Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Triplicem in nobis distingui notitiam: Prima dicitur simplex apprehensio, qua obiectum aliquod ab intellectu percipitur et apprehenditur nihil de ipso affirmando vel negando. Secunda, Iudicativa appellatur, qua intellectus terminos apprehensos, vel asserit invicem esse connexos, et dicitur compositio, vel negat esse connexos, et dicitur divisio. Tertia denique est Discursiva, qua intellectus iudicat veritatem unius propositionis recte sequi ex aliis cum quibus necessariam habet connexionem. Insuper cognitio iudicativa et discursiva duplex distinguitur: alia namque est formalis, alia autem virtualis. Formalis discursus praesupponit duos actus, nempe iudicium et simplicem apprehensionem: formale autem iudicium praesupponit simplicem apprehensionem: iudicium vero virtuale et discursus virtualis nullum praesupponunt actum. Iudicium enim virtuale est unicus ac simplex actus aequivalens duobus, quo quis simul obiectum apprehendit et affirmat vel negat illud esse tale: similiter Discursus virtualis est unicus et simplex actus, quo quis apprehendit et iudicat et cognoscit propositionem rite ab aliis propositionibus inferri ita clare, ac si per varios actus discursus formalis hanc perfectam illationem cognosceret.

Notandum 2. Duplicem iterum distingui cognitionem, nimirum Directam, qua obiectum primo et per se cognoscitur, et Reflexam, qua scilicet intellectus reflectit supra formatam suam cognitionem, illamque cognoscit, et ea mediante attingit obiectum circa quod versabatur. Insuper cognitio reflexa iterum duplex distingui potest, una quidem reflexa supra potentiam, alia vero supra actionem. Prior dicitur, qua potentia quaelibet vitalis experitur se agere: qua experientia non sit quidem per alios actus, sed per eosdem quos elicit; alioquin daretur processus in infinitum; nam si potentia experiri deberet primum actum elicere per alium actum secundum, etiam experiretur se secundum elicere per tertium, et sic fieret processus in infinitum. Posterior autem est, qua intellectus reflectit supra priorem actionem a se elicitam. Illa dicitur improprie reflexa, haec vero proprie. Quae iterum duplex distingui potest, nimirum reflexa formaliter, et reflexa virtualiter. Prima est secundus actus intellectus reflectentis se supra priorem actum realiter distinctum: posterior vero est unus idemque actus, quo rem cognoscit intellectus, et simul advertit et iudicat se cognoscere.

Notandum 3. Tres esse mensuras durationis rerum, scilicet aeternitatem, aevum, et tempus. Aeternitas est mensura rei immutabilis tam secundum entitatem quam secundum operationem. Aevum est mensura rei immutabilis secundum entitatem, mutabilis vero secundum operationem et accidentia quae potest suscipere. Tempus denique est mensura rei mutabilis tam secundum entitatem, quam secundum operationem. Unde Tempus habet in se prius et posterius solum intrinsece: Aevum habet in se prius et posterius solum extrinsece: Aeternitas vero non habet prius et posterius intrinsece neque extrinsece. Hinc res aeternae sunt omnimode permanentes, et nullatenus successivae: aeviternae autem sunt intrinsece permanentes, et extrinsece successivae: temporaneae vero sunt intrinsece successivae et variabiles.

Conclusio prima. — Visio beatifica est formaliter simplex notitia: virtualiter autem iudicativa est et discursiva.

Probatur prima pars. Maior perfectio tribuenda est visioni beatificae, qua in ea admitti potest absque ulla repugnantia et inconvenientia: sed cognitionem esse simplicem est maior perfectio, quam esse compositam, ut constat de cognitione divina, quae est omnino simplex; neque ulla apparet repugnantia cur haec simplex notitia visioni beatificae tribui non debeat: ergo dici debet simplex notitia. Deinde, omnis cognitio intuitiva, tam corporea quam intellectualis, est notitia simplex ut constat: sed visio beatifica est intuitiva, ut probatum est: ergo est simplex. Denique, si visio Dei non esset simplex notitia deberet esse vel iudicium vel discursus; et consequenter deberet praesupponere aliam apprehensionem obiecti beatifici: sed hoc est falsum; illa namque apprehensio praesupposita, vel esset intuitiva notitia, adeoque ipsa visio beata, vel esset abstractiva, et sic ad ipsam iudicium vel discursus consequens non posset ullatenus esse visio intuitiva. Notitia enim consequens cognitionem abstractivam, necessario abstractiva est, non autem intuitiva; adeoque visio beata vel est formaliter simplex, vel non est intuitiva. Unde merito Doctor in 2. dist. 1. quaest. 5. num. 3. expresse asserit, Animam beatam in obiecto beatifico non discurrere circa illud.

Probatur secunda pars. Visio beata est clarissima et certissima: sed talis non esset nisi intellectus beatus iudicaret se Deum videre: ergo visio illa saltem virtualiter est iudicativa. Deinde, Beatus videndo Deum, iudicat eum esse omnipotentem, quia est ens infinitum, et omnino independens, adeoque illius visio est iudicativa et discursiva. Denique, si quid obesset quominus illa visio saltem virtualiter esset iudicativa et discursiva, maxime quia repugnaret simplicissimum actum aequivalere distinctis actibus iudicii et discursus: sed hoc est falsum. Dum enim quis obiectum aliquod clare et intuitive conspicit, v. g. Beatus videns Deum, etiam scit et discernit quod sit Deus, quod sit Sapiens, etc. et consequenter concludendum est cum S. Bonaventura in 3. dist. 14. art. 1. quaest. 3. Nihil impedire, quin possit concedi, quod anima beata certissime iudicet illud esse summum lumen quod intuetur. Cui consonat Doctor quaest. 3. Prolog. num. 27. ubi concedit visionem beatificam habere omnes conditiones scientiae, quarum una est quod sit discursiva. Sed visio beata non potest esse discursiva formaliter, ut probatum est in priori parte, quod etiam ipsemet Doctor asserit dicendo, animam beatam non discurrere circa obiectum beatificum: ergo censet visionem beatificam esse saltem virtualiter discursivam.

Dices. S. Augustinus, vel quisquis est Auctor libri De vera religione, affirmat, nullum de summa veritate posse iudicare: ergo Beatorum visio non potest esse iudicativa. — Respondet S. Bonaventura in 1. distinct. 3. quaest. 1. ad quartum argumentum, aliquem iudicare posse de alio dupliciter: Primo modo discernendo utrum sit vel non sit et hoc modo convenit iudicium omni intellectui cognoscenti respectu omnis obiecti: alio modo approbando vel reprobando, utrum ita debeat esse, et sic non iudicat de veritate, sed secundum ipsam de aliis, sicut dicit Augustinus, De vera religione, quod iudex non iudicat de lege, sed secundum ipsam iudicat de aliis. Et de hoc modo verum est, quod dicit Augustinus, quod nullus de illa veritate iudicat, nullus tamen sine illa iudicat: et de hoc modo verum est quod opponit, quod iudicans potest super iudicatum. De primo vero non est verum quod possit super, potest tamen dirigi in obiectum, adminiculo illius.

Conclusio secunda. — Visio beata est cognitio directa formaliter, et solum virtualiter reflexa.

Probatur prima pars. Cognitio reflexa formaliter supponit cognitionem directam: sed visio beata non supponit priorem cognitionem obiecti beatifici; illa enim prior cognitio, vel esset beatifica vel non. Si primum; ergo aliam cognitionem beatificantem non requireret: si secundum; ergo non esset visio Dei intuitiva, contra suppositum; visio namque intuitiva Dei est summe ex seipsa delectabilis: sicut enim actus v. g. habet delectationem ex perceptione obiecti delectabilis, absque eo quod per actum reflexum apprehendat illam perceptionem et delectationem; ita pariter Beatus summam percipit delectationem ex visione obiecti beatifici, absque eo quod per alium actum reflexum apprehendat illam perceptionem et delectationem. Deinde, si qua foret ratio admittendi actum reflexum in visione beatifica, maxime ut Beatus certus fieret de perpetuitate et securitate suae visionis, quam securitatem percipere non potest per actum directum: sed haec ratio nulla est, tum quia hanc securitatem percipere posset Beatus per alium actum sequentem actum visionis beatificae: tum quia inquit Doctor in 4. dist. 49. qu. 6. securitas non est de essentia beatitudinis. Quia securitas, inquit, praesupponit certitudinem de continuatione beatitudinis: prima autem apprehensio certa, sequitur ordine naturae totam beatitudinem, cum sit actus non tendens in obiectum beatificum, sed reflexus super actum: et per consequens, beatitudo tota posita essentialiter, poterit esse sine certitudine: ergo multo magis sine securitate. Quibus Doctor tria affirmat: Primum, quod visio beatifica sit actus directus: secundum, quod securitas non sit de essentia beatitudinis, sed tantum eius proprietas accidentalis: tertium, quod illa securitas non percipiatur per visionem beatificam, sed tantum per alium actum sequentem et reflexum. Denique, tantum abest quod beata visio sit notitia reflexa, imo non videtur necessarium quod illa beata visio per aliam visionem beatam reflexam debeat cognosci; tum quia alias essent plures visiones beatae, quod sequenti Conclusione probabimus esse falsum: tum quia, qua ratione prima visio beata videri deberet per aliam visionem beatam reflexam, eadem deberet videri per tertiam, et sic deinceps in infinitum, quod nullus admiserit. Ratio enim ob quam prima videri deberet per secundam, est quia cum visio sit ens creatum pertinens ad statum Beati, etiam illa visio videri deberet in Verbo: sed haec ratio etiam currit de secunda visione reflexa, et similiter de tertia, et sic in infinitum. Quod autem haec visio directa et intuitiva, licet spectans ad statum Beati, videri tamen non debeat per aliam visionem, patet; quia Beatus videndo Deum, videt etiam se videre; adeoque eius visio est virtualiter reflexa, ut probabitur in secunda parte Conclusionis.

Probatur secunda pars. Illa visio est virtualiter reflexa, qua quis iudicat et percipit se videre: sed Beatus per visionem beatificam iudicat et percipit se videre Deum; alias eius cognitio et visio esset summe imperfecta, et minus iucunda: ergo est virtualiter reflexa.

Deinde: si quid obesset, quominus visio beata dici posset virtualiter reflexa, maxime quia eodem actu non posset quis simul videre obiectum, et percipere se videre: sed hoc est falsum: tum quia lux manifestat seipsam et alia a se, quidni ergo etiam visio beata quae est summe lucida, Deum et seipsam repraesentabit? Tum quia eodem actu videtur Deus et Creatura in Deo repraesentata; quidni ergo etiam visio Deum videndo, seipsam etiam videre poterit cum sit Creatura? tum denique, quia notitia, qua Deus seipsum novit, est virtualiter reflexa: Deus enim eodem actu, quo seipsum novit, etiam percipit se cognoscere: quidni ergo visio beatifica, quae est suprema divinae notitiae participatio, seipsam cum obiecto beatifico cognoscet?

Dices. Visio beata non potest seipsam videre in Verbo, nisi prius in eo sit repraesentabilis, quam videatur: sed Visio beata nequit esse repraesentabilis in Verbo prius, quam videatur: ergo nec potest seipsam videre. Minor constat; obiectum enim cognitionis debet esse prius quam sit illa cognitio; siquidem causa praecedit effectum: obiectum autem est causa cognitionis quae paritur ab obiecto et potentia. Probatur minor: visio non potest esse repraesentabilis in Verbo prius quam ipsa sit, vel secundum esse essentiae, vel secundum esse existentiae futura aut praesentis. Licet enim aliquid repraesentari possit in Verbo secundum suum esse essentiae et futuritionis antequam sit secundum esse existentiae praesentis, nihilominus debet saltem natura prius habere esse essentiae et futuritionis, quam secundum illud esse repraesentetur: ergo a pari Visio beata ut repraesentetur secundum suum esse existentiae, debet prius habere illud esse existentiae, quam sit repraesentabilis: sed non potest habere illud esse existentiae praesentis, nisi dum actu est: alioquin simul esset existens, quia repraesentaretur in illo priori naturae, et non esset existens, quia nondum concipitur elici ab intellectu: quod est contradictio manifesta, et consequenter illa visio beatifica non est virtualiter reflexa.

Distinguo maiorem. Visio beata non potest seipsam videre, nisi prius sit repraesentabilis prioritate natura, tamquam obiectum primarium, et motivum, nego: tamquam obiectum secundarium, et solum terminativum, concedo. Itaque Visio beata duplex habet obiectum, primarium quidem et motivum, quod est ipsamet Essentia divina; secundarium autem, et solum terminativum, quales sunt omnes Creaturae, quae tamquam obiecta secundaria videntur in Essentia divina. Cum igitur Visio beata sit creatura, etiam videtur in Essentia divina tamquam obiectum secundarium. Minorem similiter distinguo: non potest visio illa repraesentari antequam sit, si esset obiectum primarium et motivum, concedo: si sit tantum obiectum secundarium, nego. Itaque Essentia divina est quidem per visionem beatam proxime et immediate repraesentabilis, quia est eius obiectum primarium, et movens, ideoque debet esse saltem prius natura ipsamet visione: cum autem haec ipsa visio sit tantum obiectum secundarium, non est necesse, quod censeatur existere prius natura quam ipsa cognoscatur; quia non habet rationem obiecti visibilis primario, sed tantum secundario, nec videtur in priori instanti naturae, quo videtur Essentia divina; sed tantum in posteriori, in quo creaturae repraesentantur et conspiciuntur.

Conclusio tertia. — Visio beatifica est omnino invariabilis et permanens, ita quod quidquid Beati vident in Verbo, illud viderint ab initio suae beatitudinis.

Haec est conformior menti sanctorum Patrum, praesertim Augustini, lib. 15. De Trinitate cap. 16. ubi loquens de beata visione, ait: Non erunt volubiles nostrae cogitationes ab aliis in alias euntes atque redeuntes; sed omnem scientiam nostram simul uno conceptu videbimus. Cui consonat S. Bernardus, 5. de Consideratione circa finem: Non enim, ait, tunc fragilis acies mentis nostrae quantumcumque vehementer intendens, aliquatenus dissiliet, resilietve in suam pluralitatem; colliget se, magis adunabit, conformabitque unitatis illius, vel potius unitati illi. Et idem Serm. 4. de verbis Isaiae in haec verba, Seraphim stabant super illud, sex alae uni, et sex alae alteri, et duabus volabant, ait: Ad quid tunc alae, si stant? et si stant quomodo volant? Cui interrogationi sic respondet: credo autem sicut in volatu alacritatem, sic et in statione immobilitatem promitti. Item Serm. 30. in Cant. loquens de excellentia divinae Visionis, ait: Illa visio stat, quia forma stat, quae tunc videtur: est enim, nec ullam capit ex eo quod est, fuit, vel erit, mutationem.

Probatur conclusio. Visio beata est ultimus hominis finis, adeoque ipsius suprema quies; omnis enim motus ideo tendit ad finem, ut in eo adepto quiescat: sed non esset ibi quies, immo foret perpetuus aeternusque motus intellectivae potentiae, si cogitationes et visiones beatae sibi invicem succederent, nec esset unicus, invariabilis, et permanens actus: ergo talis esse debet. Secundo, si talis visio non esset invariabilis ac permanens, sequeretur Beatos statim ab initio suae beatitudinis non esse plene et adaequate satiatos, quippe cum non haberent illas succedentes beatas visiones ad varia beatitudinis obiecta terminandas: sed hoc videtur absurdum. Cum enim illae succedentes cogitationes fierent per aeternitatem novae semper et novae, etiam fieret quod per aeternitatem Beatus non esset adaequate beatus: sed novam semper et novam visionem obiecti de novo repraesentandi desideraret. Denique: si qua ratio hanc successionem actuum in visione beatifica suaderet, maxime quia una eademque visio non posset terminari ad omnia obiecta secundaria, quae in Essentia divina repraesentantur: sed haec ratio nulla est; etenim si visio creata potest distincte repraesentare obiectum simpliciter infinitum, quod est Deus; quidni pariter repraesentare posset omnia obiecta creata, quae quantumvis sint in maximo numero, non tamen sunt infinita, ut iam diximus?

Dices 1. Haec assertio nimiam perfectionem videtur tribuere creatae visioni; qualiter enim fieri posset, quod actus limitatus et finitus tam varia, tamque diversa obiecta secundaria repraesentare queat? Praesertim beata visio animae Christi, qua videt in Verbo omnia quae contigerunt ab initio mundi usque ad diem iudicii: ergo haec assertio videtur minus congrua.

Nego antecedens. Maior enim est disproportio inter ipsum actum visionis creatae, et Deum supernaturaliter et intuitive videndum, quam sit inter ipsam visionem et illa obiecta secundaria ut patet, cum ille sit infinitus, haec vero intensive finita. Ergo cum actus visionis creatae tendere possit in Deum infinitum non obstante sua limitatione et finitate, multo magis versari poterit circa illa obiecta secundaria numero finita, quae in ipso Verbo repraesentantur.

Dices 2. Unus idemque actus creatus, non potest repraesentare rem aliquam, nunc ut futuram, nunc ut praesentem, nunc ut praeteritam, cum vix explicari possint de scientia divina, quae est infinita activitatis: sed Visio beata repraesentat res quae contingunt in mundo, nunc ut futuras, quando revera nondum existunt; et praesentes, dum actu sunt; et praeteritas, dum transierunt: ergo non potest esse unus et idem actus. Confirmatur. Actus distinguitur specie secundum specificam obiecti nedum formalis, sed etiam aliquando materialis variationem: sed res illae secundum varias temporis differentias diversimode in Essentia divina repraesentatae invicem specie differunt: ergo etiam differunt visiones illae repraesentantes.

Respondeo 1. Visionem beatam non ita esse concipiendam quasi obiectum nunc repraesentet semel ut futurum, nunc praecise ut praesens, nunc vero semel ut praeteritum; hae namque differentiae ut sic praecise spectatae, constituerent diversas obiecti rationes materiales, quibus respondere deberent visiones creatae specie diversae: sed ipsa visio beata ita concipienda est, ut a primo sui esse repraesentet obiectum secundarium iuxta illud tempus, quod futurum est et habiturum existentiam: ita quod haec visio statim a sui inceptione simul perceperit res futuras pro eo tempore, quo futurae erant, et nondum exstabant; et simul viderit praesentes, pro illo tempore, quo existentiam erant habiturae; simul pariter praeteritas, pro illo tempore quo amplius non erant exstiturae: unde non est necessaria actuum varietas, nec eiusdem actus successiva terminatio et repraesentatio, quia haec omnia obiecta secundum varias temporis vicissitudines simul attinguntur coniunctim ab unico eodemque actu ipsius beatae visionis.

Respondeo 2. Quod etsi foret diversa terminatio et successiva repraesentatio eiusdem actus, non propterea fieret eiusdem actus intrinseca mutatio; quia illa terminatio non fit respectu obiecti primarii, sed tantum respectu obiecti secundarii, quod non sufficit ad variandum actum, ut docet Doctor in 1. d. q. 2. a. 2. ubi ait:

Actus omnis habens primum obiectum a quo essentialiter dependet, et obiectum secundum a quo essentialiter non dependet, sed tendit in illud virtute primi; licet non possit manere idem actus nisi habeat habitudinem ad primum obiectum, potest tamen manere idem sine habitudine ad secundum obiectum, quia ab eo non dependet.

Exemplum: Idem est actus visionis Essentiae divinae, et aliarum rerum in essentia divina: sed essentia in se est primum obiectum; res visae sunt secundarium obiectum; non posset autem manere eadem visio nisi esset eiusdem essentiae; posset autem manere absque hoc quod essent res visae in ea. Quibus Doctor affirmat eamdem Visionem beatificam simul terminari ad Essentiam divinam tamquam ad obiectum primarium; ad Creaturas vero tamquam ad secundarium; docet insuper visionem non posse eamdem subsistere, si fieret obiecti primarii variatio; posse vero eamdem permanere, etsi fiat obiecti secundarii mutatio. Adeoque varia et successiva terminatio ad Creaturas in Verbo divino repraesentatas, non importaret variationem et successionem intrinsecam in visione beatifica.

Dices 3. Omnes Theologi fatentur esse varias operationes et actiones in Beatis sibi invicem per totam aeternitatem succedentes: ergo falsum est visionem beatificam esse unicum et invariabilem actum.

Respondeo. Praeter actum visionis beatificae in Verbo, rursus esse duo operationum genera in Beatis: aliae enim per se et necessario consequuntur ad visionem beatificam, ut amor, fruitio, gaudium, etc.; aliae vero ipsi tantum per accidens annexae sunt, ut illuminationes, revelationes, et cognitiones iudicativae et discursivae, quae a Beatis fiunt extra Verbum; quae quidem operationes non spectant ad ipsam beatam visionem praecise, sed ad alteram notitiam, quae est scientia infusa, qua Beati res cognoscunt extra Verbum: haec autem actuum varietas nullam in visione beatifica mutationem importat, cum ipsi tantum connexa sit per accidens.

Dices 4. Visio beatifica quam aliqui viatores habuerunt, fuit eiusdem speciei, et eiusdem rationis cum ea quam modo habent ut comprehensores, utpote terminata ad idem obiectum et per idem lumen gloriae; sed illa mutationi et vicissitudini fuit obnoxia, ut constat: ergo et haec etiam vicissitudini subiacet.

Distinguo maiorem. Fuit eiusdem rationis, quantum ad statum, nego; quantum ad medium et ad obiectum, transeat. Itaque illa beata visio, quam nonnulli viatores dicuntur habuisse ante mortem, non fuit eadem quantum ad statum cum ea quam modo habent ut comprehensores; quia illis non fuerat concessa per modum status perfecti et permanentis, sed per modum status transeuntis, qui non officiebat statui viae. Secus autem est de comprehensoribus, quibus beata visio conceditur per modum status permanentis et omnino invariabilis.

Ex his collige beatam visionem mensurari aeternitate participata, quippe cum non habeat prius et posterius in entitate, ut habent res quae mensurantur tempore: nec pariter successionem habeat in operatione, ut res quae mensurantur aevo: sed sit unicus et invariabilis actus totus simul et semper stans, ut aeternitas.