Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Duo proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda. Primum quidem, an revera Deus intra huius universi ambitum ita contineatur, ut extra mundum non existat: Secundum, an ex hypothesi quod extra mundum existere dicatur, num ideirco spatio, quod ultra coelos fingimus, et imaginamur, vere praesens dici queat. Hac autem in solvenda quaestione triplex est Auctorum sententia. Quidam enim affirmant, Deum revera praesentem esse spatiis imaginariis. Aliqui in oppositum euntes contendunt, eum intra universi ambitum ita contineri ut extra mundum diffusus, et praesens dici non debeat. Alii denique mediam viam euntes affirmant; equidem Deum non esse vere praesentem spatiis imaginariis, posse tamen dici extra coelos effundi, nec intra mundi limites arctari: quae lis, ut dirimatur evidentius

Notandum 1. Nedum inter Theologos, sed etiam inter veteres Philosophos, maximam fuisse de Dei extra Coelos effusione, et praesentia altercationem; nam, ut refert Eusebius, lib. 15. De praeparatione Evangelica, Pythagorei et Stoici affirmabant supra Coelum esse inane quoddam spatium, quod infinitum esse voluerunt: Aristoteles vero, primo libro De Coelo, cap. 3., neque corpus extra Coelum posse esse dicit, neque locum, neque vacuum, neque tempus. Plato vero in Phaedro Stesichorum narrantem inducit, supra Coelum quamdam esse regionem amoenissimam, cuius pulchritudo verbis explicari nequeat: quam sententiam Cleomedes impugnavit; licet idem asserat extra mundum esse vacuum aliquod spatium, nullo repletum corpore, sed inane prorsus, et rebus carens, idque probat pluribus argumentis, quorum disquisitio magis Philosophos, quam Theologos spectat.

Notandum 2. Per spatia imaginaria, nihil aliud intelligi, quam intervalla quaedam vacua, et inania, quae extra Coelos concipimus per modum loci nullo corpore repleti; eo fere modo, quo fingimus ante mundi fabricam, fuisse vastitatem quandam inanem et vacuam in eodem spatio, quod nunc mundus occupat. An autem Deus revera sit in illis fictitiis spatiis per veram, et realem praesentiam, hic est resolvendum.

Notandum 3. Deum posse concipi extra mundum existere duobus modis: nimirum vel negative, vel positive. Priori modo significatur Deum non limitari, nec coarctari intra universi ambitum, eo quod ipsius infinita substantia nullis limitibus, aut terminis circumscribatur; posteriori vero designatur, quod Deus sit positive, et eodem modo diffusus per imaginaria, et fictitia spatia extra Coelos, quo per universum mundum diffunditur, et praesens est.

Conclusio prima. — Deus revera non est praesens spatiis imaginariis.

Ita Doctor Subtilis in 1. dist. 37. quaest. unica¹; et cum eo communiter ceteri Doctores Scholastici, tam veteres, quam moderni.

Probatur: Deus non potest dici praesens nihilo: sed spatia imaginaria nihil sunt: ergo Deus non potest illis esse praesens. Minor patet; nam, ut loquitur Aristoteles 4. Physicorum cap. 2., Semper hoc quod alicubi est, et ipsum esse aliquid, et aliud aliquid extra ipsum: hoc est locus, in quo aliquid est, debet esse vere realis, et distinctus ab ea re, quam continet: unde infert cap. 5. Mundum alicubi non esse, quod enim alicubi est, et ipsum aliquid est, et aliud quid in quo continetur oportet esse: at extra universum, et totum nihil est. Probatur itaque Minor: illa spatia extra mundum, vel realia sunt, vel omnino fictitia; sed nullatenus dici possunt realia: vel enim essent independentia, et improducta a Deo, vel ab eo producta ab aeterno, et ante mundi creationem; sed utrumque asserere haereticum est: primum enim damnat Symbolum Nicaenum affirmans Deum esse Creatorem, et factorem omnium visibilium, et invisibilium: Secundum autem repugnat Concilio Lateranensi affirmanti cap. Firmiter Deum omnia condidisse in tempore, sicque nihil esse ab aeterno creatum: ergo restat inferendum interminata illa spatia, quae extra mundum concipiuntur, esse omnino fictitia, nec Deum magis illis inexistere, quam in chimera, et hircocervo: sed nullus dixerit Deum esse vere, et realiter praesentem chimaeris: ergo nec spatiis imaginariis. — Confirmatur auctoritate sanctorum Patrum, qui docent unanimi calculo: Deum ante mundi fabricam non fuisse alicubi, sed in seipso: sic Tertullianus, libro contra Praxeam, cap. 5., Ante omnia, inquit, Deus erat solus, et ipse sibi, et mundus, et locus, et omnia. Item S. Augustinus, lib. De Fide contra Manichaeos, miratur eorum dementiam, quod inquirant ubi Deus erat antequam Coelum, et Terra fierent. Respondet enim illum in seipso fuisse: sed apertius in Ps. 12. Antequam, inquit, faceret Deus Coelum, et Terram, ubi habitabat? In se habitabat, Deus apud se habitabat, et apud se est Deus: idem Epist. 57. Quomodo, inquit, ubique si in seipso? Ubique scilicet, quia nusquam est absens: in seipso autem, quia non continetur ab eis quibus est praesens, tamquam sine eis esse non possit. Ipsis concinit sanctus Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 6. Non est, inquit, quod quaeras ultra, ubi erat Deus: praeter ipsum nihil erat, ergo in seipso erat; quibus verbis etiam rationem assertionis profert, Deum scilicet nullibi extitisse ante mundum conditum, quia videlicet nihil erat. Quibus omnibus quadrant antiqui sequentes Versiculi quos refert Dionysius Carthusianus in primum dist. 37. quaest. 1.: Die ubi tunc esset, cum praeter eum nihil esset? Tunc ubi nunc, in se; quoniam sibi sufficit ipse. Haec autem existentia Dei in seipso intelligenda est, non positive, quasi seipsum contineret per modum spatii; sed negative, ita quod non sit aliquis locus, cui Deus inexistat extra mundum; eo sensu, quo sancti Patres dicunt Deum esse sui causam, non quod seipsum produxerit, sed quod nullum sui productorem agnoscat.

Dices 1. Spatia illa imaginaria sunt aliqua capacitas ad excipiendam quamcumque creaturam, quam Deus producere potest extra mundum: sed talis capacitas revera existit, alioquin Deus non posset aliquam creaturam producere extra mundum: ergo etiam Deus illi inexistit. — Distinguo maiorem: Sunt capacitas realis, et realiter existens, nego: fictitia, et imaginaria, concedo: si enim illa capacitas esset realis, vel esset aliquid positivum, vel negativum: si sit aliquid negativum, certe nihil est, nec vere existit; negationes enim, et privationes merae, vere sunt non ens, et dicere illas actu existere, idem est ac affirmare non ens esse, et non existens existere. Si positivum, esset aliqua creatura realiter existens, aut possibilis; si primum, iam spatia illa non essent imaginaria, nec extra universum, siquidem universi nomine, omnium creaturarum congeries significatur: si secundum, certum est illa spatia nihil esse actu, nec quatenus possibilia aliud significare, quam non repugnantiam, ut Deus producat aliquid per modum loci extra mundum; haec autem possibilitas, et non repugnantia, nihil importat reale de facto, sicque Deus non potest ipsi realiter esse praesens.

Dices 2. Praesentia actualis extra mundum est possibilis Deo: ergo illam habet actu. Probatur antecedens: Si esset impossibilis, maxime vel quia simpliciter repugnat, vel quia Deum dedecet. Non primum, quia haec impossibilitas oriretur ex eo quod praesentia actualis dicat ordinem essentialiter ad spatium actuale: sed hoc est falsum: tum quia potest dari praesentia actualis in vacuo terminato v. g. in aula, si vacua esset aere, et aliquid in eius medio poneretur. Non etiam secundum, sicut enim praesentia actualis in mundo Deum non dedecet ita nec dedecet praesentia actualis extra mundum, si sit possibilis. — Nego antecedens: Ad cuius probationem dico repugnare Deo praesentiam extra mundum, praecise, quia extra mundum nihil est, cui Deus possit esse praesens; implicat enim dari praesentiam actualem unius rei ad alteram, sive praesentia sit quid absolutum, sive quid respectivum, si non sit altera res, cui alia possit esse praesens. Ad confirmationem dico non posse dari praesentiam in vacuo terminato, quae terminetur ad ipsum vacuum; quamvis forte dari possit praesentia alicuius rei per respectum ad circumferentiam, et partes ipsius aulae, in qua esset vacuum; ita quod verum esset dicere, talis res est in hac aula, non autem alibi.

Dices 3. Id habet Deus ratione suae immensitatis, et quantitatis virtutis, ac molis, quod haberet corpus infinitum, si daretur, ratione suae quantitatis molis: sed si daretur corpus infinitum, tanta esset eius quantitas molis, ut de facto, nedum per universum mundum diffunderetur, sed etiam per imaginaria spatia sese extenderet; si enim intra universi cancellos arctaretur, non esset infinitae extensionis: ergo etiam tanta est quantitas virtutis in Deo, ut de facto per omnia imaginaria spatia substantialiter diffundatur. — Distinguo maiorem: Id habet Deus ratione quantitatis molis, quod haberet corpus infinitum ratione quantitatis molis, eodem modo se habentis, in ordine ad locum, nego: diversimode se habentis, concedo maiorem: corpus enim infinitum ita per universum diffunderetur, ut quaelibet alia corpora per suam impenetrabilitatem excluderet; Deus autem, etsi omnes universi partes penetret, nullam tamen a loco semovet nec excludit. Minorem similiter distinguo: Corpus infinitum extra universum diffunderetur, positive, quasi haberet praesentiam realem, et veram ad spatia imaginaria, nego: negative, ita quod ratione suae infinitatis non ita contineretur intra mundum, quin ad alterum mundum, si crearetur, non posset etiam sese extendere, concedo. Idem de Deo dicendum, et proinde neganda est consequentia.

Dices 4. — Ex nostra sententia plura sequuntur absurda, et Deo repugnantia: ergo non est admittenda. Primo namque sequitur Deum posse mutari: potest enim extra hunc mundum producere aliquod corpus, et ipsi fieri praesens: sed si non esset actu in spatio imaginario, in quo tale corpus produceretur, Deus novam acquireret praesentiam, inciperetque esse praesens, ubi antea non erat: ergo revera mutaretur. Secundo, sequeretur, quod Deus posset esse veluti a se divisus: etenim si in spatiis imaginariis produceret duo corpora inter se distantia, tunc vel Deus secundum substantiam esset in medio illorum corporum, vel non; si primum, habetur intentum, quia tale medium, in quo esset, non est reale, sed imaginarium: si secundum, divina substantia esset a se divisa, et veluti discontinua, siquidem esset in duobus illis corporibus, non autem esset in medio. Tertio, sequeretur Deum posse moveri per accidens: moveri enim per accidens nihil aliud est, quam moveri ad motum alterius, sicut nauta movetur ad motum navis: sed Deus posset moveri ad motum alterius; ergo posset moveri per accidens. Minor probatur: Si Deus produceret aliquod corpus in spatiis imaginariis, tale corpus posset moveri in ordine ad mundum, et mundus moveri posset ad ipsum corpus: ergo cum Deus utrique esset praesens, etiam cum alterutro moveretur per accidens, sicut anima per accidens movetur ad motum corporis, et corpus Christi movetur ad motum specierum.

Respondeo ad primum. — negando sequelam: sicut enim Deus non dicitur mutatus, quando produxit mundum, et novam habuit ad illum praesentiam, sic nec mutaretur si de novo produceret aliquod corpus in spatiis imaginariis, ipsique fieret praesens; tota enim haec mutatio in ipsum effectum, non autem in Deum esset refundenda, in se enim permanens, inquit Sapiens cap. 7. omnia innovat.

Ad secundum. — nego sequelam: si enim Deus duo corpora produceret in spatio imaginario a se invicem distantia, non esset actu sed tantum virtute in spatio quod fingeretur intercedere inter duo illa corpora; nec propterea diceretur eius substantia distincta, nec discontinuata, tum quia nullum revera esset medium reale inter utramque suam praesentiam, sed tantum fictitium, tum quia cum Deus fit praesens rebus, non ipsi advenit, sed ipsas e nihilo educendo facit sibi praesentes, veluti trahendo illas intra vastitatem, et sinum immensitatis suae, sibique hoc modo, quasi coniungendo, et praesentes efficiendo, non secus ac mare omnes fluvios ad se attrahit, suumque in sinum recipit; aut veluti spongia in vastissimo Oceano, ut praeclare notavit S. August. 1. Confessionum cap. 5.

Concipiebam te Domine, inquit, ex omni parte ambientem me, et penetrantem, sed usquequaque infinitum, tamquam si mare esset ubique, et undique per immensum infinitum solum mare, et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam tamen; plena esset undique spongia ex omni sui parte ex immenso mari: sic creaturam finitam te infinito plenam putabam.

Ad tertium. — nego pariter sequelam: etenim ut aliquid dicatur moveri per accidens ad motum alterius, duo requiruntur: primum quidem ut circumscriptive, vel saltem definitive ita sit in corpore quod movetur, ut non sit in alio a quo movetur: secundo ut ad motum unius variet distantiam quam prius habebat ad alterum. Haec autem utraque conditio Deo deesset, utrique enim corpori esset praesens, nec fieret minus distans, dum unum corpus ad aliud approximaret.

Dices ultimo. — Deus potest constituere aliquod corpus quantum supra ultimum et supremum coelum, ita quod pedes habeat super sphaeram illius ultimi coeli positos, ceteras vero corporis partes extra expansas et erectas, vel assidentes, uti de facto innuere videtur Apostolus evectum fuisse Christi Domini corpus: dicit enim ad Ephesios, cap. 4. Qui descendit ipse est et qui ascendit super omnes coelos: sed hoc in casu corpus illud haberet plures sui partes in spatiis imaginariis, siquidem supra ultimam, et supremam sphaeram non datur aliud spatium reale; sed tantum fictitium. Ergo corpus illud, et multo magis Deus, potest esse in spatio imaginario.

Distinguo minorem. — Corpus illud haberet plures partes in spatio imaginario praesentes per veram et realem praesentiam, nego; per negativam et fictitiam, concedo. Cum enim, ut supponitur, spatium illud nihil sit, etiam nullum corpus, nullumque ens reale potest ipsi fieri vere, et realiter praesens.

Conclusio secunda. — Deus revera est extra mundum, non quidem positive, sed negative.

Probatur prima pars. — nedum ex Scriptura sacra, Iob. 22. Nonne cogitas, quod Deus excelsior coelo sit, et supra stellarum verticem sublimetur? Et 3. Regum, cap. 8. Quem coeli coelorum capere non possunt. Idem colligit Caietanus ex illis Christi verbis, Ioan. 12. Ego lux veni in mundum, hoc est intra universitatem creaturarum, extra quam prius erat secundum Divinitatem. Simili ratione alii probant ex illo ad Hebraeos 1. Cum iterum introduxisset primogenitum in orbem terrarum, quasi diceret, illum antea extra terrarum orbem fuisse.

Probant etiam sancti Patres. Nam, S. Dionysius, cap. 9. De Divinis Nominibus, Deus, inquit, extrinsecus super omnem magnitudinem funditur, et superexpanditur. S. Gregorius Nazianzenus, Apologia prima, Deus in universo est, et supra universum. Hilarius, 1. De Trinit., Deus mundo inest interior, excedit exterior. Augustinus, sermone primo, De verbis Apostoli: Quis est omnipotens Deus? quid nisi inaestimabilis, ineffabilis, incomprehensibilis, ultra omnia, extra omnia, praeter omnia? Et S. Damianus, Opusculo 6. De Divina Omnipotentia: Ipse, inquit, manet intra omnia, ipse super omnia, ipse infra omnia. Superior est per potentiam, et inferior est per sustentationem, et exterior per magnitudinem, et interior per subtilitatem. — Athenagoras, Oratione pro Christianis: Deus est ingenitus, et omnia quae ipsius sunt; mundum vero ita excellit, ut impleat undequaque, quidquid supra ipsum est, nec locum ullum, sed vacuum relinquat. S. Greg. lib. 2. Mor. cap. 12.

Ipse manet intra omnia, et extra omnia, ipse supra omnia, et infra omnia, superior per potentiam, inferior per sustentationem, exterior per magnitudinem, interior per subtilitatem, sursum regens, deorsum continens, extra circumdans, interius penetrans, nec alia parte superior, alia inferior, aut ulla parte exterior, alia interior, sed unus et idem, totus ubique praesidendo sustinens, et sustinendo praesidens, circumdando penetrans, penetrando circumdans.

S. Isidorus lib. 1. De summo bono, cap. 2. Immensitas divinae magnitudinis ita est, ut intelligamus eum intra omnia, sed non inclusum, extra omnia, sed non exclusum, et ideo interiorem ut omnia contineat, idem exteriorem ut incircumscripta magnitudinis suae maiestate omnia concludat. Per id ergo, quod est exterior, ostenditur esse creator, per id quod interior, gubernare omnia demonstratur. — Hoc argumentum mirum in modum urget Guillelmus Parisiensis, libro De Universo, sectione 2. parte 2. cap. 68., ubi cum reprehendisset illos, qui arbitrantur Deum mundi terminis circumclusum et terminatum, subdit:

Sapientes autem, et praecipue Doctores gentis Christianorum, potius dicunt dicendum esse, mundum esse in Creatore, quam Creatorem in mundo, et Creatorem continere mundum, quam Creatorem contineri a mundo. In hoc vero, quod dicunt Creatorem nihil sui habere extra mundum, non verum dicere videntur, cum extra unamquamque partem mundi se totum habeat. Non enim est in coelo partem aliquam designare, extra quam se totum Creator non habeat. Quemadmodum enim in una parte coeli est, sic et in qualibet alia, etc.

Secunda pars. — sufficienter patet ex praecedenti conclusione; cum enim Deus non sit positive praesens spatiis imaginariis, consequens est ipsum tantum esse negative extra coelos.

Quaeres 1. — an Immensitas soli Deo conveniat. Affirmant omnes Doctores, siquidem nulla potest esse creatura, quae ex natura sua postulet, vimque habeat sese praesentem sistendi ubique; quamquam enim aliqua creatura per omnipotentiam divinam fieri posset praesens per replicationem praesentiae infinitis locis, si darentur, illa tamen idcirco non censeretur esse immensa, quia non exigeret hanc ubiquitatem ex natura sua, et per ingenitam suam virtutem, qualiter illam ubiquitatem ex immensa et illimitata sua natura Deus exigit.

Quaeres 2. — an Immensitas sit specialis aliqua Dei perfectio. Affirmo contra Smisingum, Tractatu 2. d. 2. n. 1., ubi existimat Dei immensitatem ab eius infinitate et immutabilitate oriri, et non discrepare; cuius contrarium sic probo: Illa perfectio est ab aliis distincta, quae diversum ab iis habet effectum: sed constituere Deum praesentem, quoad suam substantiam, est effectus formaliter distinctus a ceteris Dei perfectionibus: ergo provenit ab aliqua perfectione speciali. Maior constat; Minor probatur: Si substantialis Dei praesentia in rebus ab aliqua alia perfectione provenit, maxime ab infinitate, ut ipsemet Smisingus fatetur; sed non provenit ab infinitate. Probo: Vel enim proveniret ab infinitate attributorum, vel ab infinitate essentiae. Non primum, licet enim Deus concipiatur infinite sapiens, v. gr. bonus, iustus, etc., non propterea concipitur ubique praesens. Non etiam secundum: tum quia infinitas essentiae divinae nihil aliud significat nec importat, quam praedicata essentiae divinae competentia, eamque constituentia, non habere aliquem terminum, et limitationem in perfectione essentiali, hoc autem non efficit Deum formaliter ubique praesentem: tum quia si haec praesentia proveniret ab infinitate essentiae, maxime quia, inquit Smisingus, Deum esse praesentem rebus, nihil aliud est, quam ipsum esse indistantem ab eis, eiusque praesentia nihil aliud importat, quam simplicem a rebus indistantiam, et consequenter nihil dicit positivum, estque tantum negatio, quae proinde specialem perfectionem non infert: sed hoc est falsum: tum quia praesentia nostra est aliquid positivum, siquidem est relatio extrinsecus adveniens: ergo etiam Deus est praesens per aliquid positivum, non quidem superadditum, sed sibi intrinsecum: tum quia specialis negatio fundata in repugnantia ad oppositum, sequitur necessario ex aliquo speciali positivo, non enim negatio opposita sapientiae, v. g., competit Essentiae divinae formaliter, quia Essentia divina est; sed ratione sapientiae oppositae isti negationi, quam sapientiam si non haberet Essentia divina, certe haberet illius negationem: sed distantia opposita indistanti, non est praedicatum immediate oppositum per se formaliter ulli praedicato Essentiae divinae: ergo indistantia, et ubiquitas praecise non convenit Deo ratione Essentiae divinae immediate, sed mediante speciali aliqua divina perfectione, quae exprimitur nomine immensitatis: ergo debet esse specialis perfectio.

Quaeres 3. — an praesentia Dei in rebus sit divisibilis.

Respondeo 1. — Praesentiam virtualem, seu vim quam habet Deus esse ubique ratione infinitae et immensae suae substantiae, esse indivisibilem; cum enim Essentia divina sit omnino simplex et spiritualis, nullasque partes habeat, non potest esse in loco divisibiliter, eo scilicet modo, quo corpora habent aliquas suas partes sursum, alias deorsum, alias a dextris, alias a sinistris: unde Isidorus Hispalensis lib. 1. De summo bono, cap. 2.

Nec particulatim, inquit, Deus implet omnia, nec ullatenus putandum est in omnibus esse Deum, ut unaquaeque res per magnitudinem positionis suae capiat eum, id est maxima maius, minima minus, dum sit potius ipse totus in omnibus, sive omnia in ipso.

— Ipsi concinit S. Damascenus, lib. 1. cap. 14: Sciendum est, inquit, Divinum Numen, nullas habere partes, et totum ex toto esse ubique, non partem in parte, ita ut corporum more dividatur, sed totum in omnibus, et super omne totum. Unde S. Ambrosius lib. De dignitate hominis, cap. 2. imaginem Dei, qua praedita est anima rationalis, constituit in eo, quod sicuti Deus unus semper ubique totus est, omnia vivificans, movens, et gubernans, sicut Apostolus confirmat, quod in eo vivimus, movemur, et sumus, sic anima in suo corpore ubique tota viget, vivificans illud, movens, et gubernans. Nec enim in maioribus corporis suis membris maior, et in minoribus minor, sed in minimis tota, et in maximis tota.

Respondeo 2. — Praesentiam actualem Dei esse quotuplicem, quot sunt res quibus Deus inexistit: haec enim inexistentia non est aliquid reale positivum in Deo, sed est vel negatio distantiae, vel respectus rationis fundatus in eo quod res intra sinum Divinitatis existant, et ab ea omnino sint indistantes. Unde cum respectus multiplicentur, iuxta terminorum multitudinem, variaeque sint res creatae, a quibus divina substantia indistans est, et ad quos concipitur habere respectum rationis resultantem ex fictione intellectus humani, consequens est tot esse divinas praesentias actuales, quot concipi possunt et fingi tales respectus, et indistantiae; hae autem tot fingi possunt, quot de facto sunt creaturae, quibus Deus inexistit: ergo actualis divina praesentia multiplex est, et divisibilis.

Ex iis omnibus patet, qualiter ratione Immensitatis Deus dicatur esse ubique, et illocabilis, et incircumscriptus. Dicitur enim esse ubique, quia substantialiter praesens est omni loco, omni spatio, et omni omnino rei existenti, ita ut nulla omnino res sit tam vilis et parva, intra quam Deus secundum essentiam non sit praesens. Dicitur illocabilis, quia nullo loco, vel spatio concludi potest; quantumvis enim maximum spatium cogitetur, illud omnino excedit. Denique dicitur incircumscriptus, quia nulla loci circumferentia contineri potest. Hinc sanctus Athanasius in rescripto ad Liberium, Deum esse incomprehensibilem loco, et S. Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 16. affirmat Deum esse incircumscriptum, et non esse in loco, sed ipsum sibi esse locum, quia nimirum nullo loco circumscribitur, nec clauditur.