Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Ex Doctore Subtili, in 1. distinct. 13. q. 1. n. 32, duplicem in Deo distinguendam esse infinitatem, nimirum fundamentalem, et formalem. Prior est constitutiva Essentiae divinae, seu esse divini, quod totum esse in se comprehendens, inquit S. Damascenus, habet esse velut substantiae quoddam infinitum pelagus et interminatum; seu omne prorsus esse in se complectitur, vel eminenter, vel virtualiter, vel formaliter. Posterior est modus ipsius Essentiae divinae, quae tam in se, quam in suis perfectionibus non est limitata, sed omnino et formaliter est infinita. Quemadmodum enim duo alba, v. g., dicuntur fundamentaliter similia per albedinem, et formaliter per similitudinem; quia albedo est fundamentum relationis similitudinis, quae est veluti forma denominans alba invicem similia; sic essentia divina cum sit omnium perfectionum divinarum radix et fundamentum, merito ex se dicitur infinita fundamentaliter, et infinita formaliter per rationem et perfectionem formalis infinitatis.

Notandum 2. Ex eodem ibidem, utramque infinitatem, fundamentalem videlicet et formalem, competere essentiae divinae: primam quidem per modum praedicati quidditativi convenientis essentiae divinae, ut essentia divina est praecise: secundam vero tantum ut essentia est sub tali modo, seu ut infinitas formalis est modus et perfectio ipsius essentiae. Dicit autem Doctor solam infinitatem formalem competere perfectionibus seu divinis modis et attributis, quae, inquit, habent suam perfectionem formalem ab infinitate essentiae tamquam a radice et fundamento: neutra autem infinitas, tam formalis quam fundamentalis, competit relationibus personalibus divinis, quales sunt paternitas, filiatio et inspiratio passiva, quae nec finitae sunt, nec infinitae, neque perfectae, nec imperfectae; ut in tractatu De Trinitate, si Deus dederit, aperte demonstrabimus.

Notandum 3. Quod quemadmodum in creaturis aliqua sunt praedicata, quibus cum aliis conveniunt, alia vero quibus ab eis discrepant, sic homo v. g. convenit cum omnibus rebus in ratione entis; cum per se subsistentibus, in conceptu substantiae; cum corporatis, in conceptu corporis; cum plantis, in conceptu vegetativi, et cum brutis, in conceptu animalis; ab eisque discrepat per rationale, quod est praedicatum ultimo hominis constitutivum, et distinctivum: sic pariter in Deo plures concipiuntur formales rationes, quibus cum creaturis convenit, qualis est ratio entis, substantiae, spiritualis, intelligentis, etc.; nonnullae vero rationes sunt quibus a creaturis longe discrepant; v. gr. infinitas, aeternitas, etc. Quae autem magis sit illius essentialiter distinctiva hic resolvendum est; quapropter sit

Conclusio unica. — Ens infinitum radicaliter, seu infinitas radicalis, est formale constitutivum, et ultimo distinctivum, Essentiae divinae.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia, ut colligitur ex eius verbis in 1. distinctione 8. q. 3. n. 18., ubi docet ens prius dividi per finitum et infinitum quam per substantiam et accidens: sed substantia est de essentia Dei per modum generis: ergo infinitas est etiam Dei essentialis per modum differentiae; siquidem per eam cum nullo alio ente convenit, et per eam a quovis alio ente essentialiter discrepat. Insuper ibidem num. 29. docet ens prius intelligi esse infinitum, quam hoc ens: sed hoc ens, seu singularitas est essentia Dei: ergo et infinitas radicalis. Haec evidentius ut appareant, profero verba Doctoris. Ait enim:

Ens autem ut convenit Deo, scilicet ens per essentiam, est ipsum esse infinitum et non aliquid, cui tantum convenit ipsum esse: et ideo ex se esse hoc, et ex se infinitum, ut quasi per prius intelligatur, aliquo modo infinitas esse modus entitatis per essentiam, quam ipsum intelligatur esse hoc; et ideo non oportet quaerere quomodo hoc ens sit infinitum, quasi prius conveniat sibi singularitas, quam infinitas; et ita est universaliter in his quae possunt esse entia per essentiam, non per participationem. Tale primo determinatur ex se ut sit tale per essentiam, ut sic infinitum tale, et ut sic hoc de se;

quibus Doctor tria indicat: Primo quidem infinitatem Deo prius competere, quam singularitatem; Secundo, utramque esse Deo essentialem; Tertio, Deum esse ens per essentiam et essentialiter singularem, quia est ens infinitum; ex quibus aperte liquet ipsum statuere infinitatem tamquam gradum constitutivum, et distinctivum essentialiter Dei. Nec refert quod ibidem infinitatem modum entitatis appellet; non enim vult eam esse tantum modum divinae essentiae, qualiter immensitas, aeternitas, etc. dicuntur modi Deitatis; sed solum quod non habeat rationem perfectae et completae differentiae, nec sit conceptus adaequate distinctus ab ente quod Deum determinat et contrahit; eo scilicet modo quo rationale v. g. adaequate concipitur distingui ab animali quod contrahit ad hominem, cuius est differentia constitutiva et distinctiva; alias enim Deus constitueretur ex genere et differentia, quod ibidem Doctor impugnat.

Idipsum constat ex omnium pene sanctorum Patrum calculo, qui rationem entis infiniti Deo essentialem esse affirmant. Sic S. Damascenus, lib. 1. De Fide orthodoxa, cap. 12., Deum definit, immensum et infinitum essentiae pelagus: sic ceteri Patres affirmant Deum a creaturis distingui per rationem entis; non quidem entis simpliciter; in eo namque cum creaturis univoce convenit, ut probatum est in Metaphysica; sed per rationem entis infiniti et illimitati.

Probatur eadem veritas ratione. Illud est formale constitutivum et distinctivum Dei, quod primo et per se divinum esse constituit, et a quovis alio distinguit: sed talis est ratio infinitatis: siquidem ens determinat et contrahit ad Deum, et illum a quolibet ente creato distinguit; nullum quippe est ens creatum quod cum Deo in ratione entis infiniti conveniat. — Secundo, infinitas est radix et ratio fundamentalis omnium tum attributorum, tum modorum ab essentia divina emanantium; siquidem idcirco Deus est omnipotens, immensus, aeternus, etc. quia est ens infinitum. — Tertio, illud est formale constitutivum Dei, per quod nullatenus Deus cum creaturis convenit: sed per rationem entis infiniti Deus nullatenus cum creaturis convenit: ergo infinitas est eius ratio formalis constitutiva. — Quarto, si per infinitatem radicalem divina essentia non constitueretur, sequeretur eam posse concipi non infinitam: sed absurdum est consequens: ergo et antecedens. Maior patet, siquidem essentia concipi potest sine eo omni quod non habet rationem praedicati et principii essentialiter constitutivi. Minor etiam est evidens, etenim si divina essentia conciperetur non infinita, nihil in suo conceptu formali involveret per quod a creaturis essentialiter distingui intelligeretur; siquidem per gradum entis substantialis, viventis vita intellectuali, qui sunt Deo essentiales, per modum generis univoce convenit cum creaturis; ac proinde necessum est infinitas radicalis essentialiter ipsi conveniat tamquam conceptus differentialis illius constitutivus et distinctivus.

Dices 1. Infinitas fundamentalis est ipsamet Essentia divina, quatenus est fundamentum, et radix infinitatis formalis, ac omnium modorum, et attributorum: sed incongrue Essentia divina diceretur constitui per seipsam: ergo et incongrue dicitur constitui per infinitatem fundamentalem.

Distinguo minorem. Est Essentia divina in sensu identico, seu est idem cum essentia divina quam constituit, sicut ratio est idem cum essentia hominis, concedo: in sensu formali, quasi tota formalis et praecisa ratio Essentiae divinae consistat in infinitate illa radicali, nego; siquidem Essentia divina duo dicit: nimirum rationem entis, et infiniti. Ratio entis est veluti generica, utpote Deo, et creaturis obiective conveniens: infinitas vero est veluti differentia Deum ab omni alio ente distinguens.

Dices 2. Quod demonstrari potest a priori in Deo divinam essentiam non constituit: sed ex Doctore pluribus, infinitas demonstrari potest a priori ab habente conceptum quidditativum Dei: ergo, etc.

Distinguo minorem. Infinitas demonstrari potest a priori, fundamentalis et radicalis, nego; est enim ipsamet formale constitutivum Essentiae divina: formalis, concedo: quia cum haec sit modus, supponit essentiam cuius est modus, ac proinde per eam demonstrari potest. Unde quando Doctor in 1. distinct. 3. q. 1. et dist. 8. q. 3. n. 26. et alibi, asserit infinitum esse modum intrinsecum Deitatis, non vero illius praedicatum essentiale, loquitur de Infinitate formali, quae inter modos divinae essentiae numeratur; non vero de Infinitate radicali, quae est ratio primario determinativa et contractiva entis ad Deum, ac eius distinctiva essentialiter a quovis alio ente. Unde formalis infinitas demonstrari quidem potest a priori, sicut et ceteri modi Deitatis; non vero radicalis.

Dices 3. Si radix et fundamentum infinitatis dicatur Dei constitutivum, idem dici poterit de ceteris modis, et attributis; cum enim aeque immensitas v. g. sit modus Essentiae divinae, et ab ea tamquam a radice profluat, sicut et ipsa infinitas formalis, tam rite dicetur immensitatem radicalem esse Dei constitutivam essentialiter, quam infinitatem: at falsum consequens: ergo et antecedens.

Nego maiorem. Licet enim ceteri modi, et attributa cum infinitate formali in hoc conveniant, quod ab Essentia divina emanent; attamen non eam aeque distincte indigitant: siquidem per infinitatem facilius concipitur Deum essentialiter distingui a creaturis, et habere omnes has perfectiones, quam per immensitatem; si enim quis quaerat quare Deus est Sapiens, Omnipotens, Immensus, Aeternus, rite respondebitur, quia est illimitatus, et infinite perfectus. Unde ceteri modi, et attributa colligi possunt, ac veluti demonstrari per infinitatem; haec autem per nullam aliam perfectionem modalem, aut attributalem colligi potest. — Ratio autem cur divina essentia magis inferatur, et cognoscatur per infinitatem, quam per alterutrum ex aliis modis, est quia cum infinitas formalis, seu modalis sit intimior Dei veluti proprietas, et perfectio, et per alios modos, et attributa diffundatur, ut observatum est in tertio Notabili, etiam evidentius divinam essentiam indigitat. Non secus, ac vis discursiva in homine, quae magis indicat illius differentiam essentialem nomine rationalis expressam, quia maiorem affinitatem habet cum ipso rationali, et per alias hominis proprietates veluti excurrit et effunditur; homo enim est admirativus v. g. quia est discursivus; unde facilius, et evidentius indicatur, et agnoscitur hominis essentia per discursivum, quam per admirativum, aut risibile.

Dices 4. Formale constitutivum Deitatis debet esse radix eorum omnium quae Deo conveniunt: sed infinitas non est radix omnium, quae Deo tribuuntur, et quae in esse divino continentur. — Probatur: Eorum dumtaxat infinitas est radix, quibus convenit, et quae infinita dicuntur: sed infinitas non convenit iis omnibus quae in Deo sunt: non enim tribuitur personalitatibus divinis; siquidem relationes personales non sunt infinitae: ergo, etc.

Distinguo minorem. Infinitas formalis, quae solum attributis et aliis modis convenit, non est radix eorum omnium, quae sunt in Deo, nec Deitatis formale constitutivum, concedo: radicalis et fundamentalis, quae soli divinae essentiae propria est, non est principium emanationis eorum omnium, quae sunt in Deo, nego. Probationem similiter distinguo: Infinitas eorum est radix, quibus convenit, vel formaliter, vel realiter, concedo; formaliter solum, nego. Infinitas autem illa fundamentalis soli Essentiae divinae formaliter convenit, cum sit illius principium formale constitutivum; ceteris autem quae in Deo sunt convenit realiter et identice, quia scilicet omnia, quae in Deo sunt identificat. Unde etiam relationes Personales dici possunt infinitae realiter et identice, quia realiter identificantur cum essentia, proprietatibus et modis divinis, quae infinita sunt; essentia quidem infinita est fundamentaliter, et formaliter; modi, et attributa solum formaliter; relationes vero personales tantum identice; ut in tertio Notabili observatum est.

Dices 5. Cum pluribus Scotistis: Constitutivum formale essentiae divinae, ex Doctore Subtili, est intellectualitas purissima, sive illud intellectivum purissimum, quod a nobis concipitur et dicitur radicale intelligere: ergo infinitas radicalis non est principium formale eiusdem essentiae constitutivum. Probant antecedens variis textibus ex Doctore depromptis. Primo quidem in primum, dist. 26. q. unica, num. 50. Haec essentia, ut haec essentia (inquit) praecedens omnem quasi qualitatem, est intellectualis et volitiva essentia: ita quod sicut rationalitas est attributum homini, sic intellectualitas huic essentiae. Deinde Quolibeto 1. num. 6. refert Doctor, ait:

Nunc autem intellectualitas, sive vita intellectiva, vel intellectualis, est idem essentialiter Essentiae divinae, sic intelligendo, quod non tantum est idem realiter ipsi essentiae, sed hoc modo est idem sibi, quod si ipsa essentia divina definiretur, ipsa intellectualis, sive intellectualitas, non esset extra eius definitionem, sicut sapiens et bonum.

Et in eodem Quolibeto 1. sub num. 11. ait:

Intellectualitas quidem non habet rationem attributi quasi secundi advenientis ipsi; sed rationem perfectionis omnino intime; quemadmodum vita etiam in Deo est actus, non attributum, sive adveniens, sed omnino intimus, et idem essentiae: ita etiam vita perfecta, quae soli Deo convenit, cuiusmodi est vita intellectualis, est idem essentialiter ipsi primae essentiae.

Ergo intellectualitas, sive intellectivum est ratio formalis constitutiva divinae essentiae.

Distinguo consequens. Est de conceptu constitutivo formali divinae essentiae per modum differentiae ultimo constitutiva, et distinctiva, nego; per modum conceptus generici, veluti determinabilis per rationem infinitatis radicalis, et distinguendi a quolibet alio ente intellectivo, et spirituali, concedo. Cum enim fateatur Doctor conceptum entis, et substantiae spiritualis, esse communem et univocum Deo, et creaturae, ut in Metaphysicis probatum est, necessum est pariter admittat conceptum substantiae spiritualis viventis vita intellectuali, non esse ultimo distinctivum Essentiae divinae; siquidem in eo conceptu cum creaturis veluti generice convenit: ergo is conceptus Essentiae divinae ultimo constitutivus dicendus est, qui omnimode eam a creatura secernit, et in quo cum ea nullatenus convenit; is autem est conceptus infinitatis radicalis, ac proinde censendus est formaliter Essentiae divinae constitutivus et distinctivus.