Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Iam diximus in primo notabili praecedentis quaestionis, rem aliquam extrinsece mutari posse tribus modis, nimirum per terminationem, vel conversionis, vel operationis, vel relationis; nunc resolvendum est, an Deus alterutro, aut utroque ex his modis sit mutabilis, vel immutabilis.

Notandum 1. Quod cum maxime triplex sit rerum conversio, scilicet vel per totalem desitionem, qualis est annihilatio; vel transmutationem, quae fit per corruptionem unius formae, et generationem alterius eodem remanente subiecto, videlicet materia; vel denique per transubstantiationem, quando res secundum totalem suam substantiam, materiam videlicet aut formam, transit in substantiam alterius. Sic etiam triplex potest esse conversionis terminus, annihilationis quidem terminus est non ens, transmutationis est pars aut forma acquisita, v. gr. forma ignis est terminus transmutationis ligni in ignem, terminus autem transubstantiationis est tota entitas rei, in quam alia dicitur transubstantiari, sic adorandum Christi corpus dici potest terminus conversionis, quae fit totius substantiae panis, et vini in ipsum per consecrationem Eucharisticam.

Certum est autem Deum non posse habere rationem termini per annihilationem, neque per transformationem, cum nec possit desinere, quia est ens absolute necessarium, nec aliquam formam suscipere, quia est omnino simplex. Sed dubium est, an aliquid possit in ipsum converti per modum transubstantiationis, quae nullam efficit mutationem substantialem in suo termino; adorandum enim Christi corpus non mutatur realiter et substantialiter per conversionem panis, et vini in ipsum, licet mutetur secundum locum, quia incipit esse, ubi prius non erat praesens.

Notandum 2. Creaturas dici posse terminum intellectus et voluntatis divinae dupliciter, nimirum vel secundum esse ideale, quatenus sunt, et repraesentantur in Essentia divina ab aeterno, vel secundum esse reale, et prout a parte rei, et in seipsis existunt in tempore. Priori modo dicuntur terminus aeternus et intrinsecus, posteriori autem terminus extrinsecus et temporaneus appellantur. Prior terminatio est invariabilis et aeterna, posterior est contingens et temporalis. Certum est divinam intellectionem, et volitionem immutabiles esse et invariatas penes priorem terminum; difficultas itaque solum est, an aliquid mutationis ipsius accedat ex earum terminatione ad Creaturas in seipsis existentes.

Notandum 3. Duplicis generis et ordinis relationes in Deo distingui posse, alias quidem Notionales, et Personarum divinarum constitutivas, quales sunt Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva: alias autem Temporaneas, et per ordinem ad creaturas, quales concipiuntur esse relationes Creatoris, Domini, Redemptoris, etc. Priores omnino sunt invariabiles et immutabiles, sicut et ipsamet Essentia divina, cui ab aeterno competunt. An autem posteriores aliquam in Deo per suum accessum aut recessum mutationem temporalem inferant, hac in quaestione erit resolvendum.

Conclusio prima. — Deus non est mutabilis per conversionem sui in aliud, nec alterius in ipsum. Haec videtur esse certissima, eamque saepius inculeant SS. Patres, et praesertim sanctus Augustinus lib. 3. contra Maximinum, cap. 12. Per hoc, inquit, solus Deus habet immortalitatem, quia nec potuit, nec potest aliqua conversione mutari. Et lib. 1. De moribus Ecclesiae, cap. 10.: Aliquid substantiae, aut naturae divinae commutationem, aut conversionem aliquando pati posse, si quis opinetur, mirae dementiae impietatisque damnabitur. Similiter Origenes, 1. Periarchon, cap. 2. Sapientia Dei, inquit, quae est unigenitus Filius eius, quoniam in omnibus inconvertibilis, et incommutabilis est, et substantiale in eo omne bonum est, quod utique mutari, atque converti numquam potest.

Unde Cyrillus Alexandr. lib. De Fide ad Theodosium paulo post initium, oppositum errorem vocat deliramentum et ruditatem.

Eamdem sententiam tuentur, et probant melioris notae Theologi, et quidem D. Thomas qui, 3. p. quaest. 2. art. 1., loquens de divina Essentia, ait, Nec ipsa potest converti in aliud, cum sit incorruptibilis, nec aliud in ipsam, cum sit ingenerabilis.

Idipsum probat Doctor Subt. q. 10. quodlibetica exponens locum Boetii, disputantis contra Eutychetem: Divinitas, inquit Doctor, non minus excedit activam potentiam quamcumque causativam in ratione termini, quam unum ens naturale excedit quamcumque potentiam naturalem, comparatum ad aliud ens naturale.

Patet haec propositio, quia cum Divinitas sit infinita, et incausabilis, nullo modo potest esse terminus potentiae causativae; quodcumque autem creatum potest esse terminus potentiae causativae, et hoc non tantum absolute, sed comparatum ad quodcumque aliud ens creatum, tamquam succedens illi.

Tunc fiat argumentum Boetii per locum a maiori. Si per totam potentiam creatam non potest res immediate mutari in lapidem: ergo multo magis, vel aeque non potest per quamcumque potentiam activam natura creata converti in Divinitatem.

Quibus Doctor contendit Naturam divinam nulli subesse posse conversioni, quia est improducibilis, tam secundum esse simpliciter, quam secundum quid, cum sit ens per essentiam, et necessario existens.

Omnis enim actio conversiva est productiva termini ad quem secundum esse simpliciter, vel secundum quid: sed Deus nec est producibilis secundum esse simpliciter, nec secundum quid: ergo nec convertibilis. Maior patet. Sicut enim ad veram conversionem necessarium est, ut terminus a quo, qui convertitur in aliud, desinat esse secundum eam rationem, qua dicitur converti, ita necesse est, ut terminus ad quem incipiat esse sub ea ratione, secundum quam aliud dicitur in ipsum converti, v. g. ut lignum convertatur in ignem, debet desinere esse lignum secundum propriam rationem ligni, et ignis debet fieri secundum propriam rationem ignis; conversio enim proprie dicta, est actio, qua unum vertitur in aliud, atque ad aliud esse transit; non potest autem unum transire in aliud, et illud fieri ex alio, nisi ipsum desinat esse id quod est, et nisi aliud fiat id quod non erat.

Minor similiter constat, alioquin Deus non esset ens per essentiam, et necessario existens, si secundum entitatem, vel aliquid entitatis produci posset.

Dices 1. Potest fieri conversio absque omni productione, et mutatione intrinseca rei, in quam alia convertitur: ergo Deus absque ulla sui imperfectione potest esse terminus conversionis. Probatur antecedens ex Doctore loco laudato n. 9., ubi distinguit triplicem conversionem: qua aliquid convertitur in praeexistens. Prima quidem fit sine mutatione reali in esse substantiali, et intrinseco, sed tantum in esse accidentali, et extrinseco, sicut v. g. corpus Christi dicitur terminus conversionis substantiae panis et vini, quia succedit, et habet novum ubi, licet non eodem modo quo prius illa substantia habebat, et licet non producatur secundum esse hoc, tamen producitur secundum esse hic, seu in hoc loco. Secunda qua aliquid, quod prius erat, sed postea non est, convertitur in aliud, sic lignum convertitur in ignem. Tertia denique, qua aliquid convertitur in aliud, tam secundum esse simpliciter, quam secundum quid, absque omni novitate, et mutatione, tam intrinseca quam extrinseca in termino, ad quem fit conversio.

Quod autem haec conversio fieri possit, patet; si enim substantia posset esse terminus conversionis sine sua mutatione intrinseca, sed tantum per mutationem accidentis, etiam poterit esse terminus talis conversionis, licet nulla interveniat accidentis mutatio, non enim ab esse accidentali substantia accipit, quod possit esse terminus conversionis, quia accidens est posterius substantia, prius autem non accipit rationem et virtutem suam a posteriori.

Confirmatur exemplo actionis conservativae, quae terminatur ad idem omnino esse formatum per primam productionem absque ulla nova vel productione, vel mutatione reali, tam substantiali quam accidentali in re conservata.

Nego antecedens. Nulla enim, ut dictum est, fieri potest vera conversio sine desitione, vel totali, vel partiali termini a quo, et productione termini ad quem, vel secundum esse totale, vel secundum esse partiale, substantiale aut accidentale illius.

Ad doctorem dico, eum ibi non loqui resolutive, sed dubitative et per modum disputationis, non enim absolute censet posse fieri veram conversionem, absque ulla novitate substantiali vel accidentali, in termino ad quem ipsius conversionis, ibidem enim n. 7. requirit ut terminus ille conservetur dependenter a desitione termini a quo.

Deus autem cum non possit produci, sic nec conservari potest, sive dependenter, sive independenter, ab alicuius entis desitione.

Adde quod idem Doctor in 4. dist. 11. q. 3. n. 22. expresse affirmat transubstantiationem necessario aliquid efficere novum in termino, nempe in corpore Christi, videlicet novum ubi, quod prius adorandum illud corpus non habebat, nihil enim, inquit, est terminus actionis proprie, scilicet de genere actionis, quin per illam actionem accipiat esse, et hoc saltem secundum illud esse secundum quod est formalis terminus actionis illius. Unde etiam Filius Dei, qui est terminus activae generationis Patris, per illam generationem accipit esse, et Personam esse, et Deum esse. Alioquin si nullum accipit illam, non videtur esse intelligibile, quomodo sit ibi aliquid terminans generationem quae est actio de genere actionis.

Ad confirmationem. Dico non esse paritatem, conservatio enim non est per se aliqua nova actio, sed prioris productionis continuatio: unde non debet habere novum terminum a termino producto distinctum, conversio autem est actio realis, et ideo non potest fieri, nec intelligi absque alio novo termino itidem reali.

Dices 2. Verbum divinum terminat actionem unitivam humanitatis cum ipso, absque aliqua sui mutatione, et imperfectione: ergo a pari, poterit terminare actionem conversivam alicuius creaturae in ipsum.

Nego consequentiam. Terminatio enim illa unionis naturae humanae cum Verbo non fit per modum termini verae et realis actionis: sed per modum termini relationis, seu quatenus terminat respectum realem, quem humanitas habet ad ipsum, nullo in ipso resultante respectu ad creaturam, nisi rationis.

Instabis. Idcirco non posset Deus esse terminus conversionis alicuius in ipsum, maxime quia non potest terminare aliquam actionem realem productivam: sed hoc est falsum, nam Persona procedens in divinis est terminus actionis productivae: ergo terminare actionem productivam non repugnat divino Enti, nec proinde ipsi repugnabit esse terminum actionis conversivae.

Distinguo minorem. Est terminus actionis productivae per veram causalitatem, quae est emanatio unius ab alio cum dependentia, nego; quae est communicatio eiusdem naturae, et earumdem perfectionum, ab alio distincto quidem realiter, sed per relationem, qua ipsimet naturae communicata identificatur realiter, quaeque communicatio fit sine ulla dependentia a producente, et sine ulla mutatione in termino a quo, concedo: conversio autem necessario importat dependentiam a convertente, et desitionem in termino a quo, quia converti in aliud nihil aliud est, quam verti ac mutari in ipsum, quod ad eius desitionem, et mutationem esse incipit: haec autem Deo competere nequeunt, ut iam dictum est, et proinde Deus nec converti potest in aliud, nec aliquid in ipsum.

Dices 3. Ex Tertulliano, lib. De carne Christi, cap. 3., Deus absque ulla sui imperfectione mutari potest in quodlibet: ergo est convertibilis in aliud. Patet antecedens, cum enim Tertullianus obiecisset sibi ex parte Marcionis negantis Verbum divinum vere induisse naturam humanam in Incarnatione;

Nego, inquit, Deum in hominem vere conversum, ita ut nasceretur, et carne corporaretur, quia, qui sine fine est, etiam inconvertibilis sit necesse est, converti enim in aliud, finis est pristini. Non competit ergo conversio, cui non competit finis. Plane natura convertibilium ea lege est, ne permaneant in eo, quod convertitur in eis, et ita non permanendo pereant, dum perdunt convertendo quod fuerunt.

Respondet:

Nihil Deo par est, natura eius ab omnium rerum conditione distat, si ergo, quae a Deo distant, et a quibus Deus distat, cum convertuntur, amittunt, quod fuerunt, ubi erit diversitas Divinitatis a ceteris rebus, nisi ut contrarium contineat, id est, ut Deus, et in omnia converti potest, et qualis est perseverare? alioquin par erit eorum, quae conversa amittunt quod fuerunt, quorum utique Deus in omnibus par non est, si non in exitu conversionis:

Ergo censet Tertullianus Deum, licet immutatum, posse mutari in omnia.

Distinguo. Censet Deum posse mutari in omnia per terminationem dependentiae, et per unionem hypostaticam, concedo; per veram actionem conversivam, de qua loquimur, nego; subdit enim Angelos humanam effigiem assumpsisse, ut inde Deum eamdem assumere posse demonstret adversus Marcionem, qui Filium Dei veram carnem induisse negabat, unde concludit: Quod ergo Angelis inferioribus Deo licuit, uti conversi in corpulentiam humanam angeli nihilominus permanerent, hoc tu potentiori Deo aufers, quasi non valuerit Christus vere hominem indutus, Deus perseverare.

Conclusio secunda. — Deus non est mutabilis per accessum, aut recessum alicuius relationis. Ita Doctor in 1. d. 30. q. 2.¹, eamque probat ex perfecta Dei simplicitate, et summa eius essendi necessitate. Ex perfecta quidem simplicitate, quia enim, inquit, Deus perfecte simplex est, nihil est in eo, quod non sit ipsum, secundum Augustinum, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 10., Deus simplex est, quia hoc est, quod habet, id est, in Deo nulla est realis distinctio, nimirum inter essentialia, et absoluta, quia divina Essentia per suam infinitatem sibi realiter identificat quidquid in ipsa est: hoc autem esset falsum, si realis aliqua relatio a Deo recederet: ergo, etc. Etiam ex perfecta necessitate essendi idipsum evincitur, ex eo namque, quod Deus sit ens summe necessarium, habet ex se, actu ab aeterno, et independenter a quolibet, quidquid habere potest: unde nihil est ipsi realiter identificatum, quod non sit independens ab existentia cuiuslibet creaturae, ita quod quamvis si per impossibile nulla creatura possibilis esset, non minus Deus eam omnem perfectionem in se contineret, quam de facto amplectitur: sed hoc esset falsum, si aliqua foret relatio realis in ipso terminata ad creaturam, quia impossibile est, quod talis existat relatio, si creatura non foret possibilis, aut actu existens.

Dices 1. Deo ex tempore plures adveniunt relationes puta Creatoris, Domini, Redemptoris, etc., quae revera sunt reales, quippe cum sequantur fundamenta realia actu existentia, et ab invicem distincta.

Respondeo. Huic obiectioni iam factum fuisse satis in praecedenti quaestione, ubi diximus has relationes nullam in Deo realem mutationem importare, sed solum in creatura, ut diserte probat, et explicat S. Aug. verbis a nobis relatis.

Dices 2. Si Deo repugnaret mutabilitas ad relationem, maxime quia haec officeret eius reali immutabilitati: sed non ita: ergo sic potest esse mutabilis. Probatur minor, tum ex Boetio, lib. De Trinit., ubi diserte probat relationem nullam realem mutationem efficere, tum ex sancto Anselmo cap. 44. Monologii, ubi cum distinxisset duo genera accidentium, quorum aliqua mutationem efficiunt in his rebus, quas afficiunt, quales sunt quantitas et qualitas, alia quae similem variationem non important, quales sunt relationes; concludit.

Palam itaque fit, quia eorum, quae accidentia dicuntur, quaedam aliquatenus attrahunt commutabilitatem, quaedam vero nullatenus substrahunt immutabilitatem. Sicut igitur summa natura accidentibus mutationem efficientibus numquam in sua simplicitate locum tribuit, sic secundum ea, quae nullatenus summae immutabilitati repugnant, aliquando dici aliquid non respuit, et tamen aliquid eius essentiae, unde ipsa variabilis intelligi possit, non accidit.

Confirmatur. Essentia divina, quae in priori signo rationis praeintelligitur relationibus originis, per eas non mutatur in posteriori signo, sed tantum determinatur ad divinas personas constituendas: ergo a simili non mutaretur per adventum alicuius relationis realis ad creaturam.

Nego minorem. Res enim quaelibet vere, et realiter censetur mutari, quoties aliquam entitatem realem, sive absolutam suscipit aut deperdit, quia per illius accessum vel recessum revera habet aut non habet, quod prius habuerat aut non habuerat. Ad Boetium, et Anselmum dico eos sic esse intelligendos, quod relationes non efficiant mutationem aliquam sensibilem et physician, qualem efficiunt quantitas; sed tantum insensibilem et metaphysicam, scilicet propter tenuissimam earum entitatem. Ad confirmationem vero, nego paritatem, ideo namque relationes originis in Essentia divina mutationem efficiunt, quia non sunt formae realiter ab illa distinctae, neque haec sine illis existere potest, licet possit concipi, secus autem est de relationibus, quas Deus de novo ad Creaturas haberet; illae namque realiter ab eius essentia distinguerentur, cum ipsi de novo acciderent, et haec sine illis ab aeterno extitisset.

Conclusio tertia. — Deus est immutabilis terminative secundum operationes intellectus, et voluntatis. Patet veritas huiusce conclusionis ex his, quae diximus in probatione ultimae conclusionis praecedentis quaestionis, ubi intellectus, et voluntatis Dei immutabilitatem satis superque probavimus, fusiusque haec eadem veritas patebit in tractatu de intellectu, et voluntate divina.

Quaeris. An solus Deus sit immutabilis.

Affirmo. Tum quia solus est actus purus, omnino simplex et infinitus, quae sunt tres praecipuae rationes ipsius divinae immutabilitatis, creatura vero e contra, triplicem oppositam habet mutationis rationem. Primo namque fit ex non ente et ad nihilum tendit. Secundo, quia composita est ex materia et forma, subiecto et accidente, essentia et existentia, quae ab invicem separari possunt. Tertio denique, cum finita sit et imperfecta, ipsi semper aliquid perfectionis adici vel detrahi potest.

In huius rei probationem, hominem ipsum sufficit intueri, qui numquam in eodem statu permanet. Quotidie enim, ait Zeno Veronensis, serm. De Patientia, mobilitatibus gaudet, varietatibus studet, miserum se putat, si ipse sit sibi idem. Unde Georgius Venetus, lib. 1. Harmoniae, hominem sphaericum et volubilem lepide appellat. Cui pariter quadrat illud Horatii epist. 1. Quod petit spernit, repetit quod nuper omisit: Aestuat, et vitae disconvenit ordine toto, Diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis.