Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Tanta est divinae infinitatis cum immensitate affinitas et necessitudo, ut alterutrius nomen ad incomprehensibilem Dei perfectionem significandam SS. Patres interdum usurpaverint; vocabulum enim immensum, ex primaria usurpatione, idem quod non habens mensuram designat; adeoque coincidit cum infinito. Nihilominus, iam apud Theologos usus invaluit, ut Immensitatis vocabulum usurparetur ad designandam infinitae Dei substantiae veluti diffusionem, per quam Deus excedit undequaque limites huius universi, et ex se vim habet sese praesentem sistendi quibuscumque creaturis, etiam in infinitum producendis, absque ulla sui mutatione locali; et qua fit, ut de facto veluti diffusus et ubique intime ac penetrative praesens sit omnibus et singulis mundi partibus.

In hanc autem divinam Immensitatem varie a variis erratum est, nedum enim caecus fuit quorumdam impiorum error dicentium, Iob. cap. 22. Deus circa coeli cardines ambulat, nec nostra considerat: sed etiam veterum Philosophorum ea fuit sententia, Deum esse in primo Coelo, et in parte Orientali, ut primus omnium Motor ea in parte resideret, unde motus coelestis erat incipiendus. Nec ea solum fuit vulgi Philosophorum falsa opinio; imo in eamdem impegerunt etiam Philosophiae Principes; nam, ut observat Iustinus Martyr in Paraenetico, Aristoteles tamquam ea, quae sunt in coelo accuratius, quam Plato vidisset, non ut iste, Deum in ignea esse substantia dixit, sed in quinto quodam elemento aethereo versari illum asseruit.

Unde non mirum si Poetae, qui summum Numen in plures partes impie distribuerunt, ita singulis Diis sedes proprias assignaverint, ut Iupiter syderibus dumtaxat, Iuno aeri, Vulcanus igni, Neptunus aquis, Ceres terra, Pluto inferis praeesset, et imperaret. — Sed vix satis mirari possum Iudaeos Prophetarum oraculis illustratos, tamen ita desipuisse, ut censuerint Deum in templo Hierosolymitano ita praesentem, ut, referente S. Hieronymo in illud Isaiae 66. Coelum sedes mea, etc., ipsum a caeteris mundi partibus substantialiter absentem esse crederent. — At omnium turpius errasse videtur Augustinus Steuchus Eugubinus, qui licet vir Catholicus, et Theologiae minime rudis, necnon in Romanae gremio Ecclesiae, hoc est in arce Fidei ac Religionis enutritus, tamen explicando hunc versiculum Ps. 138.: Intellexisti cogitationes meas, de longe, idest, inquit, de Coelo, quo non est a terris remotior locus, id quoque mirabilissimum est, maximumque divinae scientiae testimonium; nam id quoque prorsus est incredibile maximeque stupendum, ut cum Deus cuius statio longius distat a terris, quam ortus ab occasu, ibi tamen consistens, ut omnium gentium, vetustissimorumque hominum, ut ait Aristoteles, est consensus, videat quidquid geritur coelo, et terris. Idem explicans hunc versum: Si ascendero in coelum tu illic es, ait: Ut igitur Sol est in coelo corpore, ac situ, et statione sua, terras autem luminibus lustrat, omnia prospiciens: talem necesse esse nos cogitare Deum, qui quidem essentia, et praesentia sit in coelo: Spiritus autem eius, et cognitio, et scientia usquequaque pertineat. — Contra autem hunc gravissimum errorem Veritas Christiana distincte pronuntiat (inquit Cornelius Mutius lib. De Divina Historia:) Deus ubique est, aut omnino non est. Si ei Immensitatem negaveris, auferes Divinitatem. Ut autem haec veritas pateat evidentius, sequentibus in Quaestionibus est libranda.

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter Praesentiam, Ubiquitatem, et Immensitatem Dei, quod Immensitas sit infinita divinae entitatis virtus et capacitas, qua Deus ex natura sua vim habet sese intime praesentem sistendi omnibus creaturis, etiamsi numero, et specie infinitae existerent: Ubiquitas autem est ipsemet actualis Dei in omnes creaturas existentes illapsus, et veluti substantialis ipsius in singulas mundi partes diffusio; Praesentia vero, nedum est intimus ipse substantialis Dei illapsus, sed et specialis eius assistentia, et operatio alicubi. Sic. 2. Machabaeorum, cap. 15. Iudas, et eius milites prostraverunt non minus triginta quinque millia, praesentia Dei magnifice delectati.

Notandum 2. Quod cum quatuor distingui possint entium gradus, et ordines; nimirum natura, gratiae, gloriae, et divinitatis; etiam quadruplex distingui potest Dei residentia, et in alio existentia, seu praesentia: Prima est entitativa, fitque per suae Divinae entitatis in singulas mundi partes exuberantem effusionem, ipsomet dicente, Ieremia 23.: Coelum et terram ego impleo. Secunda sanctificans, qua fit per charitatis, et gratiae diffusionem, qua Deus speciali modo animabus iustis inexistit, dicente Christo, Ioannis 14. Si quis diligit me.... Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Tertia beatificans, quae fit per divinae felicitatis, et voluptatis in omnes Beatos efluxum; de qua David Ps. 5.: In aeternum exultabunt, et habitabis in eis. Quarta denique est divina, et fit per specialem divinarum Personarum inexistentiam. Quae iterum duplex potest distingui: nimirum personalis, qua Verbum divinum specialiter praesens est humanitati, quam assumpsit per unionem hypostaticam; in Christo namque, ait S. Paulus ad Colossenses 2., inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter; alia vero essentialis, qua divinae Personae sibi mutuo inexistunt, dicente Christo, Ioannis 14: Ego in Patre, et Pater in me est.

Notandum 3. Praesentiam, et residentiam naturalem iterum distingui posse triplicem, iuxta tres modos, quibus solito Deus dicitur rebus omnibus existentibus inesse, nimirum per Essentiam, Potentiam, et Praesentiam. Quos existendi modos ita S. Thomas interpretatur, Prima parte, q. 8. art. 3., ut Deus dicatur esse in rebus per Essentiam, quia omnibus immediate dat esse: per Potentiam autem, quia omnia eius potestati, et imperio subiacent; per Praesentiam denique, quia omnia sunt in prospectu eius nuda, et aperta, nihilque ipsum latet. Quod explicat exemplo Regis, qui est praesens per potentiam in toto suo regno, omnes enim regni incolae eius imperio subduntur: est autem per praesentiam in cubiculo regio, quia omnia quae in eo geruntur patent eius oculis; est vero per essentiam, et substantiam in throno suo, in eo namque tota eius substantia residet. Verum hanc explicationem non immerito respuunt Durandus, et Aureolus; etenim si Deum esse in rebus per Praesentiam idem esset, ac habere res in suo prospectu, sequeretur Deum esse in rebus non solum quando sunt, sed etiam antequam existant, siquidem intellectus divinus deprehendit, et vocat quae non sunt, tamquam ea quae sunt. Adde quod cognitum est in cognoscente, non autem cognoscens in cognito. Idem dicendum de Potentia, haec enim nedum ad res praesentes, sed etiam ad futuras sese extendit. Respuitur pariter haec explicatio quantum ad modum existendi per Essentiam, quia rem alteri esse praesentem substantialiter, non solum est ipsi communicare esse, alioquin Sol esset in omnibus sublunaribus ad quorum productionem concurrit, sed ultra requiritur substantiae indistantia. — Itaque Deum esse praesentem rebus per Essentiam nihil aliud est, quam cum rebus omnibus substantialiter inexistere: per Potentiam autem idem, ac res omnes producere, et continuo influxu eas conservare: per Praesentiam denique idem est, ac res omnes existentes in suo prospectu habere, et intime per suam cognitionem penetrare. An autem hoc triplici modo Deus rebus omnibus vere inexistat, hac in Quaestione resolvendum est.

Conclusio prima. — Deus revera est immensus, et ubique praesens per Essentiam, Potentiam, et Cognitionem.

Probatur 1. pars ex Scriptura: Ps. 138. Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum tu illic es, si descendero in infernum, ades, etc.; quae verba Anastasius Constantin. lib. 2. De incircumscriptione Dei, recte affirmat de substantia Dei esse intelligenda: Numen etenim, inquit, illud omnia permeat, ac pertendit, universa adimplens magnitudine suae naturae. Quod ipsemet Deus confirmat, Ieremiae 23: Numquid non coelum, et terram ego impleo? dicit Dominus. Sic Isaiae 66.¹: Haec dicit Dominus. Coelum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum, quae est ista domus, quam aedificabitis mihi? et quis est iste locus quietis meae? Cui et illud consonat a Salomone dictum lib. 3. Regum, cap. 8.: Si coeli coelorum te capere non possunt; quanto magis domus haec quam aedificavi? Idem insinuat Sophar Naamathites apud Iobum, cap. 11. Excelsior Coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? longior terra mensura eius, et latior mari.

Idem inculcant SS. Patres, praesertim Augustinus: Deus ubique totus est, inquit libro 7. De Civit., cap. 30., nullis inclusus locis, nullis vinculis alligatus, in nullas partes sectibilis, ex nulla parte mutabilis; implens Coelum, et terram praesente potentia, non absente, non indigente natura. Et 5. De Trinit., cap. 1.: Ubique est sine ullo situ praesens, sine habitu omnia continens, sine loco ubique totus, sine tempore sempiternus. Et lib. De Praesentia Dei ad Dardanum: Cum Deus sit natura incorporea, et incommutabiliter viva, aeterna stabilitate in seipso maneat, adest rebus omnibus, et singulis totus. Unde merito concludit ibidem: Fatendum est ergo ubique esse Deum per Divinitatis praesentiam; sed non ubique per inhabitationis gratiam. Eamdem sententiam variis firmant argumentis caeteri SS. Patres, quorum — Aliqui ex Immensitate divinarum Personarum, Divinitatem probant. Sic S. Basilius in

Evangelii Ioannis initium, Patrem, et Filium vere Deum esse colligit: Neque Pater in loco, inquit, neque Filius in circumsepta aliqua, vel definita regione continetur: sed immensus est Pater, immensus item Filius: totum illud quodcumque mente intellexeris, et quocumque spiritu pervaseris, id ipsum reperias Deo plenum, ubique simul extensam Filii hypostasim reperies. Eodem argumento S. Athanasius, Epistola ad Serapionem, probat Spiritum sanctum esse Deum: Quod si filius, inquit, eo quod non est in distinctis locis, sed dum in Patre est ubique est, et est extra omnia, non est creatura; consequenter, nec Spiritus sanctus erit creatura, cum non sit in distinctis locis, sed impleat omnia, manens extra omnia; sic enim scriptum est: Spiritus Domini replevit orbem terrarum. — Aliqui ex Immensitate colligunt Deum esse Spiritum: Sic S. Hilarius, lib. 2. De Trinit., Quia Deus, inquit, invisibilis, incomprehensibilis, immensus est; ait Dominus venisse tempus, ut non in monte, vel in Templo Deus sit adorandus; quia Deus spiritus est; et spiritus nec circumscribitur, nec tenetur: quia per naturae suae virtutem ubique est, neque usquam abest in omnibus omnia exuberans. — Nonnulli ex substantiali Dei praesentia ubique demonstrant Verbi divini in carne hominis existentiam, et unionem nihil habere pudendum nec incredibile: Sic S. Gregorius Nyssenus in libro Catechetico, cap. 25., cum dixisset: Quis ita puerili est ingenio, ut ad universitatem aspiciens, in universitate non credat esse Deum: in eam subeuntem, et continentem, et ei insidentem? ab eo enim quod est pendent omnia, neque fieri potest ut sit aliquid, quod in eo quod est, esse non habeat: concludit: quare si in eo sunt omnia, et illud est in omnibus, cur eos pudet mysterii illius, quod in Incarnatione positum est, quodque Deum docet inter homines esse versatum, qui ne nunc quidem extra hominem esse creditur? Quamvis enim non idem modus est praesentiae, quo Deus in nobis est, cum illo, tamen hoc ipsum in nobis esse, et nunc, et tunc, ex aequo confitentur omnes. — Caeteri denique colligunt Deum inesse omnibus creaturis, quia omnium est Opifex: Sic sanctus Fulgentius, lib. contra sermonem Fastidiosi, cap. 4. Deo nostro, inquit, idest ab ipsa Trinitate sancta, nihil potest localiter separari, quia idem Deus summus, verus, et bonus, sicut omnia fecit, sic omnia continet, et replet immensus. Et cap. 6.: Trinitas autem unus Deus sicut est aeternus, et nulla illi coaeterna sunt tempora; sic est immensus, quem nulla potest concludere creatura: et quia immensus, ubique totus, quia nec continetur loco, nec distenditur, aut contrahitur spatio. In idem sanctus Ambrosius lib. 1. De Fide, cap. 4. et 7. Deus, inquit, complens omnia, nusquam ipse confusus: penetrans omnia, nusquam ipse penetrandus: ubique totus, eodemque tempore; vel in Coelo, vel in terris, vel in novissimo mari praesens. His concinit Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi, 6.: In loco, inquit, minime definitus, sed locorum opifex in omnibus existens, et a nullo circumscriptus: Thronus ipsi coelum est, sed exsuperat, et transcendit qui sedet; et terra scabellum pedum, sed pervenit ad subterranea usque virtus illius. Unde est ubique praesens.

Secunda et Tertia pars nullam in sui probatione difficultatem patiuntur, nam ut loquitur sanctus Paulus ad Hebreos 4., Non est ulla creatura invisibilis in conspectu eius, omnia autem nuda, et aperta sunt oculis eius; unde Sapiens, Ecclesiasticus, cap. 23., irridens et arguens impium dicentem: Quis me videt? tenebrae circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo circumspicit me; Quem vereor? delictorum meorum non memorabitur Altissimus; subdit: Et non intelligit quoniam omnia videt oculus illius.... et non cognovit quoniam oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes. Idem patet, et etiam de praesentia potestatis; siquidem creaturae nihil quidquam, nisi Deo coagente, moliri possunt, Deus enim operatur omnia in omnibus, seu, ut loquitur Isaias, Omnia opera nostra operatus es nobis Domine; unde merito concludit sanctus Paulus, Actorum 7., Deum non longe esse ab unoquoque nostrum, in ipso enim, inquit, vivimus, movemur, et sumus. Idest, ut explicat sanctus Chrysostomus, adeo prope est, ut sine ipso vivi nequeat.... Quemadmodum ignorari non potest aer ubique diffusus, qui non longe ab unoquoque nostrum est, vel potius in nobis inest; ita neque opifex omnium. Quam similitudinem adhibet etiam Anastasius Sinaita in secundo contemplationum in Hexameron, Quomodo aer, inquit, implet omnia, et nullus est locus eo vacuus, etc.; ita etiam universorum Deus implet omnia, et nullus est locus eo vacuus.

Conclusio secunda. — Dei immensitas etiam ratione naturali probari potest. Haec est contra Smisingum nostrum, qui Tractatu 2. Disput. 5. num. 56. affirmat Dei immensitatem potius esse fide creditam, quam ratione demonstratam.

Probatur conclusio: Essentia divina non minus debet esse infinita, et illimitata in sua virtute, et capacitate existendi substantialiter ubique, quam in se, et in caeteris suis perfectionibus; proprietas enim commensuratur naturae: sed in caeteris ita est infinita, ut nullos omnino limites habeat: ergo nec habere debet in capacitate existendi ubique. Minor patet. Maior probatur; tum quia nulla apparet ratio, cur una essentiae divinae proprietas sit potius infinita, quam alia: tum quia si essentia divina limitaretur in sua praesentia, non esset infinita: per hoc enim, inquit Anastasius Patriarcha Antiochenus, lib. De incircumscripta Dei essentia, quod ab alio terminatur, declarat substantiam eius, qui ambitur, esse circumscriptam; sed certum est substantiam divinam esse infinitam, et incircumscriptam; idque ratione naturali, ut supra demonstravimus agendo de Infinitate divina: ergo pariter ratione naturali constat eam esse immensam. — Deinde, omnibus liquet omnem perfectionem nullam imperfectionem redolentem Deo esse tribuendam, idque in maximo et supremo gradu: sed rem esse alteri praesentem, est perfectio, et eo Deus censetur perfectior, quo ampliorem locum occupat, vel per extensionem quantitatis, vel per diffusionem, et applicationem virtutis, et operationis: ergo maxima praesentia est Deo tribuenda. Sed ubiquitas est maxima omnium praesentiarum: ergo est Deo tribuenda. — Denique, si Deus non esset immensus, sed tantum in determinato loco, posset moveri de loco in locum, et sic esset mutabilis: sed ratione naturali constat Deum non esse mutabilem: ergo constat eum esse immensum.

Replicat 1. Smisingus ex infinitate non posse concludi immensitatem, nisi quia proprietas commensurari debet essentiae, et quo perfectior est essentia, eo pariter praestantior debet esse proprietas: sed hoc principium, inquit, falsum est; licet enim homo brutis praecellat essentia, bruta tamen hominibus antecellunt proprietatibus; siquidem proprietates, seu facultates sensitivae longe praestantiores sunt in aliquibus brutis quam in hominibus, nam Nos Aper auditu, Linx visu, Simia gustu, Vultur odoratu, praecellit Aranea tactu.

Contra: Eo modo se habet infinitas ad essentiam, et proprietates divinas, quomodo finitas ad essentiam, et proprietates creatas: sed haec ita limitat creaturarum proprietates, ut nulla sit nec esse possit infinita: ergo pari modo infinitas efficit, ut nulla Dei perfectio possit esse finita: sed eius praesentia finita esset, si non esset immensa, ut constat: ergo etc. — Deinde, si divina praesentia non esset immensa, essentia divina non foret infinita simpliciter, sed tantum secundum quid; illud enim infinitum est tantum secundum quid, quod non est infinitum secundum omnem suum modum, omnemque perfectionem sibi identificatam realiter: sed essentia non esset infinita secundum perfectionem praesentialitatis, et capacitatis existendi in aliis: ergo esset tantum infinita secundum quid. Nec ipsius rationes quidquam officiunt, cum enim facultates sensitivae essentiae humanae non identificentur, sed ab ea distinguantur realiter; cumque dependeant ab organorum dispositione, mirum non est si essentiae humanae perfectioni non commensurentur. — Adde quod, licet forte in creatis non valeret illatio perfectioris proprietatis a perfectiori essentia, quia cum creata suscipiant magis et minus, unum eorum potest habere maiorem perfectionem, aliud vero minorem, etiamsi realiter identificentur; etenim ad aliam diversitatem perfectionis sufficit distinctio formalis: intellectus enim, in sententia Doctoris, imperfectior est voluntate, licet cum ea realiter identificetur in anima; secus tamen est in divinis, ubi omnia infinita sunt, infinitum autem maius, aut minus non suscipit; ac proinde ex infinita perfectione unius recte colligitur infinita perfectio alterius.

Replicat ad secundam rationem, maiorem praesentiam non arguere praestantiorem perfectionem in re; etenim anima rationalis, et Angeli minorem locum occupant, proindeque minorem habent praesentiam, quam res corporeae, nec propterea sunt rebus corporeis imperfectiores.

Contra: Maior praesentia arguit maiorem quantitatem, vel molis, vel virtutis; licet autem maior quantitas molis non semper inferat maiorem perfectionem, homo enim praestantior est monte, etiamsi eo minor sit, tamen quantitas virtutis perfectiorem essentiam indigitat: ergo cum Angeli, et anima rationalis habeant maiorem quantitatem et praesentiam virtutis, recte etiam colligitur eos esse praestantiores, et ex eorum praestantiori natura, et virtute, etiam maiorem praesentiam recte colligi.

Subsumes: Recte equidem colligitur ex maiori quantitate virtutis maior praesentia, et diffusio potentiae, et activitatis; non autem naturae, et substantiae: ac proinde ex eo inferetur equidem Deum, utpote infinitum, habere virtutem, non autem substantiam ubique diffusam.

Contra: Ex eo sequitur, quod praestantior natura debet habere praestantiorem, ac nobiliorem modum praesentiae sibi non repugnantem: sed modus essendi ubique praesens per diffusionem substantiae, et virtutis, praestantior est, quam sola praesentia virtutis; nec hic uterque modus Deo repugnat, imo ipsum maxime nobilitat: ergo hic uterque modus essendi ubique per essentiam, et potentiam Deo est tribuendus. — Confirmantur praefatae rationes: Aut Deus nullibi est, aut tantum alicubi, aut ubique: sed non potest dici quod sit nullibi, nec alicubi tantum: ergo necessario est ubique. Maior patet. Minor probatur quantum ad primam partem, tum ex vulgari illo philosophorum effato, quod nullibi est, non est; tum quia esse alteri praesens, est perfectio, et consequenter non est Deo deneganda. — Probatur etiam eadem Minor quoad secundam partem: Quod est alicubi tantum, vel ibi est per naturam et necessario, vel per voluntatem et libere: sed neutro modo Deus dici potest esse in aliquo loco determinato. Non quidem libere: alioquin se movere posset a loco in locum; et sic esset mutabilis. Non etiam necessario et naturaliter; aliqua enim substantia triplici tantum de causa potest esse necessario et naturaliter in loco determinato, nimirum, vel ut ibi conservetur et quiescat, vel ut in eo perficiatur, vel ut operetur, et aliquos producat effectus, quos alibi non posset producere; sed neutro ex his modis Deus potest esse in aliquo loco determinato. Non quidem ut conservetur, quia cum sit prima causa, omnino independens est. Non etiam ut perficiatur, cum sit ipse omnium perfectionum fons, et origo. Non denique ut operetur, quia, ut probabitur in Quaestione sequenti, ex hypothesi quod non esset in aliquo loco, nihilominus in eo posset operari. Ergo cum Deus non sit nullibi, nec alicubi tantum, necessum est, ut sit ubique.

Dices 1. Ex S. Augustino, lib. 83. Quaestionum, q. 20., in Deo sunt potius omnia quam ipse alicubi: ergo si Deus est in omnibus, omnia sunt in omnibus; et sic idem erit in semetipso; sed hoc est absurdum: ergo Deus non est immensus.

Respondeo, quod aliter omnia sunt in Deo, aliter vero Deus est in omnibus rebus existentibus: omnia enim sunt in Deo, sicut effectus in causa, sicut cognitum in cognoscente, et sicut ens participatum in ente omnium praestantissimo, et primo: Deus vero est in rebus non sicut in loco, sed per realem substantiae suae praesentiam, et indistantiam; et ita non sequitur idem esse in seipso, quia res non eodem modo sunt in Deo, quomodo Deus ipse in rebus est. Unde subdit ibidem Augustinus: Nec tamen ita sunt in illo, ut ipse sit locus. Locus enim in spatio est, qui longitudine, latitudine et altitudine corporis occupatur; nec Deus tale aliquid est. Et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est.

Dices 2. Si Deus esset in omnibus rebus, mutaretur: sed consequens est contra illud Malachiae: Ego Deus, et non mutor: ergo non est in omnibus rebus. Probatur sequela maioris: Multae res de novo producuntur, et intereunt: ergo si Deus ipsis inexistat, novam praesentiam acquirit, et amittit.

Distinguo antecedens: Mutaretur penitus extrinsece, et solum terminative, concedo: intrinsece, et formaliter, nego: cum enim realem respectum non habeat ad locum, nec ad res, quibus est praesens, sicut habent creaturae, tam corporeae, quam spirituales, idcirco ad loci, vel rerum mutationem, realiter non mutatur, sed tantum mutantur res, quae vel incipiunt, vel desinunt esse

Deo praesentes, nulla tamen in Deo mutatione facta, eo modo quo dicitur Creator absque ulla sui mutatione reali.

Dices 3. Si Deus esset ubique, sequeretur Deum esse nedum in locis foetidis, sed etiam in Daemonibus, et damnatis: sed consequens videtur absurdum: ergo et antecedens. — Distinguo sequelam Maioris: Esset in locis foetidis, ita ut in eis inquinaretur, et esset in Daemonibus per suae gratiae, aut beatitudinis collationem, nego: esset per substantiae suae indistantiam, concedo; Sicut enim anima rationalis, inquit S. Augustinus, lib. De agone Christiano, cap. 18., non inquinatur in corpore etiam leproso, quia substantia spiritualis est; multo minus Deus, cum longius sit ab omni materia seiunctus, nullas ex praesentia sua in rebus corporeis faeces contrahere potest. Vel ut respondit S. Macarius, homil. 7. sciscitantibus an Deus esset in Satana: Quandoquidem Sol, inquit, etsi creatura sit, lutulenta loca sua luce perfundit, neque quidquam laeditur, multo magis divinum numen ita cum Satana versari, ut neque commaculetur, neque labis aliquid inde concipiat.

Dices 4. Qui dicitur accedere vel recedere, aut descendere et ambulare, de longe stare et cognoscere, ille non censendus est esse ubique: sed haec omnia Scriptura Sacra de Deo praedicat. Psalmo 9.: Ut quid Domine recessisti longe? Proverbiorum 13.: Longe est Deus ab impiis. Genes. 3. dicuntur primi Parentes audivisse vocem Dei deambulantis in Paradiso, etc. — Respondeo: Haec omnia per metaphoram esse intelligenda, et Scripturam sacram facilioris eruditionis causa nobis Deum his adumbrationibus exhibere, ut nempe nos doceat, vel quantum Deus peccatum detestatur, vel quod non praecipiti, sed temperato iudicio, causaque cognita, et explorata profert sententiam: unde Augustinus, Sermone 70. De tempore, Vide, inquit, ascensionem, et descensionem localem ne sentias. Indignum est hoc de incorporea, et ubique tota sentire Substantia: sed descendere dicitur Deus, quando curam humanae fragilitatis habere dignatur. — In eamdem sententiam ivit Philo Iudaeus, lib. De confusione linguarum, ubi explicans verba illa, quibus Deus dicitur descendisse, ut videret turrim, quam aedificabant filii Adam, affirmat haec scribi humano more, non ex rei veritate; Quis enim, inquit, ignorat eum qui descendit oportere locum alium relinquere, alium occupare? Porro Deus implet omnia, circumdans non circumdatus; cui accidit, ut ubique sit, ac nullibi; unde concludit: Nominum igitur, quae progressionem, ac motum significant, nullum Deo convenit, velut, supra, infra, ad dextram, ad sinistram, ante, retro; nam in nullo eorum quae dicta sunt cogitatur, ut qui numquam mutatus locum vertit.

Dices 5. Deus specialiter dicitur esse in coelo, per exclusionem suae praesentiae alibi. Sic Psalmo 113.: Coelum coeli Domino, terram autem dedit filiis hominum: ergo non est ubique. — Respondeo, haec esse intelligenda non absolute, sed comparate, vel, inquit S. Athanasius, libro contra Sabellianos, ut ex maiestate domicilii infinita eius dignitas rudioribus hominibus facilius explicetur. Vel ut Idololatris insinuaretur coelum non esse Deum, Nam coelum, domus ac solium appellatur Dei, inquit Iustinus Martyr, in responsione ad q. 5. Graecorum, Non quod opus illo habeat Deus ad habitandum, vel sedendum, ut qui minime circumscriptus sit, ac nulla re indigeat, sed ne ad illius amplituinem substantiae, et incorruptam essentiam respicientes, Deum ipsum, aut honore parem esse Deum suspicemur. Vel, ut ait Theodoretus in Psalmum 122.: Deus in Coelis habitare dicitur, non veluti loco circumscriptus, sed veluti tractans coelestibus virtutibus, quae Coelos incolunt; vel quia, inquit Alcuinus, lib. 2. De Trinit., cap. 5., maior cognitio est in Coelis illius summae maiestatis, et essentiae in Angelis, vel in sanctis animabus Sanctorum, quam in terra habitantibus Sanctis. Vel denique, inquit S. Damascenus, lib. 5. e. 16., Deus in Coelis habitare dicitur, quod ille locus magis particeps sit operationis ipsius, et gratiae. In eo enim sunt facientes ipsius voluntatem.

Dices 6. Plures ex sanctis Patribus censent Deum in coelo solum esse praesentem substantia, alibi autem solum cognitione, et potentia; sic S. Clemens Alex., lib. 2. Stromatum: Deus, inquit, appropinquans ego sum, ait Dominus: procul quidem substantia: quomodo enim quod est genitum appropinquaret ingenito? Proxime autem est potestate, qua universa suo sinu complectitur. Et lib. 5., refutans Stoicos, qui Deum esse corpus, ac spiritum affirmabant; illi, inquit, Deum omnem permeare substantiam asserunt: nos autem eum solum dicimus effectorem. Item Iustinus Martyr in responsione ad quaestionem undecimam Orthodoxorum, ait: Res alias, quae continere aliquid dicuntur, hac essentia contineri: solum vero Deum voluntate sua continere hanc rerum universitatem. Ipsis concinit Lactantius, lib. De Opificio Dei, cap. 16., ubi videtur Deum Coelo circumscribere: Videtur enim mens, inquit, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta; tamquam in Coelo Deus; ergo censent Deum non esse ubique. — Respondeo, non eam praecise fuisse praefatorum Patrum sententiam: non quidem Clementis Alexandrini, quippe cum lib. 7. Stromatum, de bono ac sancto viro sermonem faciens, Eiusmodi, inquit, est cui persuasum est Deum ubique adesse, non autem certis ac definitis locis esse conclusum. Neque pariter ea fuit S. Iustini mens, tum quia non est ipse auctor praefati libri quaestionum et responsionum ad Orthodoxos, sed anonymus aliquis; tum quia supra patuit, eum constantissime Deum ubique praesentem profiteri. Lactantius pariter potest etiam commode explicari, ut velit solum evertere stolidum figmentum Stoicorum, qui asserebant mundum esse corpus Dei, eumque diffusum per elementa, ceterasque universi partes, velut in tot membra, quae moveret, et animaret: quod ut refellat, dicit Deum esse in Coelo, sicut anima hominis est in cerebro. Non quod censeat animam in solo cerebro residere substantialiter, sed tantum quod ibi nobiliores operationes impleat: qua ratione etiam Deus specialiter in Coelo residere supra diximus.

Dices ultimo. Si divina immensitas aliqua ratione naturali probari posset, peritiores Philosophos non latuisset: sed ipsos omnino latuit, ut supra dictum est: ergo non est naturaliter nota. — Respondeo distinguendo minorem; Philosophos peritiores lumine naturali abutentes divina immensitas latuit, concedo: latuit eos qui ratione naturali rite utebantur, ut pro viribus divinas perfectiones detegerent, nego. Pythagoras enim Philosophus, inquit Salvianus, initio libri primi De providentia, quem quasi magistrum suum Philosophia ipsa suscepit, de natura, ac beneficiis Dei disserens, sic locutus est: Deus est animus per omnes mundi partes commeans, atque diffusus, ex quo omnia quae nascuntur animalia etiam capiunt. Ad idem spectat quod dicit Trismegistus, dicendo Deum esse sphaeram intelligibilem, cuius centrum est ubique, circumferentia nullibi. Imo ipsemet Aristoteles, libro 1. De Anima, cap. 5., indicat Deum esse ubique praesentem, laudat enim dictum Heracliti, qui cum se in casam furnariam hyemis tempore reclusisset, cerneretque adventantes amicos id aegre ferre, nec ideirco velle propius ad eum accedere, hortatus est eos audacter ingredi, Quoniam, inquit, et hic praesens Deus adest. Trita sunt et illa Poetae Virgilii Georgicorum 4: Deum namque ire per omnes Terrarum, tractusque maris, coelumque profundum. Nec non, et illud Arati: Iupiter est quodcumque vides: Iovis omnia plena: vel ut ad pietatem et veritatem Catholicam accommodatius S. Prosper cecinit in libro De providentia: Sed nusquam non esse Dei est; quia totus ubique. Et penetrat mundi membra omnia liber, et ambit.

Celebris est et famosa inter Doctorem Subtilem et Angelicum, eorumque sequaces controversia circa praesentis quaestionis resolutionem. Etenim S. Thomas 1. p. q. 8. art. 1. affirmat ex operatione Dei in omnibus rebus, recte et necessario inferri ipsius in eis substantialem praesentiam: Doctor vero Subtilis in 1. dist. 37. q. unica, negat hanc esse legitimam illationem; contenditque quod si per impossibile Deus, v. g. solum esset praesens in Coelo per essentiam, nihilominus posset in aliis universi partibus operari; sicque ex illius operatione alicubi, non sequitur formali consequentia, illum esse ibidem substantialiter, et essentialiter praesentem: qua lis ut dirimatur evidentius

Notandum 1. Agentia secundum varium modum operandi considerata, posse distingui duplicis generis. Quaedam enim eadem potentia, et actione indistincta agunt in subiectum proximum, et remotum; sed perfectius in proximum, quam in remotum. Sic v. g. Sol illuminat eadem lucis diffusione, et per eandem virtutem illuminativam corpora coelestia, et sublunaria: sed haec minus, quam illa. Aliqua vero sunt quae nedum operantur circa proximum, et remotum subiectum diversa actione; sed etiam distincta potentia, quarum una alteri ita subordinatur, ut posterior non agat in distans, quin prior antea egerit in medium proximum; sic v. g. Sol per virtutem illuminativam aerem prius luce perfundit: deinde per vim suam substantialem concurrit ad productionem viventium, praesertim quorundam imperfectorum, nec non ad formationem mineralium.

Notandum 2. Agens per respectum ad passum in quod immediate operatur, et quod attingit, posse iterum distingui duplex; aliud enim est immediatum immediatione virtutis, aliud immediatione suppositi. Primum est, quod habet virtutem agendi ex natura sua sibi propriam, et non ab alio emendicatam. Sic Sol vim illuminativam a se obtinet; cetera vero corpora coelestia illam ab eo mutuantur. Inde fit, quod quanto agens est superius, tanto est immediatius immediatione virtutis; et ideirco Deus est immediatissimum agens, quia virtutem agendi habet ex se, et omnino independentem, nec ab ullo emendicatam. — Agens autem immediatum immediatione suppositi, illud dicitur, inter quod et effectum productum, nullum mediat suppositum aliud coagens; ex quo fit, ut inter agentia creata, quanto agens inferius est, tanto est immediatius.

Notandum 3. Duo diversa operationum genera in Deo distingui, quarum aliquae sunt immanentes, sic nominatae, eo quod terminus per ens productus remaneat extra sinum divinitatis, quales sunt aeterni Verbi generatio, Spiritus Sancti spiratio, divinae intellectiones, volitiones, etc.; aliae transeuntes, sic dictae, eo quod per illas Deus aliquid extra se producat; quales sunt mundi creatio, conservatio, etc. Non de prioribus, sed de posterioribus hic est sermo, nimirum, an ex eis colligi possit formali consequentia Deum esse alicubi praesentem, quia ibi operatur.

Conclusio unica. — Si per impossibile Deus tantum esset essentialiter et substantialiter in Coelo, nihilominus operari posset immediatione virtutis in ceteris universi partibus.

Haec est Doctoris loco laudato.

Probatur primo: Creatura agere potest, et aliquid producere, ubi non est immediate, nec substantialiter praesens. Ergo multo magis Deus operari posset, ubi substantialiter non esset. Consequentia patet, maior enim est virtus Dei, quam creatura. Antecedens probatur variis exemplis; etenim Sol, etsi tantum in quarto Coelo substantialiter resideat, nihilominus per universas mundi partes virtutem suam diffundit. Similiter Magnes movet, et attrahit ferrum distans, Succinum allicit paleas, Basiliscus suo visu homines distantes enecat, Torpedo mortificat manum piscatoris tangentis rete in quo recluditur, et alia his similia, quibus in nostra Physica, Disputatione, De causa efficiente, probavimus causam creatam agere posse in distans, non agendo in medium eadem actione, fecimusque satis omnibus his adversus veritatem obiciendis. Ergo cum ex operatione agentis creati in aliquod passum, non sequatur necessario intima ipsius praesentia secundum substantiam; multo minus inferri debet consequentia formali Dei substantialis praesentia ex ipsius operatione alicubi. — Confirmatur ex Doctore ibidem n. 2.: Ideirco causa secunda non potest agere in distans, quin agat in medium, vel quia sunt in ea duae potentiae, et operationes, quarum una terminari debet ad medium, prius quam altera sese ad distans extendat; vel quia eadem potentia non potest effectum perfectum producere in distanti, quin minus perfectum prius produxerit in medio proximiori, ut dictum est in 1. Notabili: at in Deo nec sunt illae plures potentiae subordinatae, quarum una agat in remotum, alia vero in proximum; nec ipsi opus est ad producendum effectum perfectissimum, ut prius per modum dispositionis minus perfectum producat. Ergo si non esset ubique, agere et producere posset in distans, etiam nullatenus agendo in medium.

Replicant adversarii: non esse assignatam causam adaequatam in Maiori: non enim ideo solum causa agere nequit in distans, quin agat in medium, quia in ea est subordinatio potentiae et operationis, sed etiam propter alias rationes, in obiectionibus assignandas. Verum eas omnes solvemus in responsis.

Secundo: Omnipotentia Dei est ipsius voluntas, ad cuius velle sequitur rei productio; Omnia enim quaecumque voluit, fecit Dominus in Coelo, et in terra, ait Psalmista: seu, ut loquitur S. Paulus, Operatur omnia secundum consilium voluntatis suae: sed voluntas velle potest aliquid fieri in loco distanti, absque eo quod velit ipsum fieri in loco viciniori: ergo Deus agere posset ubi non esset; sicque ex eius operatione non potest formaliter inferri ipsius substantialis praesentia. Maior patet ex praefatis Scripturae locis, et evidentius constabit agendo de Omnipotentia Dei. Minor etiam evidens est, si enim per meam volitionem possem rem aliquam producere, certum est, quod possem velle illam fieri in loco distanti, etsi nihil produceretur in medio.

Tertio: Ante mundi productionem, Deus non erat praesens ulli rei; sed prius oportuit rem aliquam ab eo produci, quam ipsi fieret praesens: ergo praesentia substantialis ad aliquam rem, non est conditio necessario praerequisita ad ipsius rei productionem: neque ex ea recte infertur, Deum ipsi esse substantialiter praesentem. Confirmatur. Prius natura creatura terminat actum divinae potentiae, quam Deus sit ei praesens; praesentia enim cum sit relatio, supponit terminum, et fundamentum: ergo productio rei non supponit praesentiam substantiae producentis, neque hic legitime ex illa infertur.

Quarto: Quanto agens maiorem habet activitatem, tanto magis agit in distans; quo enim ignis maior est, eo longius calorem diffundit: sed Deus est agens potentissimum, et infinitae virtutis: ergo si per impossibile ab aliqua re distaret, non minus in eam posset agere, alioquin eius virtus ad locum esset determinata, et limitata: adeoque non esset infinita, nec divina.

Replicant: Maiorem quidem esse veram, non absolute sed ea conditione, ut agens prius suam virtutem diffundat in proximum, quam in remotum: sic, inquiunt, ignis suum calorem non diffundit in subiectum distans, nisi beneficio aeris intermedii. — Contra: Illa mediatio non provenit ex ratione intrinseca agentis, et quatenus agens est; sed ex alterutra illarum conditionum, quas in secundo Notabili assignavimus, quae conditiones, cum in Deo locum non habeant, etiam non officiunt, quin possit agere in distans independenter a medio. Ad quod cum Sol, v. g. concurrit ad formationem mineralium, et viventium, quae non format in aere intermedio, evidens est illum habere aliquam actionem in remotum, quam non habet in proximum subiectum. Ergo liquet immediationem subiecti et agentis non esse necessario desiderandam ad rei productionem. — Confirmantur hae omnes praefatae rationes exemplo Angeli. Unus Angelus potest alteri imprimere aliquem effectum spiritualem, etiamsi distent ab invicem: sed haec impressio fit independenter a medio, utpote incapaci talis effectus spiritualis, quia corporale est, ut docet S. Thomas, prima parte q. 107. art. 1. ad 3., ubi affirmat, Angelos sibi invicem loqui, non solum volendo quod unius alteri pateat conceptus suus, sed etiam, inquit, excitando alterum ad attendendum per aliquam ei impressam virtutem intelligibilem, qua intellectus eius moveatur, sicut sensus movetur a sensibili. Insuper art. 2. ad 11. docet, Angelos influere scientiam in animas separatas, influendo nimirum in illas species intelligibiles independenter, inquit, a medio differente: ergo Angelus saltem, etiam ex mente adversariorum, agere potest in distans, non agendo in medium, nec opus est, ut duo spiritus sibi invicem loquantur, ita debere esse omnino immediatos, ut nec atomus aeris intersit, sicut ait Suarez in Metaphysica, Disputatione 18. num. 16., et consequenter Deus illud multo magis praestare posset, si ab aliqua re foret absens.

Obicies 1. Scriptura sacra colligit divinam praesentiam ex operatione Dei alicubi: ergo merito illa ex hac infertur. Probatur antecedens, primo quidem ex verbis Psalmistae, qui cum dixisset Psalmo 138. Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? statim infert, Si ascendero in Coelum, tu illic es, si descendero in infernum ades; quibus verbis Dei ubiquitatem declarat eiusque rationem aperiens, subdit: Etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua: per manum autem, et dexteram Dei, eius operatio frequenter in Scriptura significatur: ergo Scriptura Dei praesentiam in omnibus rebus ex eius operatione colligit. — Confirmatur ex Actuum 17. cap., ubi S. Paulus cum Atheniensibus disputans, concludit, Deum non longe esse ab unoquoque nostrum, quia, inquit, in ipso vivimus, movemur, et sumus: vel ut Pagninus, et alii vertunt, per ipsum enim vivimus, unde glossa: quia id operatur in nobis, quod vivimus: ergo oportet Spiritum sanctum per os Davidis, et Pauli (inquit Molina hic, Disputatione 2.) ineptam reddidisse rationem, inefficaxque argumentum confecisse ad probandam praesentiam Dei in rebus: adeoque, inquit, confitendum est ex immediata operatione Dei in aliquo loco satis superque concludi praesentiam Dei in rebus, et contrariam sententiam non ita. — Respondeo 1. negando antecedens, et ad primam illius probationem dico, Psalmistam solum ibi intendere, quod Deus sit ubique per scientiam, et providentiam; adeo ut nemo sit qui subterfugere queat divinam ipsius ordinationem, et dispositionem. — Ad confirmationem dico, sanctum Paulum solum velle, quod quandoquidem in Deo vivamus, moveamur, et simus, consequens est, eum non esse ita longe a cognitione nostra, ut non possimus facile ad ipsius notitiam pertingere. Non autem vult Apostolus praesentiam substantialem Dei recte colligi ex eius operatione. — Respondeo 2. quod etsi Scriptura sacra, et Sancti Patres substantialem Dei praesentiam ex ipsius in rebus operatione interdum inferant, haec illatio non fit per locum intrinsecum, sed per extrinsecum: quatenus scilicet, vel non est maior ratio, quod operetur ubique, quam quod sit ubique praesens: vel quatenus supposito, quod constet aliunde eum esse praesentem ubicumque operatur, consequens est, quod sit ubique, si ubique operetur. Sicque argumentum illud est ex concomitantibus, quale foret istud: Deus est infinite potens, ergo infinite sciens: non quod scientia infinita directe sequatur ex infinita potentia: sed quod scientia, et potentia divina, cum sint essentia divina perfectiones, ipsique identificatae, et proinde infinitae, recte sequitur, quod si potentia divina est infinita, etiam scientia divina est infinita; nimirum ratione tertii, idest ratione essentiae divinae, in qua utraque convenit. — Adde quod Scriptura sacra non semper efficax proferat argumentum, sed etiam interdum probabile ad veritatem insinuandam; arguit enim aliquando ex humana auctoritate, qua tantum est medium probabile. Sic sanctus Paulus eodem capite probat Deum non esse similem ligno, et lapidibus, testimonio Poetae dicentis, quod simus genus Dei: quasi diceret: ex vestris Auctoribus, humana natura, quae est imago, et genus Dei, multo praestantior est ligno, et lapidibus, quibus simulacra vestra constant: ergo multo magis Deus longe haec excedit. Similiter ad Titum primo, probat vitia Cretensium proprio testimonio ipsorum scriptoris dicentis: Cretenses sunt semper mendaces. — His patet, quam inepta prorsus, et ridenda Molinae censura, qua Doctoris Subtilis sententiam fulminat; quamquam enim ex auctoritate Scripturae inferretur colligendam esse substantialem Dei praesentiam ex ipsius operatione, nihil tamen haec illatio Doctoris sententiam urgeret: siquidem Doctor contendit, Dei praesentiam non posse colligi ex operatione, quia nulla ratio naturalis id potest evincere; licet forte aliqua auctoritas idipsum suaderet.

Obicies 2. Activum, et passivum se habent ut actus, et potentia: sed actus, et potentia necessario requirunt praesentiam, et unionem, ut causent aliquid: ergo etiam agens, et passum requirunt intimam, et substantialem praesentiam. — Distinguo maiorem: se habent ut actus producendus, et potentia productiva, concedo: ut actus informativus, et potentia informanda, nego. Minorem similiter distinguo; actus producendus, et potentia productiva requirunt intimam unionem, et praesentiam, nego; virtus enim creandi, v. g. habet pro actu sibi correspondente rem tantum in esse possibili; proindeque non potest ipsi esse realiter praesens: actus informativus, et potentia informanda exigunt sui ipsius praesentiam, quia ex eorum mutua unione fieri debet aliquid unum, sicut corpus physicum, v. g. fit ex unione materiae, et formae, concedo. Sicque haec obiectio praesentem difficultatem non attingit.

Obicies 3. Sicut esse ut sic habet se ad operari ut sic, ita esse hic habet se ad operari hic: ergo sicut implicat operari ut sic, nisi prius supponatur esse ut sic, ita operari hic implicat nisi supponatur esse hic. — Nego maiorem, quia esse ut sic se habet ad operari ut sic tamquam actus primus ad secundum; implicat autem ut sit actus secundus, quin praesupponatur primus: esse autem hic non se habet ad operari hic tamquam actus primus ad secundum, quia esse hic tantum significat relationem praesentiae rei in loco, quae relatio ex se non est activa, neque conditio necessario praerequisita ad operationem, siquidem res potest suam virtutem exercere, et aliquid producere ubi non est.

Obicies 4. Actio est quidam motus: sed repugnat motum esse in extremo, nisi prius fuerit in medio, ut patet in motu locali: ergo repugnat actionem aliquam fieri in distans, quin prius fiat in medium. — Negari potest maior: omnis enim actio non est motus; motus enim supponit subiectum mobile, actio autem creativa, v. gr. nullum habet subiectum reale, quod moveri, et mutari dicatur: sed nego minorem; etenim virtute saltem divina motus fieri potest in instanti, siquidem motus est transitus ab uno extremo in aliud extremum, ut autem hic fiat transitus, absolute non est necessarium, ut mobile sit in medio, prius quam ad terminum perveniat.

Obiciunt 5. Thomistae moderni: Agens quod operatur in omnibus rebus per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, sibique identificatam, debet esse immediate, et secundum suam substantiam praesens in omnibus rebus: sed Deus operatur in omnibus per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, sibique identificatam: ergo, etc. Maior, inquiunt, supponitur ex 7. Physicorum, ubi dicitur, quod movens, et motum debent esse simul: cum haec tamen differentia, quod agens per virtutem a se diffusam non debet immediate, et secundum suam substantiam esse praesens subiecto, in quod agit: sed mediate tantum, et ratione virtutis, quam medio aliquo supposito in illud transmittit, ut constat in Sole, qui cum agat per virtutem a se diffusam, non est substantialiter praesens in visceribus terrae, quando aurum, et alia metalla producit: agens vero per virtutem sibi intrinsecam, et a se non diffusam, debet necessario fieri praesens immediate, et secundum suam substantiam subiecto in quod agit, et ipsum passum suppositaliter contingere; ut constat in igne, qui licet per calorem a se diffusum agat in subiectum distans, per calorem tamen sibi intrinsecum non agit nisi in subiectum, quod immediate tangit. Minor vero probatur: Deus in omnibus rebus per se primo producit, et conservat esse earum; entitas enim est id quod magis intimum est cuilibet rei, et quod profundius omnibus inest, cum sit formale respectu omnium quae in re sunt: sed illud non potest per se primo attingere, per aliquam virtutem a se diffusam, sed solum per virtutem sibi intrinsecam, sibique realiter identificatam: ergo Deus in omnibus rebus operatur per virtutem non diffusam a se, sed sibi intrinsecam, et sibi identificatam. Maior constat, tum quia esse, cum sit effectus universalissimus, debet per se primo reduci in causam universalissimam, scilicet Deum; tum etiam quia, sicut ignire est proprius effectus ignis, eo quod ignis sit per essentiam ignis, et ideo ad illum pertinet facere ignitum; ita etiam cum Deus sit ens per essentiam, proprius eius effectus est omne esse participatum. — Adde quod cum Deus possit quamlibet rem creatam, per solam sui influxus suspensionem annihilare, oportet, quod influxus Dei per se primo attingat esse cuiuslibet rei creatae. Minor vero probatur: virtus quae attingit esse secundum propriam rationem essendi debet esse creativa, et productiva totius entis creabilis, ac proinde infinita, ut docetur in Metaphysica: sed omnis virtus a Deo diffusa finita est, utpote a Deo causata, et in aliquo subiecto recepta: ergo Deus non potest per se primo causare, et conservare esse in singulis rebus, per aliquam virtutem a se diffusam, sed solum per virtutem sibi intrinsecam, sibique realiter identificatam, et consequenter non potest alicubi operari, nisi ibidem essentialiter existat. — Respondeo ad singulas obiectionis partes, et primo quidem distinguo Maiorem: agens corporeum, et finitum, quod agit per influxum, debet esse immediate, et secundum substantiam praesens rebus, in quibus operatur, transeat agens spirituale, et infinitum, quod producit omnia ad solum voluntatis suae imperium et nutum, taliter debet esse praesens, nego; siquidem, ut iam diximus, potest velle rem fieri in loco distanti, sicut velle potest eam fieri in loco viciniori; Deus autem non est agens corporeum et finitum, sed infinitum et spirituale; et consequenter talem praesentiam non exigit. — Ad probationem Minoris dico, entitatem rei praecisive consideratam, non esse solum formalem terminum actionis productivae Dei, sed rem ipsam totalem, et secundum omnia alia praedicata sibi intrinseca; sic homo, qui crearetur a Deo immediate, non esset tantum terminus illius creationis secundum conceptum formalem entis, sed etiam secundum conceptum animalis, rationalis, risibilis, et aliorum, quae ad hominis integritatem, et constitutionem concurrunt: ac proinde minus philosophica videtur Thomistarum doctrina, qua contendunt, esse creatum habere rationem formalem termini divinae productionis. — Ad Maiorem vero probativam illius minoris, nego ens creatum esse effectum universalissimum, et soli causae universalissimae proprium; quaelibet enim causa particularis etiam et secunda vere producit effectum suum secundum formalem rationem entis, ita quod esse illius effectus tribuatur causae secundae, sicut et primae. — Ad Minorem vero illius probationis, nego, virtutem creativam, et productivam entis creabilis debere esse infinitam; tanta namque debet esse virtus, quantus est effectus producendus, et quanta est distantia termini a quo ad terminum ad quem; nullus autem effectus creatus est infinitus, ut patet; nulla pariter est infinita distantia inter nihil, et esse creatum, ut probat Doctor in 2. sentent., ac proinde virtus creativa non debet esse necessario infinita.

Obiciunt denique plures SS. Patrum auctoritates, quibus colligunt Dei in omnibus rebus praesentiam ex ipsius in eis operatione. Sic Anastasius Sinaita, libro 2. De rectis fidei Catholicae dogmatibus, sic habet: Quandiu enim opus nemo, absens si est, operatur: Deus igitur cum nullo non tempore, quaecumque eorum, quae fiunt, efficiat, cunctaque moderetur, ac dispenset sua iugi conservatione, prorsus necesse est fateri, Deum omnibus inesse. Item Hugo Victorinus, lib. 7. Erud. Theolog., cap. 19. sic loquitur: Cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eandem Dei virtutem, omnibus inesse rebus dubitamus? Si autem Dei virtus ubique est, cum alia non sit Dei virtus, quam Deus, constat quod nusquam Deus deest. Denique Anselmus in Monologio, cap. 22. Quoniam, inquit, nihil sine Deo potest aut esse aut conservari, dicere cogimur, Deum ubique, et semper esse. — Respondeo nonnullos e SS. Patribus equidem colligere Dei praesentiam in rebus ex eius operatione; sed per locum extrinsecum et consequentiam materialem; non vero per locum intrinsecum, et per consequentiam formalem. Quasi dicerent, Deus est ubique, et ideo ubique operatur; ut iam dictum est.

Duo proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda. Primum quidem, an revera Deus intra huius universi ambitum ita contineatur, ut extra mundum non existat: Secundum, an ex hypothesi quod extra mundum existere dicatur, num ideirco spatio, quod ultra coelos fingimus, et imaginamur, vere praesens dici queat. Hac autem in solvenda quaestione triplex est Auctorum sententia. Quidam enim affirmant, Deum revera praesentem esse spatiis imaginariis. Aliqui in oppositum euntes contendunt, eum intra universi ambitum ita contineri ut extra mundum diffusus, et praesens dici non debeat. Alii denique mediam viam euntes affirmant; equidem Deum non esse vere praesentem spatiis imaginariis, posse tamen dici extra coelos effundi, nec intra mundi limites arctari: quae lis, ut dirimatur evidentius

Notandum 1. Nedum inter Theologos, sed etiam inter veteres Philosophos, maximam fuisse de Dei extra Coelos effusione, et praesentia altercationem; nam, ut refert Eusebius, lib. 15. De praeparatione Evangelica, Pythagorei et Stoici affirmabant supra Coelum esse inane quoddam spatium, quod infinitum esse voluerunt: Aristoteles vero, primo libro De Coelo, cap. 3., neque corpus extra Coelum posse esse dicit, neque locum, neque vacuum, neque tempus. Plato vero in Phaedro Stesichorum narrantem inducit, supra Coelum quamdam esse regionem amoenissimam, cuius pulchritudo verbis explicari nequeat: quam sententiam Cleomedes impugnavit; licet idem asserat extra mundum esse vacuum aliquod spatium, nullo repletum corpore, sed inane prorsus, et rebus carens, idque probat pluribus argumentis, quorum disquisitio magis Philosophos, quam Theologos spectat.

Notandum 2. Per spatia imaginaria, nihil aliud intelligi, quam intervalla quaedam vacua, et inania, quae extra Coelos concipimus per modum loci nullo corpore repleti; eo fere modo, quo fingimus ante mundi fabricam, fuisse vastitatem quandam inanem et vacuam in eodem spatio, quod nunc mundus occupat. An autem Deus revera sit in illis fictitiis spatiis per veram, et realem praesentiam, hic est resolvendum.

Notandum 3. Deum posse concipi extra mundum existere duobus modis: nimirum vel negative, vel positive. Priori modo significatur Deum non limitari, nec coarctari intra universi ambitum, eo quod ipsius infinita substantia nullis limitibus, aut terminis circumscribatur; posteriori vero designatur, quod Deus sit positive, et eodem modo diffusus per imaginaria, et fictitia spatia extra Coelos, quo per universum mundum diffunditur, et praesens est.

Conclusio prima. — Deus revera non est praesens spatiis imaginariis.

Ita Doctor Subtilis in 1. dist. 37. quaest. unica¹; et cum eo communiter ceteri Doctores Scholastici, tam veteres, quam moderni.

Probatur: Deus non potest dici praesens nihilo: sed spatia imaginaria nihil sunt: ergo Deus non potest illis esse praesens. Minor patet; nam, ut loquitur Aristoteles 4. Physicorum cap. 2., Semper hoc quod alicubi est, et ipsum esse aliquid, et aliud aliquid extra ipsum: hoc est locus, in quo aliquid est, debet esse vere realis, et distinctus ab ea re, quam continet: unde infert cap. 5. Mundum alicubi non esse, quod enim alicubi est, et ipsum aliquid est, et aliud quid in quo continetur oportet esse: at extra universum, et totum nihil est. Probatur itaque Minor: illa spatia extra mundum, vel realia sunt, vel omnino fictitia; sed nullatenus dici possunt realia: vel enim essent independentia, et improducta a Deo, vel ab eo producta ab aeterno, et ante mundi creationem; sed utrumque asserere haereticum est: primum enim damnat Symbolum Nicaenum affirmans Deum esse Creatorem, et factorem omnium visibilium, et invisibilium: Secundum autem repugnat Concilio Lateranensi affirmanti cap. Firmiter Deum omnia condidisse in tempore, sicque nihil esse ab aeterno creatum: ergo restat inferendum interminata illa spatia, quae extra mundum concipiuntur, esse omnino fictitia, nec Deum magis illis inexistere, quam in chimera, et hircocervo: sed nullus dixerit Deum esse vere, et realiter praesentem chimaeris: ergo nec spatiis imaginariis. — Confirmatur auctoritate sanctorum Patrum, qui docent unanimi calculo: Deum ante mundi fabricam non fuisse alicubi, sed in seipso: sic Tertullianus, libro contra Praxeam, cap. 5., Ante omnia, inquit, Deus erat solus, et ipse sibi, et mundus, et locus, et omnia. Item S. Augustinus, lib. De Fide contra Manichaeos, miratur eorum dementiam, quod inquirant ubi Deus erat antequam Coelum, et Terra fierent. Respondet enim illum in seipso fuisse: sed apertius in Ps. 12. Antequam, inquit, faceret Deus Coelum, et Terram, ubi habitabat? In se habitabat, Deus apud se habitabat, et apud se est Deus: idem Epist. 57. Quomodo, inquit, ubique si in seipso? Ubique scilicet, quia nusquam est absens: in seipso autem, quia non continetur ab eis quibus est praesens, tamquam sine eis esse non possit. Ipsis concinit sanctus Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 6. Non est, inquit, quod quaeras ultra, ubi erat Deus: praeter ipsum nihil erat, ergo in seipso erat; quibus verbis etiam rationem assertionis profert, Deum scilicet nullibi extitisse ante mundum conditum, quia videlicet nihil erat. Quibus omnibus quadrant antiqui sequentes Versiculi quos refert Dionysius Carthusianus in primum dist. 37. quaest. 1.: Die ubi tunc esset, cum praeter eum nihil esset? Tunc ubi nunc, in se; quoniam sibi sufficit ipse. Haec autem existentia Dei in seipso intelligenda est, non positive, quasi seipsum contineret per modum spatii; sed negative, ita quod non sit aliquis locus, cui Deus inexistat extra mundum; eo sensu, quo sancti Patres dicunt Deum esse sui causam, non quod seipsum produxerit, sed quod nullum sui productorem agnoscat.

Dices 1. Spatia illa imaginaria sunt aliqua capacitas ad excipiendam quamcumque creaturam, quam Deus producere potest extra mundum: sed talis capacitas revera existit, alioquin Deus non posset aliquam creaturam producere extra mundum: ergo etiam Deus illi inexistit. — Distinguo maiorem: Sunt capacitas realis, et realiter existens, nego: fictitia, et imaginaria, concedo: si enim illa capacitas esset realis, vel esset aliquid positivum, vel negativum: si sit aliquid negativum, certe nihil est, nec vere existit; negationes enim, et privationes merae, vere sunt non ens, et dicere illas actu existere, idem est ac affirmare non ens esse, et non existens existere. Si positivum, esset aliqua creatura realiter existens, aut possibilis; si primum, iam spatia illa non essent imaginaria, nec extra universum, siquidem universi nomine, omnium creaturarum congeries significatur: si secundum, certum est illa spatia nihil esse actu, nec quatenus possibilia aliud significare, quam non repugnantiam, ut Deus producat aliquid per modum loci extra mundum; haec autem possibilitas, et non repugnantia, nihil importat reale de facto, sicque Deus non potest ipsi realiter esse praesens.

Dices 2. Praesentia actualis extra mundum est possibilis Deo: ergo illam habet actu. Probatur antecedens: Si esset impossibilis, maxime vel quia simpliciter repugnat, vel quia Deum dedecet. Non primum, quia haec impossibilitas oriretur ex eo quod praesentia actualis dicat ordinem essentialiter ad spatium actuale: sed hoc est falsum: tum quia potest dari praesentia actualis in vacuo terminato v. g. in aula, si vacua esset aere, et aliquid in eius medio poneretur. Non etiam secundum, sicut enim praesentia actualis in mundo Deum non dedecet ita nec dedecet praesentia actualis extra mundum, si sit possibilis. — Nego antecedens: Ad cuius probationem dico repugnare Deo praesentiam extra mundum, praecise, quia extra mundum nihil est, cui Deus possit esse praesens; implicat enim dari praesentiam actualem unius rei ad alteram, sive praesentia sit quid absolutum, sive quid respectivum, si non sit altera res, cui alia possit esse praesens. Ad confirmationem dico non posse dari praesentiam in vacuo terminato, quae terminetur ad ipsum vacuum; quamvis forte dari possit praesentia alicuius rei per respectum ad circumferentiam, et partes ipsius aulae, in qua esset vacuum; ita quod verum esset dicere, talis res est in hac aula, non autem alibi.

Dices 3. Id habet Deus ratione suae immensitatis, et quantitatis virtutis, ac molis, quod haberet corpus infinitum, si daretur, ratione suae quantitatis molis: sed si daretur corpus infinitum, tanta esset eius quantitas molis, ut de facto, nedum per universum mundum diffunderetur, sed etiam per imaginaria spatia sese extenderet; si enim intra universi cancellos arctaretur, non esset infinitae extensionis: ergo etiam tanta est quantitas virtutis in Deo, ut de facto per omnia imaginaria spatia substantialiter diffundatur. — Distinguo maiorem: Id habet Deus ratione quantitatis molis, quod haberet corpus infinitum ratione quantitatis molis, eodem modo se habentis, in ordine ad locum, nego: diversimode se habentis, concedo maiorem: corpus enim infinitum ita per universum diffunderetur, ut quaelibet alia corpora per suam impenetrabilitatem excluderet; Deus autem, etsi omnes universi partes penetret, nullam tamen a loco semovet nec excludit. Minorem similiter distinguo: Corpus infinitum extra universum diffunderetur, positive, quasi haberet praesentiam realem, et veram ad spatia imaginaria, nego: negative, ita quod ratione suae infinitatis non ita contineretur intra mundum, quin ad alterum mundum, si crearetur, non posset etiam sese extendere, concedo. Idem de Deo dicendum, et proinde neganda est consequentia.

Dices 4. — Ex nostra sententia plura sequuntur absurda, et Deo repugnantia: ergo non est admittenda. Primo namque sequitur Deum posse mutari: potest enim extra hunc mundum producere aliquod corpus, et ipsi fieri praesens: sed si non esset actu in spatio imaginario, in quo tale corpus produceretur, Deus novam acquireret praesentiam, inciperetque esse praesens, ubi antea non erat: ergo revera mutaretur. Secundo, sequeretur, quod Deus posset esse veluti a se divisus: etenim si in spatiis imaginariis produceret duo corpora inter se distantia, tunc vel Deus secundum substantiam esset in medio illorum corporum, vel non; si primum, habetur intentum, quia tale medium, in quo esset, non est reale, sed imaginarium: si secundum, divina substantia esset a se divisa, et veluti discontinua, siquidem esset in duobus illis corporibus, non autem esset in medio. Tertio, sequeretur Deum posse moveri per accidens: moveri enim per accidens nihil aliud est, quam moveri ad motum alterius, sicut nauta movetur ad motum navis: sed Deus posset moveri ad motum alterius; ergo posset moveri per accidens. Minor probatur: Si Deus produceret aliquod corpus in spatiis imaginariis, tale corpus posset moveri in ordine ad mundum, et mundus moveri posset ad ipsum corpus: ergo cum Deus utrique esset praesens, etiam cum alterutro moveretur per accidens, sicut anima per accidens movetur ad motum corporis, et corpus Christi movetur ad motum specierum.

Respondeo ad primum. — negando sequelam: sicut enim Deus non dicitur mutatus, quando produxit mundum, et novam habuit ad illum praesentiam, sic nec mutaretur si de novo produceret aliquod corpus in spatiis imaginariis, ipsique fieret praesens; tota enim haec mutatio in ipsum effectum, non autem in Deum esset refundenda, in se enim permanens, inquit Sapiens cap. 7. omnia innovat.

Ad secundum. — nego sequelam: si enim Deus duo corpora produceret in spatio imaginario a se invicem distantia, non esset actu sed tantum virtute in spatio quod fingeretur intercedere inter duo illa corpora; nec propterea diceretur eius substantia distincta, nec discontinuata, tum quia nullum revera esset medium reale inter utramque suam praesentiam, sed tantum fictitium, tum quia cum Deus fit praesens rebus, non ipsi advenit, sed ipsas e nihilo educendo facit sibi praesentes, veluti trahendo illas intra vastitatem, et sinum immensitatis suae, sibique hoc modo, quasi coniungendo, et praesentes efficiendo, non secus ac mare omnes fluvios ad se attrahit, suumque in sinum recipit; aut veluti spongia in vastissimo Oceano, ut praeclare notavit S. August. 1. Confessionum cap. 5.

Concipiebam te Domine, inquit, ex omni parte ambientem me, et penetrantem, sed usquequaque infinitum, tamquam si mare esset ubique, et undique per immensum infinitum solum mare, et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam tamen; plena esset undique spongia ex omni sui parte ex immenso mari: sic creaturam finitam te infinito plenam putabam.

Ad tertium. — nego pariter sequelam: etenim ut aliquid dicatur moveri per accidens ad motum alterius, duo requiruntur: primum quidem ut circumscriptive, vel saltem definitive ita sit in corpore quod movetur, ut non sit in alio a quo movetur: secundo ut ad motum unius variet distantiam quam prius habebat ad alterum. Haec autem utraque conditio Deo deesset, utrique enim corpori esset praesens, nec fieret minus distans, dum unum corpus ad aliud approximaret.

Dices ultimo. — Deus potest constituere aliquod corpus quantum supra ultimum et supremum coelum, ita quod pedes habeat super sphaeram illius ultimi coeli positos, ceteras vero corporis partes extra expansas et erectas, vel assidentes, uti de facto innuere videtur Apostolus evectum fuisse Christi Domini corpus: dicit enim ad Ephesios, cap. 4. Qui descendit ipse est et qui ascendit super omnes coelos: sed hoc in casu corpus illud haberet plures sui partes in spatiis imaginariis, siquidem supra ultimam, et supremam sphaeram non datur aliud spatium reale; sed tantum fictitium. Ergo corpus illud, et multo magis Deus, potest esse in spatio imaginario.

Distinguo minorem. — Corpus illud haberet plures partes in spatio imaginario praesentes per veram et realem praesentiam, nego; per negativam et fictitiam, concedo. Cum enim, ut supponitur, spatium illud nihil sit, etiam nullum corpus, nullumque ens reale potest ipsi fieri vere, et realiter praesens.

Conclusio secunda. — Deus revera est extra mundum, non quidem positive, sed negative.

Probatur prima pars. — nedum ex Scriptura sacra, Iob. 22. Nonne cogitas, quod Deus excelsior coelo sit, et supra stellarum verticem sublimetur? Et 3. Regum, cap. 8. Quem coeli coelorum capere non possunt. Idem colligit Caietanus ex illis Christi verbis, Ioan. 12. Ego lux veni in mundum, hoc est intra universitatem creaturarum, extra quam prius erat secundum Divinitatem. Simili ratione alii probant ex illo ad Hebraeos 1. Cum iterum introduxisset primogenitum in orbem terrarum, quasi diceret, illum antea extra terrarum orbem fuisse.

Probant etiam sancti Patres. Nam, S. Dionysius, cap. 9. De Divinis Nominibus, Deus, inquit, extrinsecus super omnem magnitudinem funditur, et superexpanditur. S. Gregorius Nazianzenus, Apologia prima, Deus in universo est, et supra universum. Hilarius, 1. De Trinit., Deus mundo inest interior, excedit exterior. Augustinus, sermone primo, De verbis Apostoli: Quis est omnipotens Deus? quid nisi inaestimabilis, ineffabilis, incomprehensibilis, ultra omnia, extra omnia, praeter omnia? Et S. Damianus, Opusculo 6. De Divina Omnipotentia: Ipse, inquit, manet intra omnia, ipse super omnia, ipse infra omnia. Superior est per potentiam, et inferior est per sustentationem, et exterior per magnitudinem, et interior per subtilitatem. — Athenagoras, Oratione pro Christianis: Deus est ingenitus, et omnia quae ipsius sunt; mundum vero ita excellit, ut impleat undequaque, quidquid supra ipsum est, nec locum ullum, sed vacuum relinquat. S. Greg. lib. 2. Mor. cap. 12.

Ipse manet intra omnia, et extra omnia, ipse supra omnia, et infra omnia, superior per potentiam, inferior per sustentationem, exterior per magnitudinem, interior per subtilitatem, sursum regens, deorsum continens, extra circumdans, interius penetrans, nec alia parte superior, alia inferior, aut ulla parte exterior, alia interior, sed unus et idem, totus ubique praesidendo sustinens, et sustinendo praesidens, circumdando penetrans, penetrando circumdans.

S. Isidorus lib. 1. De summo bono, cap. 2. Immensitas divinae magnitudinis ita est, ut intelligamus eum intra omnia, sed non inclusum, extra omnia, sed non exclusum, et ideo interiorem ut omnia contineat, idem exteriorem ut incircumscripta magnitudinis suae maiestate omnia concludat. Per id ergo, quod est exterior, ostenditur esse creator, per id quod interior, gubernare omnia demonstratur. — Hoc argumentum mirum in modum urget Guillelmus Parisiensis, libro De Universo, sectione 2. parte 2. cap. 68., ubi cum reprehendisset illos, qui arbitrantur Deum mundi terminis circumclusum et terminatum, subdit:

Sapientes autem, et praecipue Doctores gentis Christianorum, potius dicunt dicendum esse, mundum esse in Creatore, quam Creatorem in mundo, et Creatorem continere mundum, quam Creatorem contineri a mundo. In hoc vero, quod dicunt Creatorem nihil sui habere extra mundum, non verum dicere videntur, cum extra unamquamque partem mundi se totum habeat. Non enim est in coelo partem aliquam designare, extra quam se totum Creator non habeat. Quemadmodum enim in una parte coeli est, sic et in qualibet alia, etc.

Secunda pars. — sufficienter patet ex praecedenti conclusione; cum enim Deus non sit positive praesens spatiis imaginariis, consequens est ipsum tantum esse negative extra coelos.

Quaeres 1. — an Immensitas soli Deo conveniat. Affirmant omnes Doctores, siquidem nulla potest esse creatura, quae ex natura sua postulet, vimque habeat sese praesentem sistendi ubique; quamquam enim aliqua creatura per omnipotentiam divinam fieri posset praesens per replicationem praesentiae infinitis locis, si darentur, illa tamen idcirco non censeretur esse immensa, quia non exigeret hanc ubiquitatem ex natura sua, et per ingenitam suam virtutem, qualiter illam ubiquitatem ex immensa et illimitata sua natura Deus exigit.

Quaeres 2. — an Immensitas sit specialis aliqua Dei perfectio. Affirmo contra Smisingum, Tractatu 2. d. 2. n. 1., ubi existimat Dei immensitatem ab eius infinitate et immutabilitate oriri, et non discrepare; cuius contrarium sic probo: Illa perfectio est ab aliis distincta, quae diversum ab iis habet effectum: sed constituere Deum praesentem, quoad suam substantiam, est effectus formaliter distinctus a ceteris Dei perfectionibus: ergo provenit ab aliqua perfectione speciali. Maior constat; Minor probatur: Si substantialis Dei praesentia in rebus ab aliqua alia perfectione provenit, maxime ab infinitate, ut ipsemet Smisingus fatetur; sed non provenit ab infinitate. Probo: Vel enim proveniret ab infinitate attributorum, vel ab infinitate essentiae. Non primum, licet enim Deus concipiatur infinite sapiens, v. gr. bonus, iustus, etc., non propterea concipitur ubique praesens. Non etiam secundum: tum quia infinitas essentiae divinae nihil aliud significat nec importat, quam praedicata essentiae divinae competentia, eamque constituentia, non habere aliquem terminum, et limitationem in perfectione essentiali, hoc autem non efficit Deum formaliter ubique praesentem: tum quia si haec praesentia proveniret ab infinitate essentiae, maxime quia, inquit Smisingus, Deum esse praesentem rebus, nihil aliud est, quam ipsum esse indistantem ab eis, eiusque praesentia nihil aliud importat, quam simplicem a rebus indistantiam, et consequenter nihil dicit positivum, estque tantum negatio, quae proinde specialem perfectionem non infert: sed hoc est falsum: tum quia praesentia nostra est aliquid positivum, siquidem est relatio extrinsecus adveniens: ergo etiam Deus est praesens per aliquid positivum, non quidem superadditum, sed sibi intrinsecum: tum quia specialis negatio fundata in repugnantia ad oppositum, sequitur necessario ex aliquo speciali positivo, non enim negatio opposita sapientiae, v. g., competit Essentiae divinae formaliter, quia Essentia divina est; sed ratione sapientiae oppositae isti negationi, quam sapientiam si non haberet Essentia divina, certe haberet illius negationem: sed distantia opposita indistanti, non est praedicatum immediate oppositum per se formaliter ulli praedicato Essentiae divinae: ergo indistantia, et ubiquitas praecise non convenit Deo ratione Essentiae divinae immediate, sed mediante speciali aliqua divina perfectione, quae exprimitur nomine immensitatis: ergo debet esse specialis perfectio.

Quaeres 3. — an praesentia Dei in rebus sit divisibilis.

Respondeo 1. — Praesentiam virtualem, seu vim quam habet Deus esse ubique ratione infinitae et immensae suae substantiae, esse indivisibilem; cum enim Essentia divina sit omnino simplex et spiritualis, nullasque partes habeat, non potest esse in loco divisibiliter, eo scilicet modo, quo corpora habent aliquas suas partes sursum, alias deorsum, alias a dextris, alias a sinistris: unde Isidorus Hispalensis lib. 1. De summo bono, cap. 2.

Nec particulatim, inquit, Deus implet omnia, nec ullatenus putandum est in omnibus esse Deum, ut unaquaeque res per magnitudinem positionis suae capiat eum, id est maxima maius, minima minus, dum sit potius ipse totus in omnibus, sive omnia in ipso.

— Ipsi concinit S. Damascenus, lib. 1. cap. 14: Sciendum est, inquit, Divinum Numen, nullas habere partes, et totum ex toto esse ubique, non partem in parte, ita ut corporum more dividatur, sed totum in omnibus, et super omne totum. Unde S. Ambrosius lib. De dignitate hominis, cap. 2. imaginem Dei, qua praedita est anima rationalis, constituit in eo, quod sicuti Deus unus semper ubique totus est, omnia vivificans, movens, et gubernans, sicut Apostolus confirmat, quod in eo vivimus, movemur, et sumus, sic anima in suo corpore ubique tota viget, vivificans illud, movens, et gubernans. Nec enim in maioribus corporis suis membris maior, et in minoribus minor, sed in minimis tota, et in maximis tota.

Respondeo 2. — Praesentiam actualem Dei esse quotuplicem, quot sunt res quibus Deus inexistit: haec enim inexistentia non est aliquid reale positivum in Deo, sed est vel negatio distantiae, vel respectus rationis fundatus in eo quod res intra sinum Divinitatis existant, et ab ea omnino sint indistantes. Unde cum respectus multiplicentur, iuxta terminorum multitudinem, variaeque sint res creatae, a quibus divina substantia indistans est, et ad quos concipitur habere respectum rationis resultantem ex fictione intellectus humani, consequens est tot esse divinas praesentias actuales, quot concipi possunt et fingi tales respectus, et indistantiae; hae autem tot fingi possunt, quot de facto sunt creaturae, quibus Deus inexistit: ergo actualis divina praesentia multiplex est, et divisibilis.

Ex iis omnibus patet, qualiter ratione Immensitatis Deus dicatur esse ubique, et illocabilis, et incircumscriptus. Dicitur enim esse ubique, quia substantialiter praesens est omni loco, omni spatio, et omni omnino rei existenti, ita ut nulla omnino res sit tam vilis et parva, intra quam Deus secundum essentiam non sit praesens. Dicitur illocabilis, quia nullo loco, vel spatio concludi potest; quantumvis enim maximum spatium cogitetur, illud omnino excedit. Denique dicitur incircumscriptus, quia nulla loci circumferentia contineri potest. Hinc sanctus Athanasius in rescripto ad Liberium, Deum esse incomprehensibilem loco, et S. Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 16. affirmat Deum esse incircumscriptum, et non esse in loco, sed ipsum sibi esse locum, quia nimirum nullo loco circumscribitur, nec clauditur.