et solum mediate, concludit: Ideo dico quod anima humana in puris naturalibus est immediatum susceptivum beatitudinis: adeoque intellectus creatus ex solis naturae viribus susceptivus est visionis beatificae; nec ad illam susceptionem indiget aliqua forma praevia supernaturali, licet indigeat ad illius visionis productionem.

Expositis iam duobus principiis extrinsece advenientibus potentiae cognoscitivae, ut ipsam compleant in ordine ad suam eliciendam operationem; specie nimirum impressa ex parte obiecti, lumine vero gloriae ex parte potentiae, quae ipsam statuunt in actu primo, ut suam possit exercere actionem: iam decernendum est qualiter intellectus tali specie impressa, aut lumine gloriae instructus, concurrat ad formandam visionem beatam: videlicet an physice et active eam producat, an vero solum illam a lumine gloriae, vel a Deo solo productam recipiat: insuper an eam producat ut causa princeps, an tantum ut causa instrumentalis.

Notandum 1. Duplicem solito distingui intellectum, iuxta diversitatem ipsius muneris, unum quidem Agentem, alium vero Patientem. Prior est qui immissas a sensibus externis et phantasia species sensibiles velut recipit, et ad earum praesentiam species intelligibiles, seu imagines spirituales repraesentativas rerum, quae a sensibus percipiuntur, cudit et exprimit. Posterior vero dicitur illemet intellectus, qui eiusmodi formatam spiritualem imaginem in se recipit, ut per eam formaliter fiat intelligens: unde intellectio inchoative dicitur consistere in illa intellectus actione, qua producit ipsam imaginem; consummative autem in eiusdem imaginis receptione. In eo namque formaliter consistit intellectio, quod intellectum assimilat rei intellectae, eumque formaliter intelligentem efficit: sed id praestatur inchoative per actionem productivam illius imaginis spiritualis, quae verum mentis verbum solito dicitur; complete vero per eiusdem verbi et imaginis receptionem; illa siquidem imago, cum sit rei intellectae expressa similitudo, procul dubio intellectum informando et ei adhaerendo, ipsum cum obiecto cognito assimilat, adeoque complete intelligentem efficit.

Notandum 2. Quod cum duplex sit locutio, externa una et sensibilis, interna altera et spiritualis, etiam duplex verbum solito distinguitur; aliud quidem oris, quo homines alios alloquentes suos ipsis conceptus internos exponunt; aliud vero mentis, estque ipsamet locutio interna, seu conceptus formatio, qua nimirum intellectus exprimit similitudinem et imaginem obiecti, quod conspicit. Hoc autem verbum mentis definitur a Doctore in 1. dist. 27. quaest. 3. actus intelligentiae productus a memoria fecunda habens esse solum dependenter ab actuali cognitione. Dicitur quidem actus intelligentiae, qui constituit animam formaliter intelligentem, sicut calor constituit calidum. Secundo formatur a memoria fecunda, idest ab intellectu informato, et quasi gravido specie intelligibili obiecti. Cetera adduntur ut significetur completam intellectionem consistere in ipsiusmet verbi praesentia, quod tamdiu habet esse quamdiu ipsa obiecti cognitio perseverat.

Notandum 3. Duplicem solito distingui causam efficientem: unam quidem principem, aliam vero instrumentalem. Prior est quae in effectum physice influit per virtutem sibi propriam et intrinsecam: posterior vero, quae influit solum per virtutem alterius illam moventis; probabilius namque est causam instrumentalem non esse proprie ex se activam, ut cum Doctore in 4. dist. 1. quaest. 3. n. 14. docuimus in Physicis q. 5. de causa instrumentali; an autem intellectus creatus habeat rationem causae principis, vel solum instrumentalis in visione beatifica, decernendum erit hac in Quaestione, in qua tria proponuntur resolvenda: Primum, an intellectus creatus physice concurrat ad beatificam visionem. Secundum, an concurrat ut causa princeps. Tertium, an producat verbum mentis.

Conclusio prima. — Intellectus concurrit partialiter cum lumine gloriae ad physice, active, et immediate producendam visionem beatificam.

Probatur. Primo quidem, quia omnis intellectio producitur a mente, sicut volitio a voluntate: ergo etiam cognitio et visio beatifica physice producitur ab intellectu creato, sicut amor beatificus a creata voluntate. Antecedens patet ex communi sanctorum Patrum sententia, quam sic expendit S. Augustinus, lib. 9. De Trinitate c. ultimo: Ipsa mens, inquit, quasi parens, et notitia eius quasi proles eius; mens enim cum se cognoscit, notitiam sui gignit, et est parens notitiae suae. Patet etiam consequentia: non minus enim intellectus concurrere debet ad formandam visionem beatam, quam voluntas ad eliciendum amorem beatificum: sed voluntas concurrit active et physice ad amorem beatificum, et ad alios actus supernaturales, alioqui libertas non esset, et indifferentia in actibus meritoriis, qui vere supernaturales sunt: ergo etiam intellectus physice concurrit ad formandam visionem supernaturalem. — Insuper, visio beata est actus vitalis: ergo connaturaliter produci debet physice a potentia vitali: sed non ab alia, quam ab intellectu: ergo intellectus physice concurrit ad formandam visionem beatam. — Denique, nobilior modus operandi tribuendus est intellectui creato, qui tribui potest absque ulla contradictione et repugnantia: sed nobilior est operatio, qua producitur ipsa cognitio, quam sit eius receptio: ergo productio physica visionis beatae intellectui creato tribui debet. Maior patet, nobilius est enim agere quam pati, quia actio virtutem maiorem et independentiam importat: passio vero dependentiam et quamdam infirmitatem et imbecillitatem adiunctam habet; quidquid enim patitur, a fortiori vincitur et superatur. Probo Minorem: si quid obesset quominus intellectus diceretur active concurrere ad formandam visionem beatam, maxime quia illa est ordinis supernaturalis: sed haec ratio non officit; tum quia de facto potentia naturalis cooperatur ad actus supernaturales; v. gr. voluntas ad actum charitatis et contritionis, ut colligitur ex Tridentino sessione 6. can. 4. ubi anathematizatur qui dixerit liberum hominis arbitrium, nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere, mereque passive se habere: ergo censet Concilium voluntatem creatam cooperari posse actui meritorio, qui est ordinis supernaturalis: quidni ergo, et intellectum cooperari poterit visioni beatificae, licet sit supernaturalis? Tum quia (inquit Poncius) visio beata esse posset supernaturalis, quamvis ad eam concurreret causa naturalis; sicut enim species intelligibilis impressa, ad quam producendam concurrit phantasma corporeum, est spiritualis; et sicut homo dicitur corporeus, quamvis concurrat ad ipsum constituendum anima spiritualis; sic visio posset esse supernaturalis, quamvis causa aliqua naturalis concurreret ad ipsam, modo etiam alia causa supernaturalis, quale est lumen gloriae, etiam simul concurrat. Adde quod illud dicatur supernaturale, quod non potest produci absque principio supernaturali, sive concurrat ad ipsum aliud principium, quod est naturale, sive non: ergo cum visio beata produci nequeat sine auxilio supernaturali, non minus erit dicenda supernaturalis, quamvis ad eius productionem active concurrat intellectus, qui est potentia quidem ex se naturalis, sed per lumen gloriae elevata ad ordinem supernaturalem.

Dices 1. Intellectus non potest active concurrere ad visionem beatam, quin pariter active concurrat ad eius supernaturalitatem: sed nequit active concurrere ad eius supernaturalitatem, sed solum ad eius vitalitatem: ergo nec ad illius entitatem. Maior patet: Minor probatur: non magis intellectus concurrere potest ad supernaturalitatem visionis beatae, quam lumen gloriae ad eius vitalitatem: sed lumen gloriae per se non concurrit ad vitalitatem, quia est principium inanime: ergo a paritate rationis non poterit etiam intellectus concurrere ad supernaturalitatem, et consequenter non etiam concurret ad entitatem visionis, quae est formaliter supernaturalis. Adde quod vitalitas ipsius visionis beatae est etiam formaliter supernaturalis, adeoque si intellectus non concurrat immediate et praecise ad supernaturalitatem, etiam non concurreret ad vitalitatem, et consequenter physice non concurreret ad visionem beatam.

Respondeo. Quod cum formalitates illae vitalitatis et supernaturalitatis non sint realiter distinctae ab actu visionis, sed resultent tantum ex diverso modo, quo actus ille procedere dicitur a suis causis; ideo actus visionis beatae secundum realem suam entitatem, adeoque secundum vitalitatem et supernaturalitatem, realiter procedit tam ab intellectu, quam a lumine gloriae, licet non dicatur procedere ab utroque seorsim praecise secundum suas formalitates. Nam ut actus procedere dicatur a lumine secundum formalitatem vitalitatis, deberet dici vitalis praecise quatenus est a lumine, quod implicat; cum enim lumen sit in anima, non potest dici principium ipsius vitalitatis per se praecise, sed solum quatenus concurrit physice ad entitatem visionis, quae supernaturalis simul et vitalis est: unde negari debet Minor, nimirum quod intellectus concurrat ad visionem solum quatenus vitalis est, non autem quatenus est supernaturalis. Cum enim concurrat ad entitatem visionis, etiam concurrit ad id omne quod realiter identificatum est ipsi visioni; proindeque ad supernaturalitatem, quae idem est realiter cum ipsa visione.

Instabis. Visio beata est adaequate, et formaliter supernaturalis: ergo procedere debet adaequate a principio supernaturali: sed intellectus praecise non est principium supernaturale; agit enim per virtutem sibi innatam, quae omnino ex se, et intrinsece naturalis est: ergo illa visio procedere nequit physice ab intellectu.

Nego maiorem. Ex hoc enim sequeretur ipsam visionem non etiam produci a lumine, quia cum sit vitalis, exigeret principium adaequatum vitale, quale non est lumen. Ideoque sufficit ad rationem adaequati principii huius visionis, quod fiat ab uno principio supernaturali formaliter, quale est lumen, et ab alio supernaturali tantum extrinsece et per elevationem, qualis est intellectus beatus; intellectus enim beatus elevatus per lumen gloriae unicum efficit cum ipso principium adaequatum visionis, quae tota producitur ab utroque coniunctim, et quatenus vitalis, et quatenus supernaturalis; quia tam lumen, quam intellectus concurrunt ad entitatem ipsius visionis, quae realiter vitalis et supernaturalis est.

Dices 2. Doctor Subtilis pluribus affirmat intellectum se habere mere passive ad intellectionem, quam censet causari principaliter ab obiecto, maxime ad visionem beatificam. Nam in 1. d. 3. q. 8. n. 2. cum probasset, quod pars intellectiva habet principaliorem causalitatem respectu cognitionum modo nobis naturaliter convenientium; quia, inquit, illa causa est principalior qua agente alia causa coagit, et non e converso: intellectu autem nostro agente ad intellectionem, obiectum in se, vel in sua specie coagit, etc.; concludit: Tamen aliquod obiectum excedens multum facultatem partis intellectivae, puta obiectum beatificum, ut clare visum, posset poni habere totam causalitatem respectu visionis, aut principaliorem, quam pars intellectiva, et hoc propter excellentiam talis obiecti, et propter defectum partis intellectivae. Ergo censet Doctor intellectum beatum non concurrere active ad visionem beatificam.

Distinguo. Censet probabiliter, concedo: assertive, nego, ut constat ex praefatis verbis. Imo magis in nostram quam in oppositam sententiam propendet: subdit enim: sed de hoc in quarto libro, ubi fusiorem hac de re disceptationem, et planiorem sententiam affirmat se propositurum. Constat autem ex 4. d. 4. q. 11. n. 9. quod censeat intellectum esse productivum visionis beatificae; ibi enim disputans de necessitate luminis gloriae, ait: Si tamen aliquid supernaturale ponitur in beato prius operationibus, hoc non erit propter receptionem, sed propter actionem, ut eliciatur operatio in beato qua attingit Deum. Itaque aperte fatetur intellectum esse activum et productivum cum ipso lumine gloriae, si detur, ut revera dari etiam ex ipsius Doctoris sententia satis superque probavimus in praecedenti Quaestione. Confirmatur ex Quodlib. q. 14. ubi cum plures auctoritates ex S. Aug. adduxisset, quibus probaret visionem beatam, vel ab obiecto beatifico, vel ab intellectu produci, pluresque protulisset rationes ad demonstrandum intellectum non solum esse facultatem passivam et receptivam sed etiam activam et productivam, tandem concludit: Concedo igitur auctoritates prius adductas, ad quascumque affirmativas, sive de intellectu sive de obiecto: verum quidem est quod utrumque istorum est aliquo modo activum ad intellectionem; sed activum partiale; ambo autem integrant unum activum totale.

Conclusio secunda. — Intellectus cum lumine gloriae concurrit ad visionem beatificam ut causa principalis.

Haec est communis inter Scotistas.

Probatur primo. Illa causa concurrit ad effectum ut principalis, quae ipsum producit per virtutem sibi intrinsecam et connaturalem: sed intellectus creatus ita producit visionem beatificam; illam enim producit per innatam virtutem intelligendi elevatam per lumen gloriae: ergo est illius causa principalis. In hoc enim causa principalis ab instrumentali discrepat, quod haec operetur tantum per virtutem externam, et sibi aliunde ascitam: illa vero per internam vim agendi sibi connaturalem. Deinde, intellectus lumine gloriae instructus, est causa principalis visionis beatae, si praeter ipsum nulla alia possit assignari; sed praeter intellectum nulla alia assignari potest causa visionis beatae. Probo: illa causa dicenda est principalis visionis, quae dicitur videre Deum: sed praeter intellectum nihil est quod dici possit videre Deum; illud enim aliud si quod esset, maxime vel Deus, vel lumen gloriae: sed nec Deus, nec lumen gloriae dici possunt videre Deum visione creata: ergo nec causa principalis beatitudinis appellari. Denique, visio est effectus vitalis: ergo exigit causam principalem, qua sit vitalis; illa autem neque est Deus, quia cum sit actio interna et immanens, non potest habere solam causam externam, qualis est Deus; neque etiam est lumen gloriae, quia cum sit inanime non potest dici principium actionis vitalis, maxime immanentis: ergo restat ut intellectus dicatur causa principalis beatae visionis.

Dices 1. Quoties aliqua causa est ignobilior effectu quem producit, toties dicenda est causa instrumentalis, non autem principalis: sed intellectus, etiam instructus lumine gloriae, est ignobilior visione beata: ergo est illius causa instrumentalis, non principalis. Maior constat: quamvis enim contingere possit, ut aliquando instrumentum sit nobilius effectu, quem producit, per virtutem obedientialem, v. g. si Angelus produceret formicam; tamen fatentur omnes, quod causa ignobilior effectu producto, nusquam rite potest principalis appellari; quia effectus nobilior numquam est proportionatus et connaturalis causae minus nobili. Probatur ergo minor: entitas adaequate vitalis et intrinsece supernaturalis, nobilior est entitate vitali et supernaturali solum inadaequate: sed intellectus lumine gloriae instructus, est tantum supernaturalis inadaequate; similiter lumen gloriae est solum vitale inadaequate, idest ratione intellectus cui coniungitur: igitur visio beata nobilior est intellectu etiam instructo lumine gloriae; proindeque hic non potest illius esse causa principalis.

Nego minorem. Cum enim intellectus sit facultas substantialis solum formaliter distincta ab anima, sit etiam elevatus ad ordinem supernaturalem beneficio luminis gloriae, certum est ipsum longe praestantiorem esse visione beatifica, quae solum est accidens, adeoque minus perfecta quam substantia. Nec refert quod intellectus sit tantum extrinsece supernaturalis; quia substantia etiam naturalis nobilior est quolibet accidente supernaturali, secundum rationem entis; accidens enim, quantumcumque supernaturale, est semper a subiecto dependens; adeoque minus nobile, quam substantia cui inhaeret et a qua dependet: ergo multo magis intellectus ad ordinem supernaturalem elevatus, nobilior erit visione beata; adeoque hac ratione non debet dici causa instrumentalis respectu illius.

Dices 2. Potentia obedientialis activa semper est instrumentalis, cum producat effectum improportionatum et debitum illi soli causae per quam elevatur: sed intellectus, etiam instructus lumine gloriae, agit per virtutem obedientialem divinitus elevatam: ergo non producit visionem beatificam ut causa principalis, sed ut instrumentalis. — Distinguo maiorem: quando illa potentia obedientialis nullam omnino proportionem habet cum effectu producendo, sicut Sacramenta v. g. nullam omnino proportionem habent cum gratia sanctificante, ad cuius productionem concurrunt effective instrumentaliter in sententia Thomistarum, concedo: quando illa potentia aliquam habet proportionem saltem inchoatam cum effectu producendo, nego. Intellectus autem ex se proportionem habet saltem inchoatam cum visione beatifica, ut iam saepe diximus, solumque eget lumine gloriae, ut haec inchoata virtus elevetur ad superiorem et supernaturalem ordinem: ac proinde visionem illam beatam producit per virtutem sibi innatam, et ut causa principalis. Adde quod cum visio illa beata sit actus vitalis, proportionem habet connaturalem cum intellectu.

Dices 3. Ideo intellectus dicitur causa princeps visionis beatae, quia cum haec sit actus vitalis, necessario produci debet a facultate vitali: sed ex communi Doctorum sententia, maxime Doctoris Subtilis locis assignatis a Smisingo n. 279., Deus solus producere potest actum vitalem et immanentem in potentia vitali absque eius effectivo concursu, quo casu, inquit Smisingus, potentia recte denominabitur cognoscens, vel appetens: ergo ex vitalitate cognitionis beatae, non recte infertur intellectum creatum esse illius causam principalem.

Distinguo maiorem. Ratio principalis causalitatis in intellectu colligitur ex vitalitate secundum legem ordinariam, concedo: secundum extraordinarium modum operandi, nego. Fateor equidem, Deum posse producere in facultate naturali actum vitalem, absque illius facultatis concursu; sed exinde non minus intellectus censeri debet causa principalis ordinaria illius visionis. Sicut ignis non minus dicitur causa principalis combustionis, licet ipsam Deus producere posset independenter ab ipsius ignis concursu.

Conclusio tertia. — In visione beatifica datur species expressa seu verbum mentis.

Haec est communis inter Theologos contra nonnullos recentiores Thomistas.

Probatur primo. Verbum est similitudo obiecti, ab intellectu producta et expressa: sed in visione beata datur haec similitudo: ergo datur etiam verbum. Maior patet ex Philosophia. Minor vero probatur: Primo quidem ex Scriptura, 1. Ioannis 3: Cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Secundo ex Augustino, lib. 14. De Trinitate cap. 17, ubi sermonem faciens de visione beata, ait: In hac imagine tunc perfecta erit similitudo, quando Dei perfecta erit visio: et lib. 15. cap. 16. Quando, inquit, videbimus eum sicuti est, tunc verbum nostrum non erit falsum. Sentit ergo S. Augustinus produci verbum in visione beata. Tertio denique ex S. Thoma 1. p. q. 27. a. 1. ubi ait: Quicumque intelligit, ex hoc ipso, quod intelligit, procedit aliquid inter ipsum, quod est conceptio rei intellectae. Quasi diceret, quod in quacumque natura intelligente, tam humana quam Angelica, datur processio verbi; ex quo infert contra Arianos et Sabellianos, contra quos maxime disputat, dari etiam Verbum in Deo, qui cum sit natura intelligens, et in supremo intellectualitatis gradu, etiam intra ipsum dari debet Verbi processio: cassa autem et nulla foret S. Thomae ratiocinatio et illatio, si esset aliqua intellectio creata eaque perfectissima, qualis est beata visio, in qua verbum non produceretur: reponere namque posset Arianus, equidem produci verbum per cognitionem imperfectam; non autem per cognitionem perfectissimam creaturae; adeoque ex productione verbi a creaturis non rite inferri eamdem verbi productionem fore in Deo intelligentium omnium perfectissimo. Quod autem illa sit genuina mens sancti Thomae, patet insuper tractatu De veritate q. 4. a. 2. ubi cum dixisset: Verbum est aliquid realiter progrediens ab altero, addit: quod universaliter verum est de omni quod a nobis intelligitur, sive per essentiam videatur, sive per similitudinem: ergo censet S. Thomas etiam in visione beata, in qua Deus per essentiam videtur formari verbum.

Secundo. Visio beata est actio; sed non datur actio sine termino a se distincto et producto; actio enim est effectio alicuius termini, seu via est, et tendentia ad terminum: ergo in visione beata debet dari aliquis terminus productus: ille autem terminus dicitur verbum mentis: ergo verbum mentis datur in visione beata. Probatur Maior: omne reale, quod non erat prius, fieri debet de novo per aliquam actionem, nisi sit ipsamet actio; nihil enim est de novo reale, quin fiat realiter: sed visio Dei est realis, quae non erat prius in intellectu antequam beatificaretur: ergo vel fieri debet de novo per actionem realem, vel debet esse ipsamet actio.

Tertio. Si quid obstaret quominus visio beata esset verbum mentis, aut productiva verbi, maxime quia Essentia divina est per se intellectui beato praesens in ratione obiecti immediate intelligibilis: sed haec praesentia et intelligibilitas immediata obiecti non impedit productionem Verbi: Pater enim aeternus producit Verbum, licet cognitio eius sit intuitiva, et Essentia divina sit ipsi maxime praesens, summeque et immediate ab eo intelligibilis: ergo summa praesentia et intelligibilitas Essentiae divinae non impedit productionem verbi.

Dices 1. Verbum est id, quod immediate intelligitur, et quo mediante obiectum percipitur: sed Deus non percipitur in visione beata aliquo mediante: si enim aliquid mediaret inter Deum et intellectum beatum, visio beatifica iam non esset immediata nec intuitiva: ergo in visione beatifica non datur verbum.

Nego maiorem. Nam illud verbum est ratio formalis cognoscendi obiectum, non autem est id quod cognoscitur: unde licet percipiatur verbum, non minus obiectum immediate cognoscitur, quia non est medium quod, sed medium quo obiectum videtur.

Dices 2. Si per visionem beatam producatur verbum, maxime quia quaelibet intellectio est verbi productiva: sed falsum consequens, nam Filius, et Spiritus sanctus intelligunt Essentiam divinam, et tamen nullum verbum producunt: ergo quaelibet intellectio non est verbi productiva; proindeque non rite infertur dari verbum in visione beatifica.

Distinguo maiorem duobus modis. Primo quidem: quaelibet intellectio est productiva verbi, quando verbum seu terminus est distinguibilis realiter a producente, concedo: secus, nego. Unde ad Minorem dico, equidem Filium et Spiritum sanctum non producere verbum per suam intellectionem, quia tantum intelligunt intellectione essentiali, quae non est distinguibilis ab ullo termino excogitabili, cum sit absoluta, et communis tribus personis. Distinguo secundo eamdem Maiorem: tunc intellectio est productiva verbi quando non est exhausta per verbum iam productum, concedo; quando iam est exhausta per verbum productum, nego; intellectio autem Filii, et Spiritus sancti iam exhausta est per Verbum productum a cognitione et intellectione Patris. Haec patebunt clarius in Tractatu De Trinitate.

Dices 3. Si daretur verbum, seu species expressa Dei, Deus videri posset intuitive, etiamsi non esset praesens: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur maior: qui videret hanc speciem expressam, videret Deum per eam repraesentari sicut est in se formaliter; ergo qui videret hanc speciem, videret Deum ut in se est: sed videre Deum ut in se est, est videre Deum intuitive: ergo qui videret hanc speciem, videret Deum intuitive, etiamsi foret absens.

Nego maiorem. Illa enim species, seu verbum mentis, non est species obiectiva in qua tamquam in medio prius cognito Deus videretur intuitive; implicat enim dari aliquam creaturam, quae contineat eminenter et formaliter omnem cognoscibilitatem; sed esset tantum medium quo Deus de facto cognoscitur a vidente ipsum: ergo licet aliquis videret hoc verbum mentis, non propterea diceretur videre Deum intuitive per huius verbi conspectum, quia tale verbum non est ratio videndi Deum, nisi illi qui ipso verbo utitur ad Deum de facto percipiendum et videndum.