Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Statuo 1. Citra controversiam esse, Deum ab homine mortali posse clare, et intuitive conspici, per extraordinariam eius potentiam et supernaturale privilegium; id enim omnes catholici Doctores fatentur Christo Domino ab instanti suae conceptionis fuisse liberaliter a Deo Patre concessum; quidni ergo pariter eamdem alteri gratiam Deus, si ita vellet, concedere posset? Adde quod, inquit Doctor in 1. dist. 19. quaest. 12. n. 3., si qua esset repugnantia cur hoc privilegium homini mortali concedi posset, maxime vel ex parte agentis, et Dei concedentis; vel ex parte patientis, et hominis recipientis. At ex neutra parte repugnat. Non quidem ex parte agentis, cum enim Deus intuitivam sui visionem Beatis concedat in altera vita, quidni concedere possit homini vitam mortalem agenti? Non etiam repugnat ex parte hominis recipientis; si enim ita repugnaret, maxime vel ex eius natura, vel illius statu et conditione mortalitatis: sed ex neutro capite repugnat. Non quidem ex hominis natura, alioquin nusquam homo posset beatitudinem naturae suae repugnantem suscipere: non etiam ex parte status; tum quia mortalitas non pugnat formaliter, sed tantum effective cum statu beatitudinis, ratione videlicet suorum effectuum, adeoque divinitus utraque potest in eodem homine simul reperiri. Tum quia de facto Christus Dominus fuit simul mortalis et beatus, viator et comprehensor. Itaque praesens quaestio non movetur de possibili: sed tantum an de facto intuitiva Dei visio alicui homini mortali concessa fuerit.

Suppono 2. Circa praesentis dubii resolutionem, celebrem esse controversiam nedum inter Doctores scholasticos, sed etiam inter sanctos Patres, quorum aliqui negant, alii vero affirmant intuitivam Dei visionem concessam fuisse aliquibus puris hominibus mortalem hanc vitam agentibus, maxime vero Mosi, S. Paulo, Adamo, S. Benedicto, Augustino, et Francisco: idque colligunt, de Mose quidem, et S. Paulo ex variis Scripturae locis infra citandis: de Adamo vero illud inferunt, ex illo Genesis 2: Misit Dominus Deus soporem in Adam, in quo somno Adamum interfuisse Angelorum curiae affirmat S. Augustinus in eumdem locum, et S. Bernardus serm. 2. de Septuagesima ait: Illum introisse in sanctuarium Dei, et intuitum fuisse incommutabilem veritatem, et abyssum divinae sapientiae. De B. Augustino id colligunt ex eo quod scribit lib. 9. Confessionum, cap. 10., quod cum ad Ostia Tiberina cum matre sua constitisset, se una cum ea divinam habuisse visionem: Quae si continuetur, inquit, et substrahantur aliae visiones, ut talis sit sempiterna vita quale fuit hoc momentum intelligentiae cui suspiramus, nonne hoc est, intra in gaudium Domini tui? De B. Benedicto, id inferunt ex S. Gregorio, lib. 2. Dialogorum, cap. 35. referente visionem qua S. Benedictus totum mundum sub uno veluti solis radio collectum inspexit, quod ut credi facile suadeat S. Gregorius, ait: Videnti enim Creatorem angusta est omnis creatura. Quasi diceret, creaturam omnem finitam esse, et ideo facile potuisse inspici a vidente Creatorem. Tandem de S. Francisco id noster Foelix infert ex S. Bonaventura in Prologo Itinerarii mentis in Deum, et ex S. Bernardino, tom. 1. Serm. 61. art. 2. c. 3.; quae omnia an vera sint certisque roborata testimoniis, infra patebit.

Suppono 3. Quod si constet alicui homini concessum fuisse privilegium hac in mortali vita Deum videndi, idipsum iure potiori Beatissimae Virgini tribuendum esse. Nam, inquit sanctus Thomas 3. p. q. 27. art. 1., rationabiliter creditur quod illa quae genuit Unigenitum a Patre plenum gratiae, et veritatis, prae omnibus aliis maiora privilegia gratiae acceperit; seu, ut ait S. Bonaventura in 3. d. 3. p. 1. a. 3. q. 5., quod aliis legitur fuisse collatum, non est credendum Virgini fuisse negatum. Imo S. Antoninus p. 4. tit. 15. cap. 17. diserte affirmat, In ipso conceptu vel partu Virgini datam esse ad horam, ut videret mysterium huiusmodi ut in patria: sicut Paulus vidit Deum in raptu. Et Rupertus in illud Canticorum: Oculi tui columbarum, dicit, Beatam Virginem raptam esse in tertium Coelum, et vidisse arcana mysteria, quae non licet homini loqui, perfectius et excellentius quam Paulum. Hinc nulla de Beata Virgine in praesenti futura est disceptatio; quamquam enim nulli mortalium unquam collata fuerit intuitiva Dei visio, ipsam tamen Beatae Virgini propter strictissimam cum Filio suo Deo et homine connexionem et affinitatem, concessam fuisse, pie credendum arbitror. Itaque solum de caeteris hominibus sit

Conclusio prima. — Nullus homo purus hac in mortali vita Deum unquam vidit intuitive. Haec est communior, et certior.

Probatur 1. Iis omnibus Scripturae locis, quibus Deus mortalibus invisibilis praedicatur. Sic Ioannis primo: Deum nemo vidit umquam. Et cap. 7.: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. 1. ad Timotheum 7.: Quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Ex quibus sic argumentor: Sacra Scriptura non est alium in sensum detorquenda, quam quem verba ipsa prae se ferunt, nisi aliqua salvanda occurrat contradictio, vel alia necessitas appareat: sed neutrum hic occurrit; non enim contradictio est quod Deus non videatur ab homine mortali, nullaque apparet ratio cur id affirmari debeat contra expressam Scripturae sententiam: et consequenter cum Deus praedicetur invisibilis homini mortali, non videtur credibile, ipsum alicui visionem intuitivam sui concessisse.

Probatur 2. Ex sanctis Patribus quorum plurimi, praesertim Irenaeus, lib. 1. cap. 37.; Origenes, Homilia 1. in Isaiam: Nazianzenus, Oratione 31.; Cyrillus lib. 1. in Ioannem, cap. 22.; Tertullianus, lib. 1. contra Marcionem, cap. 22; Ambrosius in primum caput Lucae, et plures alii diserte affirmant intuitivam Dei visionem Mosi non fuisse concessam. Idem de S. Paulo sentiunt Chrysostomus, Homilia 5. De incomprehensibili Dei natura, Nazianzenus, Tertullianus, et generaliter omnes laudati Patres, qui dum negant Mosi concessam fuisse intuitivam Dei visionem, generaliter affirmant, nullum umquam purum hominem hac in mortali vita Deum vidisse.

Probari potest etiam duplici ratione, quam habet Doctor in 1. dist. 19. q. 12. n. 1. et 5, ubi probat beatitudinem non posse consistere cum statu mortalitatis: quod probat primo, quia appetitus sensitivus in homine mortali natus est secum trahere intellectivum appetitum ad quodcumque delectabile deordinatum et contrarium rectae rationi: beatitudo autem non compatitur hanc deordinationem, cum ipsa sit perfectissima ordinatio: et consequenter visio beatifica subsistere non potest cum statu mortali.

Secundo, probat ex repugnantia. Quia, inquit, licet corpus non sit beatificabile beatitudine proprie dicta, secundum Augustinum, Epistola 36. ad Dioscorum, quae scilicet beatitudo consistit in actu intellectus, et voluntatis, tamen est secundum quid beatificabile, sive illa beatitudo corporis sit immediate a Deo, sive ex redundantia beatitudinis animae; cum ergo beatitudo corporis non possit stare cum vita mortali, repugnat effectum perfectae beatitudinis esse in vita mortali. Unde concludit: Quod sine miraculo non potest esse beatitudo in vita mortali, et non solum in hoc est miraculum, quod detur beatitudo, quae est supernaturalis, sed etiam quia res naturalis impeditur ab effectu suo naturaliter consequente. Hinc n. 7. ait: De Christo dicendum, quod semper fuit miraculum usque ad mortem in ipso quod fuerint beatitudo et mortalitas, propter repugnantiam effectuum: ergo nec censet beatitudinem illam, nec proinde visionem intuitivam fuisse concessam alicui homini viatori. Fateor tamen has rationes non urgere. Ideo

Probo 3. Sigillatim de singulis in 3. Notabili expressis, aperiendo scilicet neminem eorum Deum intuitive vidisse. Et primo quidem de Moyse: nam Exodi 33. cum Moses Dominum exorasset: Ostende mihi gloriam tuam, et respondisset Dominus: Ego ostendam omne bonum tibi, statim subiungit: Non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet, id est non videbit me homo in vita mortali.

Attamen ut futurae visionis beatificae signo aliquo Mosen consolaretur, subdit: Dum transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam dextera mea, donec transeam; tollamque manum meam: et videbis posteriora mea; id est, videbis tergum assumpti corporis, remota videlicet nube ipsum adumbrante; quae posteriora corporis cum haberent lumen magis attemperatum, quam eius oculi, et facies, idcirco facilius poterant inspici, non autem ipsa facies, propter videlicet nimium radiantem eius splendorem. Unde subiungit Deus: Faciem meam videre non poteris.

Quibus aperte constat Mosen Deum non vidisse intuitive: sed tantum, vel Angelum Dei vices gerentem in assumpto corpore, ut affirmat S. Stephanus, Actorum 7.; ubi enim Exodi 3. dicitur Dominum apparuisse Moysi in flamma ignis de medio rubi, sanctus Stephanus dicit: Apparuit illi in deserto montis Sina angelus in igne flammae rubi.

Vel Verbum divinum vidit, quod in assumpto corpore Prophetis et Patriarchis apparebat, ut affirmat Tertullianus, lib. 1. adversus Marcionem: Ipse, inquit, cum angelis tunc apud Abraham in veritate quidem carnis apparuit, sed nondum natae, quia nondum moriturae, sed et iam discentis inter homines conversari.

Nec refert, quod in eodem cap. Exodi prius dictum fuerat; Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem; sicut solet loqui homo ad amicum suum: nam per faciem, ibi non intelligitur cognitio Dei intuitiva, quam facialem appellat sanctus Paulus dicens: Videmus nunc per speculum, et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; sed solum designatur quotidiana paene Dei apparitio, qua nimirum suam voluntatem, suaque in populum Iudaicum decreta et iudicia Moysi manifestabat, eo scilicet familiari modo, quo inter homines amicus omnes suos animi conceptus, omniaque cordis arcana amico suo exponit et declarat.

Adde. Quod etsi facie ad faciem Moyses illum intuitive videret eum cum quo loquebatur, inde tamen non sequitur illum vidisse divinam Essentiam, Deumque fuisse clare intuitum; siquidem, ut diximus, solum loquebatur cum Angelo, qui Dei vices agebat, eiusque ad Moysem erat internuntius, ut divinam ipsi voluntatem significaret, sicut diserte rursus exprimit sanctus Stephanus subiungens: Hic est Moyses, qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sina.

Hoc ipsum egregie confirmat sanctus Augustinus, tract. 3. in Ioannem, ubi expendens illa verba: Deum nemo vidit umquam, ait: Quid vidit Moyses? Moyses vidit nubem, vidit Angelum, vidit ignem: omnis illa creatura typum Domini sui gerebat, non ipsius Domini praesentiam exhibebat. Post pauca: Loquebatur ergo, fratres charissimi, cum Moyse Angelus portans typum Domini: et illa omnia quae ita per Angelum facta sunt, futuram istam gratiam, et veritatem promittebant.

Dices. Moyses videtur obtinuisse Dei visionem intuitivam, quam Exodi 33. petierat, nam Numerorum cap. 12. Dominus Aaronem, et Mariam alloquens dixit: Si quis fuerit inter eos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum: at non talis servus meus Moyses... ore enim ad os loquor ei, et palam, et non per aenigmata et figuras Dominum videt. Unde sic argumentari licet: aliter

Moyses Deum vidit, quam caeteri Prophetae: sed alii Prophetae viderunt eum in aenigmate per figuras, et tantum beneficio Angeli ipsos alloquentis, non vero clare et intuitive eius essentiam conspexerunt: ergo cum praestantiori modo Moyses Deum viderit, consequens est, ut ipsum viderit intuitive.

Distinguo maiorem. Moyses aliter Deum vidit, quam caeteri Prophetae: idest clare et intuitive divinam eius essentiam conspexit, nego: idest nobiliori modo, et praestantiori lumine Deus seipsum illi manifestavit, et clarius videlicet suas ipsi voluntates indicavit, ac maiori familiaritate cum ipso conversatus est, concedo. Nec refert quod Septuaginta Interpretes locum citatum Numerorum ita legant: Ore ad os loquar ad illum in specie; non per aenigmata, et claritatem Domini vidit. Nam praeterquam quod Vulgata versio latina sola sit authentica, adeoque cui soli fidem debemus; responderi potest, per speciem intelligi speciem et imaginem assumpti corporis; et per claritatem, lucem illam sensibilem, quam habebat Angelus in assumpto corpore, in quo scilicet Dei vice Moysem alloquebatur. — Secundo: idem dicendum de S. Paulo: nam licet ipsemet affirmet 2. Corinth. 12. se fuisse raptum usque ad tertium Coelum, nimirum sedem beatorum, quod tertium Coelum appellatur respectu Coeli syderei, et aetherei seu aerei, quod idcirco etiam Paradisum nominat, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui; attamen ex his verbis nullatenus inferri potest ipsum divinam essentiam fuisse intuitum; etenim audire arcana verba non est Deum intuitive conspicere; sed solum percipere grandia quaedam, et humanum sensum excedentia: quae Paulus nedum audivit, sed et forte vidit in illa extasi, qua se raptum ad tertium Coelum affirmat. Adde, quod ipsemet S. Paulus testatur 1. ad Timotheum 6. Deum esse mortalibus invisibilem, Quem nullus, inquit, hominum vidit umquam: at certe non ad veritatem loqueretur, si ipsemet Deum fuisset intuitus: ergo signum est ipsum non vidisse divinam essentiam, quod maxime verum est in illorum sententia, qui putant sancti Pauli extasim et raptum usque ad tertium Coelum contigisse tempore illius tridui, quo sub initium suae conversionis Damasci erat, neque comedens, neque bibens. Unde cum ipse postea scripserit in Epist. ad Timotheum, Deum nullus hominum vidit, consequens est, nec ipsum S. Paulum in illa sua extasi Deum vidisse. — Tertio: idem constat de S. Benedicto: licet enim S. Gregorius affirmet illum vidisse universam mundi machinam in radio coelesti, non tamen dicit radium illum fuisse aliquem ipsius Divinitatis splendorem, in quo omnes creaturae relucent. Nec refert, quod proferat: Videnti Creatorem angusta est omnis creatura: solum enim per id intendit, quod Deus sancto Benedicto concesserit lumen aliquod supernaturale, in quo universa haec repraesentabatur; quod lumen, cum Dei fuerit aliqua participatio, idcirco S. Benedictus illud conspiciendo, dicitur Deum inspexisse. — Quarto: de sancto Augustino, liquet ex ipsius testimonio nullam fieri beatae visionis mentionem; solum enim comparat dulcedinem illius contemplationis, quam habuit, cum dulcedine contemplationis beatificae, cuius illa videbatur esse quaedam participatio et communicatio: unde ait de illa dulcedine: Nonne hoc est; intra in gaudium Domini tui? Quasi diceret: nonne hoc simile est gaudio Domini, in quod beati intrant? — Denique, de S. Francisco, constat ipsum vidisse quidem Seraphinum crucifixi effigiem referentem, et ipsum in divini amoris extasim agitantem; non vero Deum ipsum conspexit. Nec aliud voluit S. Bonaventura loco laudato a Felice; ibi enim visionem S. Francisci explicat de suprema eius contemplatione.

Nam per senas alas Seraphim, inquit, recte intelligi possunt sex illuminationum suspensiones, quibus anima quasi quibusdam gradibus, et itineribus disponitur, ut transeat ad pacem, per extaticos excessus sapientiae christianae. Ita autem non est, nisi per ardentissimum amorem Crucifixi, qui adeo Paulum ad tertium coelum raptum transformavit in Christum, ut diceret: Christo confixus sum cruci: vivo autem, iam non ego; vivit vero in me Christus; qui adeo mentem Francisci absorbuit, quod mens in carne patuit, dum sacratissimae passionis stigmata in corpore suo ante mortem per biennium deportavit.

Quibus patet ipsum loqui, non de visione Dei intuitiva, sed de supereminenti contemplatione, quam habuit seraphicus pater Franciscus, dum ad Seraphini intuitum ardentissimo flagravit amore, et in suavissimam Christi Domini patientis contemplationem raptus est.