Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Iam dictum est in tertio notabili Quaestionis quartae de Essentia divina, duplicem a Doctore Subtili in 4. d. 3. q. 1. n. 32. in Deo distingui posse infinitatem, nimirum fundamentalem, et formalem. Diximus pariter priorem esse formale constitutivum, et distinctivum Essentiae Divinae; posteriorem autem esse modum ipsius Essentiae, quae tam in se, quam in omnibus suis perfectionibus non est limitata, nec ad certos perfectionis gradus arctata, sed omnimode infinita et interminata. De priori satis superque dictum est, agendo de Essentia Divina: de posteriori autem nonnulla hoc in articulo sunt discutienda.

Notandum 1. Cum nostro Bassoli in 1. d. 2. q. 2. a. 1., infinitum dici, id quod termino caret: quod fit duobus modis, privative nimirum et negative. Priori modo infinitum illud dicitur, quod ex se terminum non habet, sed habere potest. Sic materia prima a Platonicis dicitur infinita, quia ex se non habet ullam formam, a qua terminetur, et actuetur; sed est in potentia ad quaslibet omnino formas excipiendas a quibus informetur, et determinetur. Posteriori modo, infinitum dicitur, quod nec est finitum ex se, nec finibile per alterum; sed in se complectitur formaliter, aut eminenter omnem omnino excogitabilem perfectionem. Prius infinitum dicitur imperfectissimum, quia nihilo vicinum, estque pura potentia physica; posterius autem perfectissimum est, quia actus est purissimus, omnem imperfectionem, et potentiam excludens. Prius dicitur a Philolao Pythagorico malignitas, tenebrae, etc.; posterius vero ab eodem appellatur benignitas, Deique splendor. Orpheus autem prius infinitum vocat confusionem et chaos; posterius autem distinctionem et ornatum.

Notandum 2. Infinitum negative dictum, rursus esse duplex, aliud nimirum secundum quid, aliud vero simpliciter et absolute. Prius est, quod in certo quodam entium genere infinitum dici potest. Sic v. g. continuum dici potest infinitum in quantitate, quia non tot assignari possunt illius partes, quin plures supersint numerandae, et assignandae: sic pariter, si sol haberet lumen infinitum, et ignis calorem infinitum, ille diceretur infinitus secundum lumen, hic autem secundum calorem: posterius vero quod in omni genere perfectionis infinitum est, quia totam entis amplitudinem formaliter, vel eminenter in se continet; adeo ut nulla species, nullaque perfectio in entium universitate concipi possit, quae in illo non reluceat.

Notandum 3. Duplicem in Aristotele, lib. 3. Physicorum cap. 6., reperiri infiniti definitionem: Primam quidem ab Antiquis traditam, qui infinitum id esse volebant, cuius extra nihil est, idest, quod in se universa ita complectitur, ut nulla sit perfectio, nec rerum entitas, quam in se nobili modo non contineat: Posteriorem vero tradit ipsemet Aristoteles, priori velut oppositam, infinitum dicens esse illud cuius semper aliquid est extra; quod scilicet exhauriri dividendo numquam potest. Haec utraque definitio infinitati Dei congruit. Est enim sic infinitus, ut comprehendi nequeat, ac proinde semper restet aliquid illius, quod nondum capitur, ac cognoscitur: ita pariter omnia in se continet, ut nihil extra se relinquat; nam ut loquitur Iustinus Martyr, Quaestione ad Orthodoxos, Summe perfectum est, id quod nulla in re accessionem, vel incrementum potest accipere. An autem hanc infinitatem Deo convenire ratione efficaci demonstrari, et auctoritate suaderi queat, hic est resolvendum.

Conclusio prima. — Ratione naturali demonstrari potest Deum esse infinitum.

Hanc conclusionem cum suis probat Doctor in 1. d. 2. q. 2. n. 2, quatuor rationibus petitis 1. ex ipsius virtute effectiva, 2. ex virtute intellectiva, 3. ex illius appetibilitate, 4. ex eminenti illius dignitate.

Primam sic formo: Illud ens quod ex se posset producere infinitas species distinctas si illae essent possibiles, habet necessario virtutem infinitam, ac proinde essentiam infinitam: sed Deus potest producere infinitas species, si illae essent possibiles: ergo habet virtutem, ideoque essentiam infinitam. Maior patet, primo quidem quoad illationem infinitae essentiae ex infinitate virtutis; cum enim virtus operativa fundetur in essentia, et ab ea emanet, unde vulgatum axioma: Operari sequitur esse, evidens est, quod quo maior est virtus, eo perfectior sit essentia, et consequenter quod virtus infinita perfectionem, et essentiam infinitam arguat. Patet etiam eadem maior quantum ad illationem infinitae virtutis ex infinitis effectibus specie distinctis, quos illa posset producere, si tales effectus essent possibiles; cum enim quaelibet species producibilis habeat distinctam perfectionem ab alia specie, evidens est, quod si species producibiles essent infinitae, infinitae pariter essent perfectiones producibiles; et consequenter cum causa eo sit perfectior, quo potest plures perfectiones producere, recte sequitur eam causam esse infinite perfectam, quae potest infinitas perfectiones producere. Minor etiam est evidens, quia cum Deus sit prima causa, ac proinde habens in se causalitatem omnium causarum inferiorum, et potens producere quidquid est producibile, sequitur quod si infinitae rerum species essent possibiles, etiam eas posset producere; non enim magis determinaretur illius virtus ad unum numerum, quam ad alterum, ac proinde posset sese extendere ad infinitum. Si enim limitaretur, id esset vel a se, vel ab alio; non ab alio, alioquin non esset prima et suprema: non etiam a se, quia sicut esset omnino independens in esse, ita pariter illius virtus omnino esset illimitata, ac proinde infinita.

Replicabis 1. Specierum multiplicationem in infinitum videri impossibilem, siquidem in quolibet genere datur aliqua ita perfecta, ut ea perfectior non possit assignari: ergo ex illis infinitis speciebus impossibilibus non recte colligitur virtus infinita in Deo. — Respondeo 1. negari posse antecedens, licet Doctor id videatur probabiliter affirmare; nulla enim apparet ratio limitandi creaturarum species ad determinatum aliquem numerum, certamque perfectionem, ultra quam maior et maior non possit produci. Quis enim diffitebitur, posse plures alias et semper perfectiores florum, plantarum, vel aliarum creaturarum species de novo produci? Quis negabit aliud coelum addi posse supra Empyreum, sicut Empyreum additum fuit supra Firmamentum, et ita deinceps usque in infinitum? Respondeo 2. negando consequentiam, quia obiectum Potentiae divinae non tantum est effectus possibilis absolute, sed etiam possibilis sub quacumque conditione. Hinc verum fit dicere quod si chimaera esset verum ens, Deus illam posset producere; et sic de aliis rebus conditionatis, quae produci nequeunt, non quidem defectu virtutis in causa productiva, sed ex repugnantia et defectu possibilitatis in effectu producendo. Itaque sive species in infinitum diversae sint absolute possibiles, sive tantum hypothetice, recte semper infertur ex earum praesupposita possibilitate hypothetica, vel absoluta, quod virtus quae eas posset producere vere esset infinita.

Replicabis 2. Ex infinitis effectibus solo numero distinctis non licet inferre infinitatem causae: ergo nec ex infinitis speciebus. Consequentia patet a paritate rationis. Antecedens probat Doctor ibidem n. 26: Non maior requiritur virtus ad producendos duos effectus successive, quam ad unum producendum in uno instanti: sed ad producendum unum ignem v. g. in uno instanti, non requiritur virtus infinita: ergo nec ad producendos duos ignes successive talis virtus exigeretur. Consequentia patet, ignis enim infernalis, qui conservabitur in aeternum, produceret infinitos calores successive in infinitis corporibus, si successiva infinita ei applicarentur, nec tamen ignis ille erit infinitae virtutis; similiter Sol, et coelum, si perseverent in aeternum, causabunt infinitos effectus illuminationis, et influentiae, nec tamen exinde sequetur illa habere virtutem infinitam. — Nego consequentiam, et ratio disparitatis est, quod ad producendos effectus solo numero diversos, non alia requiritur in agente virtus et perfectio, sed solum eiusdem virtutis applicatio in succedentibus illis productionibus: secus est vero de infinitarum specierum productione, quia cum species quaelibet perfectionem habeat ab alia diversam, etiam diversam perfectionem praesupponit in causa, a qua producitur; siquidem tota perfectio effectus pendet a perfectione causae, quia nemo dat, quod non habet, et consequenter causa non posset dare aliquam virtutem effectui, nisi prius eam haberet: ergo recte sequitur quod si effectus producibiles habeant infinitas perfectiones, diversas etiam, et infinitas perfectiones eorum causa productiva continere debet.

2. Ratio Doctoris petitur ex infinita Dei cognitione, quae sic formari potest: Qui necessario intelligit infinita intelligibilia simul, habet infinitam perfectionem, et virtutem intellectivam: sed Deus ea intelligit simul: ergo, etc. Maior constat, eo namque praestantior est vis intelligendi, et cognoscendi, quo plura simul percipere, et cognoscere potest, et consequenter virtus quae potest infinita simul cognoscere, necessario debet esse infinita. Minor probatur: illa namque censentur esse infinita, ubi non tot plures possunt cognosci a creaturis, quin multo plura adhuc sint cognoscenda, nec intellectus creatus cognoscendo unum post aliud, umquam pervenire potest ad finem omnium: sed tales sunt omnes creaturae possibiles, quas ipse Deus distincte ab aeterno simul cognoscit; nec aliquis negare potest Angelorum, et animarum rationalium cogitationes et volitiones, v. g. fore plures, et plures in infinitum per aeternitatem a parte post, nullumque assignari posse terminum, et numerum, quem illae non excedant: ergo Dei intellectus, qui ab aeterno simul omnes illas cognoscit, debet esse infinitus. Idem dicendum de voluntate, et amore Dei, quo distincte vult, et amat simul omnes, et singulos actus bonos, sine fine exercendos plures, et plures per aeternitatem ab Angelis, et hominibus beatis.

3. Ratio Doctoris petitur a ratione causae finalis, et appetibilitatis: Appetitus noster, seu nostra voluntas habet inclinationem naturalem ad amandum bonum infinitum, et in ipsum aspirat tamquam in ultimum finem: ergo tale bonum existit; si enim ipsum existere repugnaret, voluntas naturali desiderio in id assequendum non propenderet; naturalis enim appetitus non debet esse frustraneus: ergo cum tale bonum infinitum non repugnet, necessario debet existere; alioquin non esset bonum infinitum, quia non esset omni bono praestantius; bonum enim existens praestantius est bono non existente: sed illa ratio summi boni in nullo potest reperiri, quam in prima causa: ergo prima causa, sive Deus debet esse infinitae bonitatis, et perfectionis. Confirmatur: finis est praestantior his quae sunt ad finem: sed omnia quae sunt in universo, tam existentia quam possibilia, ordinantur ad Deum tamquam in ultimum finem: ergo cum haec omnia ordinabilia sint numero infinita, ipse ultimus finis etiam debet esse infinitus.

4. Ratio Doctoris petitur a dignitate, et summa perfectione Dei: Deus est ens quo melius cogitari, fingique non potest praestantius: ergo est infinitus. Probatur consequentia: Quolibet finito cogitari potest perfectius: ergo nullum finitum potest esse id, quo melius cogitari nequit. Deinde, Deus est ens summae et excellentissimae perfectionis: ergo est infinitus. Probatur antecedens: Illud ens solum est summae perfectionis, quod habet omnem perfectionem enti non repugnantem: sed infinita perfectio enti non repugnat: ergo, etc. Probatur minor: tum quia si repugnaret infinitas enti, illa repugnantia appareret ex terminis; quod manifeste falsum est, cum non possit afferri gravis aliqua ratio, quae ipsam repugnantiam suadeat: tum quia si repugnaret enti infinitas; maxime vel quia finitas intrinsece conveniret enti ut sic, vel quia esset ipsius proprietas cum ipso convertibilis: non enim apparet, qua alia ratione ipsi infinitas repugnaret: neutrum autem ex iis dici potest. Non primum, quia possumus concipere ens ut sic absque finitate, quod fieri non posset si finitas esset de ratione formali ipsius. Non etiam secundum, quia non potest ex ratione entis, neque ex ullo alio capite concludi quod finitas sit proprietas convertibilis cum ente. — Confirmatur: Deus est ens a se, quia est primum omnium entium, et praestantissimum: ergo est illimitatum, et infinitum. Probatur consequentia: Ens a se est perfectissimum quantum esse et concipi potest: sed ens perfectissimum quo non possit esse, neque concipi perfectius, debet esse simpliciter infinitum in perfectione; perfectius enim est esse infinitum simpliciter in perfectione, quam esse finitum: ergo cum Deus praestantissimum sit omnium entium, contineatque formaliter vel eminenter omnes perfectiones rerum finitarum, consequens est, ut sit infinitus. — Adde quod si limitaretur et finiretur, maxime vel a se vel ab alio: non ab alio quippe cum causam non habeat; non etiam a se, quia quidquid finitur a se, vel finitur ratione materiae, vel formae, quibus constat: Deus autem cum non habeat nec materiam nec formam, etiam nec a se limitari potest, et finiri.

Dices. Infinitum illud est, quod superat, et transcendit maximum finitum; si enim illud non excedat, manebit intra multitudinem eorum quae finita sunt: sed impossibile est ut detur maximum finitum: ergo etiam impossibile ut detur infinitum. Probatur minor: Si daretur maximum finitum, sequeretur, quod illud per additionem unius gradus, vel partis finitae fieret infinitum, et consequenter quod ex duobus finitis infinitum oriretur; sic v. g. ex maxima finita quantitate fieret quantitas infinita per additionem unius tantum palmi, vel digiti: sed implicat ex duobus finitis fieri posse infinitum: ergo dari nequit maximum finitum. — Nego maiorem, et ad illius probationem dico, ad hoc ut aliquid sit infinitum, non aliud requiri, quam ut excedat in perfectione omne prorsus finitum, quantumcumque illud sit perfectum; nec requiritur ut detur maximum finitum, quod ab infinito excedatur, et superetur. Sic v. g. Mathematici cum Euclide lib. 5. Element. dicunt circulum esse perfectiorem omnibus figuris rectilineis, quamvis inter illas nulla sit perfectissima, possunt enim in infinitum multiplicari: et homo dicitur perfectissimum omnium animalium, quamvis de facto nullum detur brutum ita perfectum, quo perfectius dari non potest. Alias obiectiones hanc adversus conclusionem fieri solitas, jam solvimus in probanda Dei existentia.

Dices 2. Si probari posset naturaliter Dei infinitas, etiam et probari posset illius omnipotentia: sed ex Doctore in 1. dist. 2. q. 2. n. 27. et dist. 12. et Quodlib. 7., non potest demonstrari divina omnipotentia: ergo nec infinitas. Maior constat: siquidem omnipotentia nihil aliud est, quam potentia infinita: Minorem probat Doctor locis assignatis, ubi demonstrat Dei omnipotentiam sola fide esse creditam, nec ulla naturali ratione posse probari. — Respondeo 1. negari posse maiorem. Licet enim omnipotentia idem in rei veritate significet, ac potentia infinita; discrepant tamen quantum ad praecisum et formalem suum conceptum: siquidem omnipotentia concipitur per ordinem ad omne factibile simpliciter; potentia vero infinita concipitur per ordinem ad id quod est factibile sine imperfectione: cum enim dubitari posset, an omnia facere perfectionem importet, Philosophi namque nonnulli cum Aristotele censuerunt efficientiam quorumdam effectuum imperfectionem arguere; hinc merito ab ipsis dubitatum est Deum esse omnipotentem, et omnium effectorem, ne scilicet aliqua imperfectione inficeretur: cum autem conceptus potentiae infinitae nullam imperfectionem arguat, imo importet summam perfectionem, hinc nullus dubitat illum esse Deo entium perfectissimo tribuendum. — Respondeo 2. distinguendo minorem: Omnipotentia Divina non potest demonstrari, quatenus est productiva omnium effectuum naturaliter producibilium, nego; neque de hoc ullus unquam Philosophus dubitavit: quatenus est productiva rerum ex nihilo, et collativa donorum supernaturalium, puta gratiae, charitatis, beatitudinis, etc. concedo. Natura namque nullum medium suppeditat ad hos effectus probandos.

Conclusio secunda. — Dei infinitas etiam auctoritate sacra firmatur.

Etenim ex Scripturis Deus dicitur, Iob. 30. Excelsior Coelis, profundior abyssis, etc. Ieremiae 32. Incomprehensibilis cogitatu. Psalmo 146. Magnus Dominus, et magna virtus eius, et magnitudinis eius non est finis: Et Ps. 95. Annuntiate inter Gentes gloriam eius, in omnibus populis mirabilia eius, quoniam magnus Dominus, et laudabilis nimis; quae verba sic expendit S. Augustinus:

Et si tota die diceret Magnus, Magnus, quid Magnum diceret? quoniam Magnus Dominus, et laudabilis nimis: Quid enim dictura est lingua parva ad laudandum Magnum? Dicendo nimis, emisit vocem, et dedit cogitationi quod sapiat, tamquam dicens, quod sonare non possum, tu cogita; et cum cogitaveris, parum erit. Quod cogitatio nullius explicat, lingua alicuius explicat. Magnus enim Dominus, et laudabilis nimis.

— Addunt aliqui illud Baruch 3. Magnus est, et finem non habet, excelsus, et immensus. Verum illud de Deo dictum non est, sed de loco possessionis Dei, idest, de mundo, cuius magnitudinem exaggerat Propheta, ut Iudaeis aperiat quantum Deo debeant, quod prae ceteris gentibus, quibus sunt pauciores (ut ibidem notat) fuerint selecti ut essent populus eius, et oves pascuae eius. Nec tantum ibi, sed etiam alibi saepius Infiniti nomen usurpatur metaphorice. Sic Numerorum 32. Magna divitiarum copia, et iumentorum multitudo dicitur infinita. Et 3. Regum cap. 3. Infinitus populus: Et cap. 10. Aurum infinitum nimis.

Repones. Si haec posteriora verba metaphorice et amplificatorie usurpentur, ita quod infinitum idem sit ac valde magnum, quidni et priora? Respondeo non esse paritatem, quia Scriptura sacra ubique infinitatem Dei constantissime praedicat, nec quidquam subiicit unde metaphora deprehendatur; nec ulla apparet ratio suadens a genuino scripturae sensu esse recedendum. Adde quod Concilium Lateranense sub Innocentio 3. cap. Firmiter, statuit certa fide credendum, quod Deus sit immensus, et incomprehensibilis; et consequenter sit infinitus. Idipsum firmant SS. Patres: Magnus est Deus, inquit S. Dionysius lib. De Divin. Nominib. cap. 9., et supra omnem magnitudinem, et omnem transiliens infinitatem. Et S. Augustinus, Serm. 1. de verbis Apostoli: Inaestimabilis, ineffabilis, incomprehensibilis, ultra omnia, extra omnia, praeter omnia: Et lib. De speculo, cap. 33.: Supra quem nihil, extra quem nihil, sine quo nihil, ultra quem nihil, infra quem nihil. Deus sub quo totum, cum quo totum, in quo totum. Deus a quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Et S. Greg. Nazian. Orat. 38. Deum appellat immensum, et interminatum essentiae pelagus. Idem affirmant passim ceteri SS. Patres, qui Deum esse infinitum, et nullis coerceri limitibus praedicant.

Notandum 1. Perfectiones quae in creaturis relucent, esse duplicis generis: quaedam enim dicuntur simpliciter simplices; aliae secundum quid. Perfectio simpliciter simplex, ea dicitur, quae nullam involvit imperfectionem, nec excludit aliam aequalem; cuiusmodi sunt perfectiones purae seu absolutae, ut aliqui loquuntur: puta existentia, spiritualitas, etc., quae a S. Anselmo cap. 14. Monologii, dicitur perfectio, quae est melior ipsa, quam non ipsa, in tota latitudine entis, ut jam notavimus in prima Quaestione praecedentis Disputationis. Perfectio secundum quid ea dicitur, quae in suo conceptu ita adiunctam habet imperfectionem, ut ab ea separari nequeat; unde absolute non est melius omni enti illam habere, quam non habere. Sic esse corpus, etsi respectu lapidis, v. g., melius sit quam carere corpore, non tamen melius, perfectiusque respectu omnium entium. Siquidem melius est, et perfectius esse incorporeum, et substantiam spiritualem, ut patet in Angelo, et Anima, quam constare corpore ut ceterae creaturae.

Notandum 2. Perfectionem aliquam in alio posse contineri tripliciter: Primo quidem formaliter, sicut rationalitas in homine; secundo eminenter, sicut omnes creaturae corporeae in ipso homine, qui parvus mundus, seu mundi compendium appellatur; tertio virtualiter, sicut calor in Sole, et planta in semine. Insuper aliquid potest esse in alio eminenter duobus modis: vel formaliter, sicut vegetativum, et sensitivum sunt in anima rationali, quae non solum animae vegetantis, et sentientis eminenter perfectiones continet, sed etiam earum vices obit. 2. eminenter virtualiter, sicut lux astrorum in Sole, qui nedum ceteris lucidior, sed etiam luminis parens est, et origo. Denique aliquid in alio continetur eminenter formaliter duobus modis: videlicet perfecte, quando interius continetur in superiori a primo gradu usque ad ultimam differentiam, sicut substantia corporea continetur in quolibet individuo naturae humanae, quod omnes substantiae corporeae gradus, et differentias formaliter, et nobiliori modo, quam cetera entia corporea involvit: vel imperfecte, quando scilicet in eo continetur, solum quantum ad rationes generales, non autem quantum ad rationes individuales, et atomos: sic homo quilibet complectitur in se perfectiones omnium prorsus creaturarum, tam spiritualium quam corporearum.

Notandum 3. aliquid posse dici infinite perfectum duobus modis, nimirum vel in omni, vel tantum in certo quodam genere entis. Priori modo dicitur infinitum simpliciter, et absolute, quia totam entis, et perfectionis amplitudinem, et universitatem in se complectitur sine ullo termino, ullaque imperfectione. Posteriori vero dicitur infinitum secundum quid, et in determinato genere, et speciali perfectionis ordine: sic v. g. si daretur linea infinita, esset tantum infinita secundum rationem quantitatis, et longitudinis; ita quod omnem prorsus longitudinem ex se complecteretur, et excederet.

Conclusio prima. — Deus continet omnes omnino perfectiones.

Haec est omnium SS. Patrum. Probatur, primo quidem Scripturae textibus: Ad Romanos 11.: Ex ipso, per ipsum, et in ipso sunt omnia: Et Ioannis 1.: Omnia per ipsum facta sunt: ergo cum non sit ulla perfectio in effectu quae non fuerit prius in causa efficiente, consequens est Deum in se continere omnes perfectiones, quas suis creaturis largitur, ut ipsemet indicat Isai. 66.: Numquid ego qui alios parere facio, ipse sterilis ero? Et Psalm. 93.: Qui plantavit aurem non audiet, aut qui finxit oculum non considerat? Unde

Proverbiorum 8, sibi vindicat omnem perfectionem, quae in hominibus magis elucet: Mea, inquit, prudentia, meum est consilium, mea est fortitudo, meae sunt divitiae, et gloria, et opes, et justitia: idem affirmant SS. Patres: Deus, inquit S. Dionysius De Divinis Nominibus, cap. 5., omnia est, ut omnium Auctor; et infra: Universa ipsi entia secundum unam omnibus eminentem copulationem sunt attribuenda: et ibidem: Cuncta continet secundum plusquam simplicitatem suam: et cap. 13. tres eiusdem infinitae perfectionis rationes suppeditat: Primam quidem, quod per se perfectus sit, et a se uno modo, aequabiliterque definiatur, ac totus per omnia sit perfectissimus; hoc est, per se absolutus, et perfectus est, nec ab alio suam perfectionem mutuatur; ac proinde omnem omnino perfectionem complectitur, cum nihil sit, unde limitari queat eius divina perfectio. Secundam autem, quod perfectionem omnem excedat, et a nullo capiatur aut comprehendatur: seu ut loquitur, Quod perfectionem superet, ut qui omnibus antecellat, ac omnem quidem infinitatem determinet, et ultra omnem terminum explicatus sit: nec ab ullo capiatur, aut comprehendatur, sed ad omnia, et ultra omnia pertineat, perpetuis progressionibus, interminatisque actionibus. Tertiam denique ex eo quod principium sit, et causa rerum omnium, semperque suis numeris sit absolutus; quodque minui non possit, ut qui omnia in se anticipata habeat, et redundet una et eadem perpetua, atque cumulata, quae minui non potest, erogatione, qua perfecta omnia perficit, et perfectione sua explet.

— Haec eadem veritas etiam Philosophos Ethnicos non latuit: siquidem Trismegistus Deum verum omnium universitatem appellavit, et similiter Graeci τὸ πᾶν, id est Universum nominaverunt, teste Eugubino, lib. 3. Perennis Philosoph. cap. 8., ut significarent in illo eminentissimo et perfectissimo modo contineri. Unde in Oraculo illo, Magnus Pan mortuus est, cuius meminit Plutarchus in libro De Oraculorum defectu, Christus vocatur Magnus Pan: qui est omnium Dominus, et universa in se continet. Imo et Lucretius, qui etsi vita Epicureus, hanc honorum et perfectionum universitatem in Deo agnovit dicens: Ipsa suis potens opibus, nihil indiga nostri. Quod forte mutuatus fuerat a Regio Vate: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges.

Probatur eadem veritas ratione: Quod est infinitum in aliquo genere, omnes omnino perfectiones illius generis continet; v. g. si daretur lumen infinitum, omnem prorsus lucem in se complecteretur, alioquin non esset infinitum lumen, cum per additionem alterius luminis posset augeri: sed Deus est infinitus in genere entis, ut probatum est: ergo omnes omnino entis perfectiones in se complectitur. — Deinde, quae divisa sunt in inferioribus, in superioribus eminentiori modo uniuntur. Sic anima vegetativa, et sensitiva praestantiori modo sunt in homine, quam in brutis, et plantis; lux clarius emicat in Sole, luminis parente et origine, quam in Astris, et ceteris corporibus lucidis, quae ab ipso lumen mutuantur: ergo cum Deus sit supremum omnium entium, in ipso ceterorum perfectiones debent adunari. — Denique creaturae dicuntur entia per participationem, quia in tantum perfectae sunt, in quantum a Deo perfectionem accipiunt: sed non possent accipere a Deo perfectionem, nisi illam ipse praecontineret; nemo namque dat quod non habet: ergo Deus in se continet omnes omnino perfectiones quorumlibet entium.

Conclusio secunda. — Deus in se continet formaliter et eminenter perfectiones omnes simpliciter simplices.

Probatur: Cum Deus sit id, quo nihil maius, aut melius excogitari potest, ei tribuendum est quidquid est perfectius et melius: sed perfectio simpliciter simplex est melior ipsa, quam non ipsa; ergo illa est formaliter Deo tribuenda. — Deinde Ens infinite perfectum debet in se continere nobiliori modo omnes perfectiones, quae nullam in suo conceptu imperfectionem redoleant: sed tales sunt perfectiones simpliciter simplices: ergo sunt Deo formaliter tribuendae. — Denique illa Deo conveniunt formaliter, quae de ipso formaliter praedicantur: sed perfectiones simpliciter simplices formaliter de Deo praedicantur: ergo ipsi conveniunt formaliter. — Quod autem eas etiam contineat eminenter, inde patet, quod ipsas complectatur nobiliori ac praestantiori modo, quam in creaturis reperiantur; siquidem in ipsis sunt accidentia, in Deo vero substantiae sunt; Deus enim, ut probatum est, nullum excipit accidens; et cum sibi identificet realiter quidquid in se continet, non potest habere diversas illas, et oppositas rationes substantiae, et accidentis. — Deinde perfectiones illae in creaturis finitae sunt, et limitatae; in Deo vero infinitae sunt, et limitationis expertes; quidquid enim in Deo est, formaliter infinitum est. — Unde, ut notat Nicolaus Chusa, lib. 1. de docta ignorantia, Deus merito ab Antiquis dictus est Sphaera, cuius centrum ubique, et circumferentia nullibi, ad declarandam divinae magnitudinis infinitatem. Si enim daretur Sphaera infinita, nedum secundum se totam, sed etiam secundum singulas eius partes, esset infinita; omnes quippe lineae a circumferentia ad centrum ductae, in infinitum protenderentur, omnes superficies in infinitum vergerent, ipsa denique altitudo, et profunditas nullum haberent terminum; sicque secundum omnes suae magnitudinis dimensiones undequaque esset infinita. Ita a pari Deus revera dicendus est infinitus, quia quidquid in eo concipitur infinitam habet perfectionem; infinita enim est eius sapientia, illimitata bonitas, incircumscripta veritas, aeterna duratio, immensa praesentia, interminabilis potentia, incomprehensibilis Essentia; quae omnia sanctus Bernardus lib. 5. De Consid., cap. 13. luculenter explicat: Aeternitas, inquit, haec tam longa, ut non habeat terminum; Charitas, quae omnem affectionem in infinitum excellit; Scientia, quae omnem sapientiam includit, imo superat; Essentia, quae omne ens anticipat. Quibus denotat nullam excogitabilem in Deo perfectionem, quae non sit infinita; ac proinde quae longe praestantiori modo in Deo, quam in creaturis reperiatur.

Conclusio tertia. — Perfectiones secundum quid non sunt in Deo formaliter, sed tantum eminenter aut virtualiter.

Probatur prima pars: Deus, cum sit ens perfectissimum, omnem imperfectionem a se removet: sed perfectiones secundum quid in suo conceptu imperfectionem involvunt, ut patet ex eorum definitione: ergo illas Deus non continet formaliter. — Deinde: Quae sunt in Deo formaliter, etiam formaliter de ipso praedicantur: sed perfectiones secundum quid de Deo formaliter praedicari nequeunt, alias verum esset dicere quod Deus ita proprie diceretur leo, aut lapis, aut corpus, sicut dicitur sapiens, iustus, etc.; sicque mirandum esset monstrum ex omnibus creaturis compositum, et omnium imperfectionum centrum et receptaculum. — Denique: Ens infinitum omnem a se limitationem excludit: sed Deus est ens undequaque infinitum; perfectiones autem secundum quid limitatae sunt, et finitae: ergo illas Deus a se removet, nec formaliter complectitur.

Probatur secunda pars: Deus est causa omnium prorsus entium, et proinde perfectionum omnium, quae in creaturis reperiuntur: sed omnis causa virtualiter praecontinet suum effectum; effectus namque est participatio entitatis, et perfectionis ipsius causae: ergo, etc.

Quod autem ipsas etiam contineat eminenter, inde patet, quod continentia eminentialis ea dicatur, qua vel aliquid eminentioris natura potest alterum producere, qualiter omnis causa aequivoca magis principalis, vel totalis suum effectum continet; vel qua aliquid ratione suae perfectioris entitatis id totum exequitur sine ulla imperfectione, quod aliud nonnisi cum imperfectione praestat. Sic anima rationalis continet animam bruti, et animam plantae: et intellectus phantasiam; et haec sensus internos: sed hoc utroque modo Deus omnes creaturarum perfectiones continet. Illarum enim nedum est auctor et origo, sed et ratione suae infinitae entitatis omne prorsus ens involvit; non quidem formaliter, sed eminenter, et virtualiter, idque longe perfectiori, et eminentiori modo, quam animalia, et plantae contineantur in virtute Solis, et caeterorum astrorum. Sol namque, et caetera astra non concurrunt, nisi medio lumine, et influxu ad formandas dispositiones corporis animandi, vitam autem ipsam ex se praecise non tribuunt; Deus autem nedum corpus effingit, sed et animam procreat, et vitam tribuit. Hinc merito monet S. Dionysius, lib. De divinis nominibus, cap. 13., omnia de Deo affirmari quodammodo, et negari, eumque merito appellari omnium positionem, et omnium ablationem, quia eminenter ponit omnia tamquam ea continens, et formaliter omnia aufert, quia a se excludit omnem rationem formalem creatam et imperfectam.

Quaeres. — An Deus sit aliquid maius aut perfectius cum creaturis, quam si solus esset.

Respondet Doctor Subtilis, quaest. 5. Quodlibetica, n. 8., Deum cum creaturis non esse aliquid maius, et perfectius intensive, quam sit ipse solus. Patet huiusce responsi veritas ex illis omnibus Scripturae textibus, quibus agendo de esse divino, probavimus creaturas cum Deo comparatas, esse quasi nihil; Omnes enim gentes, inquit Isaias, quasi non sint, sic esse coram eo, et quasi nihilum, et inane reputari. Quod prius docuerat David dicendo, Psalmo 38: Substantia mea tamquam nihilum ante te: sed ex accessione nihili non crescit esse, sed potius decrescit: ergo ex additione creaturarum non augetur, nec crescit divina perfectio. — Deinde, infinitum ex additione alicuius finiti non potest fieri maius: sed Deus est simpliciter infinitus, creaturae vero finitae sunt, et limitatae: ergo illae simul cum Deo non efficiunt aliquid maius, et perfectius, quam sit Deus ipse. Minor constat. Maior probatur: infinitum illud est, quod in se continet quidquid perfectionis habere potest ex sua ratione formali; ac proinde non potest ulteriorem eiusdem rationis perfectionem excipere. Sic v. g. tempus additum aeternitati non auget, nec extendit durationem ipsius, quia omnes illae durationes inferiores, eminentissimo modo in aeternitate continentur. — Denique, Deus est omne bonum, ipsomet Moysi dicente, Exod. 33: Veni ostendam tibi omne bonum; ergo ex se omnem prorsus bonitatem, et perfectionem ita involvit, ut nihil possit illi adici, quod ille non praecontineat: unde sicut si Angelus bis poneretur, simul adunatum ex ipso bis posito non esset aliquid melius, quam erat solus: ergo merito concludit S. Augustinus, tract. 11. in Ioan.: Si fueris sine Deo, minor eris; si fueris cum Deo, maior Deus non erit: non ex te ille maior, sed tu sine illo minor,

Respondeo 2. Deum cum creaturis efficere aliquid perfectius extensive, quam sit solus Deus. Probatur: Ubi sunt perfectiones realiter distinctae, nec inter se identificantur, ibi una alteri superaddita facit maius extensive, quia bonum additum bono sibi non identificato realiter efficit plura bona: sed perfectiones rerum creatarum, ut sunt in Deo realiter, distinguuntur ab iisdem, ut sunt in ipsis creaturis: ergo Deus, et creaturae simul sumptae sunt aliquid perfectius extensive, quam sit ipse solus Deus. — Confirmatur: Idcirco tres adorandae Trinitatis Personae non efficiunt aliquod maius, et praestantius bonum, quam sit solus Pater, ut affirmat S. Augustinus, lib. 6. De Trinit., cap. 10. dicendo: In illa summa trinitate tantum est una, quantum tres simul: nec plus aliquid sunt duae, quam una: quia nimirum invicem identificantur in Essentia divina: ergo a contrario, quia perfectiones creaturarum, quae sunt in Deo, sive formaliter sive eminenter, non identificantur omnimode cum iis, quae sunt in creaturis, imo realiter ab iisdem distinguuntur, consequens est ut creatura simul cum Deo efficiant aliquid extensive perfectius, quam sit ipse solus Deus.

Quaeres 2. — An Infinitas sit specialis aliqua Divinitatis perfectio.

Affirmo: siquidem illa specialis est Dei perfectio, quae ab eo removet specialem creaturarum imperfectionem; sed infinitas ab eo removet rationem limitationis, et finitatis, qua imperfectionem redolent; ergo est specialis aliqua perfectio. — Deinde, alius est conceptus infinitatis, alius vero caeterorum modorum Essentiae divinae; dum enim Deus concipitur ut infinitus perfectus, praecise non attenditur eius aeternitas, aut invisibilitas, etc. Ergo cum habeat conceptum distinctum, etiam et distinctam perfectionem importat. — Denique, illa censetur specialis perfectio, qua caeterarum videtur fons, et origo; quaeque ratio est, cur aliae perfectiones Deo convenire demonstrentur: sed talis est infinitas, idcirco namque Deus censetur aeternus, v. g. immensus, etc., quia nempe infinitus est in duratione, et praesentia: ergo, etc.

Hic ab auctoribus agitari solet utrum solus Deus ita sit infinitus, ut nec ulla creatura infinita possit esse, tam intensive, quam extensive; verum quoniam hoc in Physica nostra abunde iam demonstratum est, nihil praeter Deum infiniti rationem habere posse, ab his resolutionibus hic supersedendum duxi.