Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Quinque potissimum hac in Sectione occurrunt examinanda: Primum quidem, an Deus naturae viribus conspici possit ab oculo creato tam spirituali quam corporeo. Secundum, an haec visio saltem divinitus, et auxilio supernaturali concedi queat. Tertium, an huius divinae Visionis possibilitas demonstrari possit. Quartum, an alicui homini mortali fuerit aliquando concessa. Quintum denique, utrum animae Sanctorum ipsa divina visione fruantur ante finale iudicium: quae difficultates sequentibus in totidem Quaestionibus enucleabuntur.

Tritum est apud Philosophos duplicem esse potentiam visivam: corpoream unam, spiritualem alteram: quarum prior simpliciter dicitur oculus; posterior intellectus, et oculus mentis appellatur. Utraque duplicem habet ordinem ad obiectum visibile, illudque respicit, vel ut causam, vel ut terminum visionis: etenim obiectum visibile concurrit efficienter cum potentia vidente, sive per se immediate sive mediante a se emissa specie visibili, ad formandum actum visionis; cuius pariter est terminus, cum omnis visio ad obiectum visibile terminetur.

— Certum est pariter visibilitatem obiecti esse peculiarem ipsius perfectionem, quatenus est causa visionis: virtus enim causandi est speciale attributum ipsius causae, et ab eius essentia distinctum; maxime quando ordinatur ad effectum transeuntem, et mere accidentalem: ut fit in praesenti: per quod distinguitur virtus causativa a communicativa, vel diffusiva proprietatum intrinsecarum; haec enim est ipsamet natura, et essentia rei, a qua proprietates illae oriuntur, et naturaliter effluunt. Licet autem invisibilitas videatur sola privatio visibilitatis, et carentia habitudinis obiecti in ratione causae ad formandam visionem, nihilominus est quid positivum et intrinsecum, quia talis carentia virtutis ad causandam visionem fundatur in speciali perfectione entis, quod invisibile dicitur; talis enim absentia virtutis provenit ex eo quod ens habeat, sive in essentia sua sive in attributis suis, certam limitationem, vel illimitationem, ratione cuius nulla sit proportio inter ipsum obiectum visibile, et potentiam videntem: limitatio autem, vel illimitatio entis consistit in modo intrinseco ipsius, ut dictum est agendo de infinitate. Quod etiam virtus terminandi visionem maxime intellectivam, sit etiam quid intrinsecum in obiecto intelligibili, constat ex Metaphysica; in qua probatum est entis cognoscibilitatem, seu veritatem esse specialem ipsius perfectionem.

His praemissis, tria proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, an Deus sit visibilis naturaliter ab oculo corporeo. Secundum, an solis naturae viribus clare et intuitive attingi possit ab intellectu. Tertium, an saltem per omnipotentiam divinam possit aliqua creatura tam perfecta produci, ut sola sua activitate naturali possit Deum intuitive conspicere, ita quod intuitiva, et beatifica Dei visio dicatur ipsi connaturalis; quae ut resolvantur evidentius

Notandum 1. Ex Doctore in 1. d. 3. q. 1. n. 2. naturale sumi posse tribus modis, videlicet prout opponitur voluntario, supernaturali, et violento. Primo modo, omnis potentia non libera, seu agens ex necessitate naturali, qualescumque effectus producat, dicitur naturalis. Secundo modo, omnis potentia etiam libera, agens secundum vires sibi a natura inditas, dicitur naturalis. Tertio, omnis potentia agens etiam supra vires ad aliquem effectum producendum illius perfectivum, naturalis dici potest. His quartum addo: videlicet id dici posse naturale, quod opponitur acquisito: sic potentia videndi est naturalis, citharizandi vero non ita.

Notandum 2. Obiectum visibile penes habitudinem quam habet ad potentiam videntem, duplex a Philosophis solito distingui, nimirum vel proportionatum et connaturale, ad quod potentia connaturaliter ferri potest, et absque ulla divinitus indita activitate et elevatione; aliud extensivum, et praeternaturale, quod equidem potentia solis viribus a natura sibi inditis attingere nequit; potest tamen si superius iuvetur, et per inditam divinitus activitatem elevetur. De priori loquimur in praesenti Quaestione, de posteriori vero fiet sermo in sequenti.

Notandum 3. Varios fuisse circa praesentem veritatem haereticorum errores: testatur enim S. Augustinus, lib. 2. De Trinit., cap. 8., et Gregorius Nazianzenus, lib. De Fide, Arianos quosdam sensisse Filium Dei oculis corporeis esse visibilem. Verum quoniam ipsum vere Deum non affirmabant, immo contendebant eum esse praestantissimam aliquam creaturam, et omnium primam, quam in proprii corporis forma veteris testamenti Patribus apparuisse asserebant, ut constat ex disputatione Athanasii in Concilio Nicaeno; ideo hic error, ut recte advertit Smisingus, ad praesentem locum non spectat. — Fuerunt nihilominus alii haeretici Ario antiquiores, qui Deum affirmabant oculis corporeis esse visibilem, ut refert S. Irenaeus, lib. 4. cap. 37., in quem etiam errorem impegit Novatianus, lib. De Trinit., qui inter Tertulliani opera refertur. — Censuerunt et alii haeretici Deum naturaliter esse visibilem oculo mentis, quod Aetius postea, Eunomius, et utriusque discipuli Anomaei docuerunt. De Aetio certe sic scribit Epiphanius:

Hic enim cum suis in eam vanitatis amentiam incidit, ut supra mortales omnes Deum se non sola fide, sed natura secundum scientiam nosse iactaret: quemadmodum alicubi supra memini, dicere illos, non simpliciter fidei aliqua notitia Deum sibi esse perspectum; sed perinde ac quispiam cognoscit quidquid oculis cernitur, aut manibus attrectatur. Velut si in manus assumat aliquis lapidem, aut lignum, aut materiae alterius instrumentum. Ita audacissimus iste dicebat: tum Deum novi, quam meipsum: immo non tam novi meipsum, quam Deum.

Quorum omnium error ut revincatur, et Catholica veritas appareat, sit

Conclusio prima. — Deus videri nequit naturaliter ab oculo corporeo. Haec videtur esse de Fide; quippe cum aperte inferatur ex his omnibus Scriptura locis suprascriptis, quibus Deus invisibilis affirmatur, quod ad minus de invisibilitate per naturalem virtutem oculi corporei necessum est intelligi. Similiter S. Paulus Rom. 1. ait: Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur; quibus denotat invisibilem Dei naturam per hunc sensibilem et visibilem mundum cognosci; qui certe discursus esset frustraneus, si ipsa Dei natura per se visibilis esset, et sese spectandam oculis corporeis exhiberet. Adde quod ipsemet Apostolus, 1. ad Corinth. 2. diserte affirmat, aeternam Beatitudinem, qua est ipsamet Dei possessio, visio, et amor, tam eximium esse bonum, et ita cuiuslibet naturalis facultatis cognoscitivae vires excedere, ut merito dixerit quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se.

Haec ipsamet veritas firmatur ratione theologica a Spiritualitate, et Immaterialitate Dei deducenda: Non potest facultas corporea natura viribus spiritualem substantiam percipere: sed Deus est substantia maxime spiritualis: ergo concipi nequit naturae viribus ab oculo corporeo. Maiorem probat Titus Bostrensis, lib. 1. contra Manichaeos: Corpus enim, inquit, corpus videt; simile in simile intendit aciem; neque possunt oculi naturae inferioris, quod natura praestantius et excellentius est videre; nedum quod naturae contrarii est. Si autem quod est naturae excellentioris, quippe cum non sit contrarium praeterquam incorporeum, ab inferiori utpote corporeo, omnino non potest videri; sane contrarium a contrario, si modo est, videri non potest. Quibus demonstrat Manichaeorum errorem, et eos arguit quod affirment materiam primam Deum vidisse. — Confirmatur haec ipsa ratio a sancto Fulgentio in responsione ad quaestionem tertiam Ferrandi, ubi probat Deum videri non posse ab oculis corporeis propter sui spiritualitatem, et indistantiam ab omnibus locis.

Hoc habent quippe oculi corporis, inquit, ut non solum corporea videant, sed nec videre possint, nisi inter ipsos, et ea quae vident, spatii cuiusquam media intervalla fuerint. Inde est quod cum alia plurima videant, seipsos videre non possunt, nec vident in se cum videant extra se; nam, et ipsa acies visionis obtunditur, si aliquid videndum ipsis oculis adiungitur. Quisquis ergo putat Deum posse oculis corporalibus cerni, prius est, ut eum dicat ab ipsis oculis corporali spatio separari. Quisquis autem vult agnoscere quibus oculis Deus videatur, ipsum Deum cogitet, quia sapientia est, veritas est, charitas est: quocirca, quibus oculis videtur sapientia, veritas, et charitas, ipsis oculis videtur illa sapiens, veraque Divinitas. Non itaque corporis, sed oculis animae Deus suam visionem promittit, quam capacem sapientiae veritatis, charitatisque constituit.

Quae hanc adversus Conclusionem auctoritates et rationes solent obici, proponentur et solventur in sequenti Quaestione, ubi Deum etiam supernaturaliter oculis corporis invisibilem esse probabimus.

Conclusio secunda. — Deus est etiam invisibilis naturaliter ab intellectu creato. Haec est de Fide, determinata in Concilio Viennensi contra Beguinas et Beguardos, qui damnantur a Clemente V, eo quod assererent, ut refertur in Clementina Ad nostrum, etc. quod homo potest ita finalem Beatitudinem secundum omnem gradum perfectionis in praesenti assequi, sicut eam in vita obtinebit beata: et quod quaelibet intellectualis natura in seipsa naturaliter est beata: quodque anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum, et eo beate fruendum: unde concludit Doctor Subtilis in 4. dist. 19. q. 11. num. 2. hanc haeresim peiorem esse haeresi Pelagii, qui posuit quod homo sine gratia possit iustificari.

Colligitur huius conclusionis veritas ex Scriptura sacra, quae constanter Beatitudinem, quam certum est in possessione Dei per amorem et visionem Dei consistere, nonnisi per gratiam et auxilium supernaturale posse obtineri. Sic Rom. 6.: Gratia Dei vita aeterna. Et Ps. 83.: Gratiam, et gloriam dabit Dominus: et quoties aeterna vita repromittitur, speciale Dei donum esse affirmatur, et nonnisi per virtutes supernaturales posse haberi. Sic Romanorum 6.: Habetis fructum vestrum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam. — Adde quod Angelis ipsis Beatitudinis consecutio supernaturalis sit, nec illam obtinuerunt, nisi per opera supernaturalia, et habitus infusos, ut affirmant Theologi cum S. Augustino, lib. 12. De Civitate Dei, cap. 9., dicente: confitendum est cum debita laude Creatoris, non ad solos sanctos homines pertinere, verum etiam de sanctis Angelis posse dici, quod Charitas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum, qui datus est eis: ergo multo minus illam divinam visionem exercere poterunt homines propriis suae naturae viribus. Hoc ipsum insinuatur in illa mirabili visione Isaiae Prophetae, cap. 6., ubi ait inter alia: Vidi Dominum sedentem in solio excelso, quasi transcendentem vires cuiuslibet intellectus creati, additque: Seraphim, qui stabant circa illud, duabus alis velabant facies suas, ut significarent maximam improportionem quae est inter intellectum Angelicum, et immensum splendorem divinae lucis. Hinc S. Dionys. cap. 5. De Divinis Nom., affirmat beatas mentes divinitus elevari ad visionem beatificam, aitque eas constanter et immobiliter ad illucentem sibi radium attolli, et congruo permissarum sibi illuminationum amore, velut in altum pennis sublevari.

Hanc veritatem triplici ratione naturali demonstrare nituntur moderni Thomistae ex Angelico Doctore, 3. contra Gentes cap. 52, sed frustra; illae namque non recte concludunt, nec quidquam urgent.

Primam sic formant: quod est proprium alicui naturae superiori, non potest competere naturae inferiori, nisi per actionem superioris cui est proprium: sicut calefacere non convenit aquae, nisi ex actione ignis, cui connaturale est esse calidum et aquam calefacere: sed videre Deum, ut in se est, est proprium divinae naturae, quia operari secundum propriam formam, est proprium cuiuslibet operantis: ergo, inquiunt, non potest aliqua creatura pertingere ad visionem Dei, ut in se est, nisi ex actione Dei, ipsam elevantis ad hanc sublimem operationem.

Contra: Haec ratio petit principium, supponitque, quod est in controversia; nam probandum erat divinae Essentiae visionem ita soli Deo esse propriam, et connaturalem, ut nulli alteri intellectuali creaturae naturaliter possit competere, hoc enim negabant Eunomiani, et Aetiani, necnon et Beguardi, ut supra dictum est. Nec refert, quod Deus seipsum per propriam formam, seu intellectionem cognoscat: hoc enim non officit, quin possit naturaliter ab alio intellectu percipi: licet enim Angelus seipsum per propriam intellectionem percipiat, non minus ab alio potest intelligi, et cognosci.

Probant secundo: Si aliquis intellectus creatus naturaliter videret Deum, haberet connaturaliter Essentiam divinam per modum formae, et speciei intelligibilis sibi unitam: sed hoc repugnat: ergo, etc. Maior est certa, quia, inquiunt, ad visionem Dei impossibilis est, vel saltem inutilis quaecumque alia species distincta ab Essentia divina. Probant minorem: Primo, quia forma alicui naturae connaturalis, et propria non potest alteri communicari naturaliter, sed supernaturaliter dumtaxat; ut patet exemplo subsistentiae increatae, quae cum sit connaturalis Deo, non potest ulli creaturae naturaliter, sed tantum supernaturaliter communicari: sed Essentia divina, inquiunt, ut habet rationem speciei intelligibilis, est propria forma intellectus divini, sicut subsistentia est proprius terminus Essentiae divinae: ergo non potest ulli creaturae naturaliter communicari. Secundo, si natura creata posset naturaliter uniri Essentiae divinae, ut speciei intelligibili, haberet vim naturalem ad illam unionem, et consequenter haberet aliquam effectionem in Essentiam divinam; nam ille, qui potest unire extrema, debet habere dominium, et efficaciam in illa: consequens est absurdum: ergo, et antecedens.

Contra: Primo, falsum est, quod impossibile sit divinam Essentiam per sui speciem et imaginem informare intellectum creatum: infra namque probabimus hanc speciem Essentiae divinae repraesentativam, et intellectus divini informativam et perfectivam, nedum esse possibilem, sed et posse esse utilem. Secundo, falsum pariter quod obiectum visionis necessario debeat informare intellectum videntis; sufficit enim, quod visionem terminet, et ad eius productionem obiective concurrat per sui motionem et excitationem. Adde quod quamvis in aliis visionibus haec informatio desideraretur, non esset necessaria in visione Dei; talis enim informatio fieri non posset per inhaerentiam divinae essentiae, sed solum per assistentiam et intimam illius praesentiam, ratione videlicet suae immensitatis, qua Deus praesens est omni, nedum intellectui sed etiam omnibus entibus. Haec autem praesentia nihil deservit ad intuitivam cognitionem; alias Deus videretur ab omni intellectu. Nec urgent minoris probationes: non quidem prima, quia falsum est formam connaturalem naturae non posse alteri communicari: calor enim connaturalis est igni, attamen communicatur aquae, et ceteris subiectis, quae ab igne calefiunt. Non etiam secunda; licet enim intellectus creatus videret Deum naturaliter, non propterea aliquam haberet efficaciam in Naturam divinam; quippe cum Natura divina non aliter concurrat ad hanc visionem, quam per modum obiecti moventis et determinantis ipsam, qui concursus Deum non dedecet.

Probant tertio, ab improportione quae est inter essentiam divinam, et intellectum creatum: Cuilibet, inquiunt, naturae intellectuali proprium est, ut intelligatur secundum modum suae substantiae: sed essentia Dei non potest quidditative cognosci ad modum alicuius substantiae creatae: ergo a nulla substantia intellectuali creata naturaliter videri potest. Minor constat, inquiunt, quia essentia Dei cum sit actus purus, et infinitus, ac per se subsistens, quamcumque substantiam intellectualem creatam in infinitum excedit. Maior probatur: Primo quidem a priori: cognitio, inquiunt, fit secundum quod cognitum est in cognoscente: sed cognitum est in cognoscente secundum modum cognoscentis, quidquid enim recipitur ad modum recipientis recipitur: ergo cuiuslibet cognoscentis cognitio est iuxta modum suae naturae. Secundo probant a posteriori, per inductionem: quatuor, inquiunt, sunt genera cognoscitivorum, et totidem obiectorum cognoscibilium: primus ordo est facultatum sensitivarum, quae ad obiecta sensibilia sese extendunt: secundus est animae rationalis, quae cum sit intellectiva simul, et forma corporis, ideo cognoscit obiecta modo suo essendi proportionata, nimirum spiritualia, et corporea dependenter a phantasmatibus: tertius ordo est substantiae immunis a corpore, scilicet Angelicae; Angeli enim habent pro obiecto connaturali propriam suam substantiam, ad cuius modum omnia cognoscunt. Ultimum tandem ordinem constituit Deus, qui cum sit actus purissimus et suum esse, non habet aliam speciem, per quam intelligat, nec aliud obiectum motivum, et terminativum, quam propriam essentiam: ergo cum non sit in eodem gradu immaterialitatis cum aliquo intellectu creato, a nullo potest connaturaliter videri.

Verum haec ratio non magis urget, quam praecedentes; etenim volunt obiectum cognitum intelligi per modum substantiae cognoscentis; vel quia debet esse eiusdem naturae saltem per repraesentationem, vel quia percipi debet modo finito, si potentia sit finita: sed primum est falsum, alias sequeretur, etiam Beatos, non posse videre Deum, ut Deus est, sed tantum ut esset assimilatus ipsis Beatis, ac proinde se haberet per modum creaturae: secundum autem non officit cognitioni naturali; quod enim Deus cognoscatur actu finito, nihil detrahit eius visioni, alioquin Beati non possent illum perfecte videre, quippe cum visionem tantum finitam exercere possint. Nec etiam Maioris probationes quidquam evincunt. Non quidem prima, cognitum enim non aliter debet esse in cognoscente, quam per sui speciem expressam vel impressam; ac proinde licet obiectum sit diversae, et perfectioris naturae, non minus potest esse in cognoscente, quod sit naturae minus perfectae. Non etiam secunda, quia si Deus non possit attingi naturaliter ab intellectu creato, eo quod ipsum excedat in perfectiori modo essendi, propterea quod Deus sit actus purus, et infinite immaterialis, qualis non est substantia creata, proindeque nulla sit proportio inter intellectum, et Deum; sequitur nec etiam Beatos posse Deum videre, quia quantumvis per lumen gloriae eleventur, nusquam evadunt actus puri, et infinite immateriales, et proinde semper restat summa disproportio in ratione essendi inter ipsos, et Deum; proindeque si ratione huius improportionis non possit intellectus creatus natura viribus Deum videre, neque etiam elevatus beneficio supernaturalis luminis ipsum percipere poterit.

Quod si replicas hanc disproportionem repetendam esse ex eo quod Deus sit ordinis supernaturalis, creatura vero ordinis naturalis, et ideo non posse creaturam natura viribus Deum percipere, quia potentia inferioris ordinis non potest videre naturaliter illud quod est ordinis superioris, nisi ad illum superiorem ordinem elevetur, ut fieri solet in Beatis beneficio luminis gloriae.

Contra: cum dicitur Deum esse supernaturalis ordinis, vel intelligitur quod sit talis naturae ut videri non possit naturaliter, et sic petitur principium, et supponitur quod erat probandum: vel quod sit infinitus, increatus, purus actus, et summe immaterialis, et sic nusquam a creatura, quantumvis elevata posset videri, cum nulla sit creatura, quae ad hunc ordinem entis infiniti, increati, et puri actus elevari queat. Itaque omissis illis rationibus.

Probatur conclusio ratione quam subministrat Doctor Subtilis in 4. d. 49. q. 11. n. 9. et in Quodlibetis q. 14. n. 10. art. 2: Non potest intellectus creatus naturaliter videre obiectum aliquod, nisi naturaliter habeat omnia necessaria ad hanc visionem eliciendam: sed intellectus creatus non habet naturaliter quidquid necessarium est ad visionem Dei intuitivam: ergo nec potest Deum videre naturaliter. Maior constat: nulla enim potentia potest exercere suum actum, nisi habeat omnia desideranda ad huius actus productionem. Minor etiam probatur: Cognitio intuitiva obiecti requirit obiectum praesens, et movens potentiam per suam praesentiam ad visionem eliciendam: sed Deus non est naturaliter praesens sub propria ratione cognoscibilis intellectui, nec ipsum naturaliter movet ad sui cognitionem propriam, et immediatam: ergo intellectus creatus non habet naturaliter quidquid desideratur ad intuitivam Dei visionem. Minor patet: cum enim Deus sit obiectum voluntarium, in tantum movet potentiam ad sui visionem, in quantum vult ab ea videri libere, non enim videtur necessario, sicut qualibet alia obiecta, quae nostris sensibus vel intellectui obversantur, sed tantum liberrime se exhibet conspiciendum creaturis prout vult, et quibus vult. Licet enim omnibus creaturis intellectualibus sit intime praesens, etiam damnatis et daemonibus, non tamen ab eis videtur, nimirum quia se manifestare eis non vult. Quod confirmat Doctor his verbis sancti Ambrosii in haec verba S. Lucae: Apparuit autem illi Angelus Domini: Non similiter, ait, sensibilia videntur; et in eius voluntate situm est videri, naturae enim est non videri; si non vult non videtur: si vult videtur. — Confirmatur: si Deus ad suam visionem naturaliter moveret intellectum creatum per aliquid aliud quam per liberam suam manifestationem, illud aliud movens vel formaliter contineret divinam naturam, vel eminenter, vel intentionaliter, seu tamquam species intelligibilis perfecte repraesentans Deum: sed non potest movere per aliud, quod contineat divinam naturam formaliter, aut eminenter, quia nihil est quod participet eminenter, aut formaliter divinum esse, alioquin daretur aliquid quod esset aut perfectius, aut aeque perfectum ac Deus, quod implicat. Neque etiam per aliud quod contineat divinum esse intentionaliter, et per modum speciei intentionalis repraesentantis divinam naturam, quia licet haec species sit possibilis, non tamen potest produci ab ulla creatura, sed tantum a solo Deo; species enim cum sit expressa, et similitudo propria obiecti, non potest ab alio, quam ab ipsomet obiecto formari, nisi forte fiat a Deo omnipotente per creationem: ergo multo magis species Essentiae divinae repraesentativa formari debet ab ipso Deo: sed Deus ad extra nihil producit naturaliter, sed libere: operatur enim omnia secundum consilium voluntatis suae: ergo sive per se, sive per speciem manifestetur, non naturaliter, sed liberrime se videndum exhibet, proindeque nullus est creatus intellectus, qui ipsum naturali virtute conspicere possit.

Replicant aliqui, ex hoc Doctoris Subtilis discursu probari, quod visio Dei sit solum supernaturalis, non in entitate sed in modo, quatenus nimirum a nulla causa naturali produci potest, eo scilicet modo, quo anima rationalis potest dici supernaturalis.

Contra: ad hoc, ut forma aliqua sit supernaturalis in substantia, non solum requiritur quod sit a solo Deo producibilis, sed ultra desideratur quod producatur in natura substantiali iam plene constituta in suo esse substantiae, adeoque sit accidens, cum nulla substantia possit esse supernaturalis in entitate, ut infra probabimus. Unde supernaturalitas illius visionis non solum in modo, sed in entitate est, quippe cum haec visio producatur mediante libera Dei manifestatione, nec viribus naturae formari queat.

Dices 1. Potentia quaelibet naturaliter tendere potest in id omne, quod comprehenditur sub obiecto suo adaequato: sed Deus continetur sub obiecto adaequato intellectus creati: ergo intellectus creatus potest naturaliter Deum cognoscere. Maior constat: quia enim sensibile est obiectum adaequatum sensus, ideo sensus versari potest circa quodlibet sensibile particulare. Minor etiam constat: ens enim, ut sic, quod est commune Deo et creaturis univoce, est obiectum adaequatum ipsius intellectus, qui fertur circa quodlibet intelligibile.

Distinguo minorem cum Doctore praefata quaestione quodlibetica: Deus continetur intra obiectum adaequatum naturaliter motivum intellectus, et ab ipso naturae viribus attingibile per cognitionem intuitivam, nego: continetur intra obiectum adaequatum motivum ad cognitionem abstractivam, et confusam, concedo minorem; et nego consequentiam: ex hoc enim tantum sequitur, quod Deus quatenus est nobilissima species entis, possit cognosci naturaliter, cognitione quidem abstractiva et confusa, non autem intuitiva et evidenti.

Dices 2. Ex Doctore Subtili q. 1. Prolog. n. 20.: Deus clare visus est finis naturalis hominis, ac intellectus creati. Sed finis naturalis potest naturae principiis, modisque attingi: quomodo enim finis naturalis esset, si ad ipsum consequendum media naturalia deficerent? Ergo Deus potest videri naturaliter ab intellectu creato.

Respondeo Doctorem velle quidem, Deum clare visum, esse finem naturalem hominis passive, ita quod natura humana per se, et absque aliqua elevatione possit recipere visionem beatificam, concedo: active, ita quod possit ipsam visionem naturae viribus producere, nego: neque enim haec fuit mens Doctoris, ut fusius infra patebit, ubi aperiemus, qualiter homo naturalem inclinationem habere possit ad Deum clare videndum, licet non habeat media naturalia, quibus hanc visionem ex se formare queat.

Conclusio tertia. — Non est creabilis aliqua substantia, cui sit connaturalis visio beatifica. Haec est communis inter Theologos, contra Durandum, Molinam, et nonnullos alios recentiores, quorum sententiam Vasquez ineptam vocat; Nazarius temerariam; Bannes insignem ignorantiam.

Probatur primo. Non potest visio intuitiva Dei esse alicui intellectui creato connaturalis, nisi detur obiectum aliquod, quod formaliter, vel eminenter, vel intentionaliter contineat divinam naturam, ita ut ad eius visionem movere possit eiusmodi intellectum: sed nullum est possibile tale obiectum, quod alterutro ex iis modis divinam essentiam contineat, ut probatum est in confirmatione praecedentis Conclusionis: ergo nec possibilis est aliquis intellectus, cui talis visio sit connaturalis. Probatur Maior: quia non potest moveri intellectus ad hanc visionem naturaliter, nisi vel ab essentia divina, vel ab obiecto aliquo, ipsam alterutro ex assignatis modis continente: sed non potest moveri ab ipsamet Essentia divina, quia, ut diximus, ipsa ad extra non movet per se immediate, neque naturaliter aliquid operatur, sed mere libere: ergo si quis intellectus moveatur ad eius visionem, oportet ut haec motio fiat ab aliquo alio obiecto, quod Essentiam divinam contineat, quod cum dari non possit, etiam nec dari posse talem connaturalitatem visionis fatendum est.

Probatur secundo. Si dari possit aliquis intellectus creabilis, cui connaturalis foret visio beatifica, maxime quia dari potest aliqua substantia supernaturalis, cui esset naturale lumen gloriae, et ab ea veluti proprietas emanaret: sed talis substantia non est possibilis: ergo nec connaturalitas istius visionis. Maior admittitur ab adversariis. Minor probatur: idcirco substantia diceretur supernaturalis, vel quia exigeret ex se connaturaliter aliquod accidens in entitate sua supernaturale v. g. lumen gloriae: vel quia excederet in perfectione omnes alias substantias finitas; vel quia transcenderet vires physicas, et intentionales cuiuslibet substantiae creatae, ita quod a nulla alia posset produci, nec cognosci intuitive naturaliter: vel denique quia non haberet in se principia substantiae naturalis; non enim aliunde videtur repeti posse haec supernaturalitas: sed ex neutro capite substantia illa dici potest supernaturalis: ergo talis non est creabilis.

Patet Minor quoad primam partem, nam eo ipso quod substantia aliqua ex nativis suis principiis exigeret aliquod accidens supernaturale, evidens, et manifesta fieret contradictio, nimirum, quod accidens illud supernaturale esset simul, et non esset tale: esset quidem supernaturale, ut supponitur: non esset autem, quia exigeretur connaturaliter ab illa substantia creata; quod autem sic exigitur, non est supra naturam illius, nec consequenter censetur esse supernaturale. Non enim aliunde anima rationalis, licet a solo Deo producibilis, censetur esse naturalis, nisi quia exigitur a corpore, tamquam forma ipsius connaturalis.

Patet etiam eadem Minor quoad secundam partem; tum quia ex communiori sententia, non potest dari aliqua substantia finita tantae perfectionis, qua perfectior adhuc produci non possit, in infinitum: ergo non potest dari aliqua substantia, quae dicatur supernaturalis, eo quod alias in perfectione excedat. Deinde, etsi talis substantia daretur, illa tamen ex natura sua non exigeret ullam formam supernaturalem, et sic exinde non censeretur esse supernaturalis, eo scilicet sensu, quo de substantia supernaturali impraesentiarum agitur.

Patet etiam quoad tertiam partem: licet enim aliqua substantia produci, et cognosci non posset naturaliter ab ulla alia creata, non tamen exinde sequeretur eam esse supernaturalem: tum quia ipsi naturaliter non competerent accidentia supernaturalia, puta lumen gloriae, et visio beatifica, alioquin iam supernaturalia non essent: tum quia licet anima rationalis a nulla substantia creata, sed a solo Deo produci queat, non tamen inde dicitur supernaturalis: tum denique, quia nulla potest cogitari substantia, quae attingi et cognosci non possit, vel ab Angelis iam creatis, cognitione saltem abstractiva, vel ab aliis substantiis creandis eiusdem perfectionis cum ipsa, proinde non est dabilis aliqua, quae omnino excedat vires intentionales substantiae creatae.

Patet denique quantum ad quartam partem: substantiae enim creatae, quae de facto naturales sunt, idcirco tales dicuntur, vel quia habent in se naturam et principium motus et quietis: vel quia non possunt ita perfecte concipi, quin adhuc perfectiores producendae concipi queant: sed omnis substantia creabilis haberet in se principium motus et quietis, posset enim moveri ad intellectionem, et amorem, et ab utraque operatione cessare: neque tantae esset perfectionis, quin perfectiorem adhuc Deus posset producere, et intellectus humanus concipere: ergo, etc.

Probatur tertio. Si possibilis esset aliqua substantia intellectualis, cui visio beatifica connaturalis esset, et a qua lumen gloriae tamquam proprietas emanaret, sequeretur illam visionem beatificam non esse simpliciter et absolute supernaturalem, sed tantum secundum quid: at hoc dici nequit: ergo, etc. Probatur sequela Maioris: illud enim dicitur supernaturale simpliciter et absolute, quod transcendit vires et existentiam totius naturae creatae et creabilis, potestque a solo Deo produci, nec ab ullo ente naturali exigitur connaturaliter tamquam forma ipsius; non enim alius datur conceptus supernaturalitatis; et si alius fingatur, iam non erit eadem controversia: sed si esset possibilis aliqua creatura, cui visio beatifica connaturalis esset, illa non excederet vires totius naturae creabilis: ergo non esset simpliciter, sed tantum secundum quid supernaturalis, videlicet respectu creaturarum iam existentium. Missas facio alias rationes proferri solitas ab auctoribus, utpote quae minus efficaces videantur.

Dices 1. Si repugnaret dari substantiam aliquam supernaturalem, maxime vel quia est ens creatum, vel quia est substantia: sed ex neutro capite repugnat. Non ex primo: etenim lumen gloriae, visio beatifica, et virtutes infusae, sunt entia creata, et tamen supernaturalia. Non etiam ex secundo: si enim accidens, quod est minoris perfectionis quam substantia, possit elevari ad gradum supernaturalitatis, quidni, et substantia longe praestantior poterit etiam supernaturalis fieri? Adde quod Essentia divina sit substantia in entitate supernaturalis; proindeque non repugnat aliquam substantiam fieri supernaturalem.

Respondeo, repugnare substantiam aliquam creatam fieri supernaturalem praecise, quia substantia creata sit: ratione enim utriusque non est immediate, et per se unibilis fini supernaturali, idest absque motione, et auxilio agentis extrinseci, et alterius ordinis, alioquin esset purus actus, quod creaturae repugnat. Haec autem ratio non militat in accidens, nec in naturam divinam. Non quidem in accidens, quod cum sit ipsamet attingentia obiecti supernaturalis, ex sui cum illo unione immediata, non sequitur ipsum esse purum actum: immo est actus potentiae substantialis ipsam elevantis, et unientis cum fine supernaturali. Unde non est par ratio de accidente, et de substantia supernaturali creata. Sed neque etiam cum natura divina, quae cum sit purus actus, seipsam immediate, et absque beneficio agentis alterius ordinis attingit.

Instabis. Unicuique actui respondet potentia sui ordinis: ergo cum dentur actus supernaturales, nimirum habitus theologici, lumen gloriae, visio beatifica; etiam dari debet aliqua potentia supernaturalis, quae ipsis correspondeat; haec autem non potest esse alia, quam substantia: ergo dari debet substantia supernaturalis.

Distinguo maiorem; omni actui correspondere debet potentia activa eiusdem ordinis, nego: siquidem in naturalibus, quae producuntur per solam creationem, ut Angeli, animae rationales, et materia prima, non habent potentiam creatricem ordinis naturalis. Debet correspondere potentia subiectiva actui informanti, concedo: sic autem visioni beatificae, lumini gloriae, ceterisque donis supernaturalibus correspondent potentia passiva, et subiectiva, nempe, substantia intellectualis. Adde quod ex supernaturalitate formae non possit probari supernaturalitas subiecti, quia ut dicemus in sequenti Quaestione, supernaturalitas actus petitur a principio producente, non a subiecto recipiente.

Urgebis. Dari potest modus substantialis supernaturalis: ergo etiam dari potest ipsamet substantia supernaturalis. Patet consequentia; nullum quippe discrimen, nullaque disparitatis ratio videtur proferri posse. Probatur antecedens: unio namque Verbi divini cum humanitate est modus substantialis supernaturalis. Confirmatur eodem exemplo; ratione enim illius unionis, et modi substantialis, natura humana connaturalem habet unionem immediatam cum fine supernaturali; Christus enim, etiam ut homo, non est Filius Dei adoptivus, sed naturalis, eique debetur connaturaliter visio beatifica: ergo intelligi potest possibilis aliqua substantia supernaturalis, quae immediatam unionem habeat cum fine supernaturali. Nego consequentiam: ratio enim disparitatis est, quod unio hypostatica suppositi divini cum natura humana sit solum id quo formaliter natura creata unitur naturae supernaturali, et hoc formale unitivum, seu medium, quo fit unio, non solum potest esse supernaturale in genere substantiae, sed etiam in genere accidentis: substantia autem supernaturalis non esset id quo, sed id quod immediate uniretur fini supernaturali; alioquin esset actus purus, et sua beatitudo, quod repugnat. Quae repugnantia non reperitur in modo, aut accidente supernaturali, cum non sit id quod unitur, sed id quo fit unio, sitque ens incompletum, et ordinatum ad aliquid, proindeque non possit esse actus purus, nec suum esse, nec sua beatitudo: quae cum soli Deo propria sint, nulli creaturae communicari possunt, adeoque nulla creatura substantialis completa potest esse supernaturalis. Ad confirmationem dico, falsum esse Christum, ut hominem, habere unionem connaturalem intrinsecam cum fine supernaturali, et esse Filium Dei naturalem; id enim non habet ex ipsa naturae humanae intrinseca ratione; sed ab unione hypostatica, et ratione suppositi Verbi. Unde nulla est paritas.

Dices 2. Deus creare potest intellectum tantae virtutis, et perfectionis, ut adaequet activitatem intellectus beatifici lumine gloriae instructi: ergo et qui naturaliter Deum videat. Consequentia patet; alioquin non adaequaret activitatem intellectus beatifici. Probatur antecedens: intellectus beatificus etiam lumine gloriae informatus, est creatus ac finitae virtutis, et perfectionis: sed dato quocumque intellectu finito Deus perfectiorem producere potest: ergo etiam producere poterit intellectum, qui virtute sua naturali adaequet, immo et excedat intellectum beatificum, etiam lumine gloriae instructum.

Nego antecedens: licet enim intellectus beatificus lumine gloriae instructus sit finitae activitatis, et perfectionis, non tamen exinde sequitur Deum posse creare aliquem intellectum, qui virtute sua naturali adaequet illius perfectionem, et activitatem, eo quod sint diversi ordinis; ille quidem ordinis superioris, et supernaturalis: hic autem ordinis naturalis, et inferioris; Deus autem efficere nequit ut res inferioris ordinis, quantalibet perfectione sit praedita, rem superioris ordinis adaequare possit: quantumcumque enim creatura materialis, et corporea perficiatur, numquam tamen poterit pertingere ad perfectionem animae rationalis, nec Angeli.

Subsumes. Intellectus ille producendus non esset inferioris ordinis, respectu intellectus lumine gloriae instructi: ergo nulla solutio. Probatur antecedens: duobus modis concipi potest talem intellectum esse inferioris ordinis, nempe, vel quia esset speciei imperfectioris, sicut homo dicitur imperfectior Angelo, vel quia esset improportionatus visioni Dei, ita ut Deus videndus censeatur penitus extra obiectum ipsius intellectus, sicut brutum est omnino improportionatum intellectioni, et obiectum quod est tantum intelligibile, et nullo modo sensibile, est extra rationem obiecti potentiae cognoscitivae brutorum: sed utrumque est falsum: ergo et illud unde sequitur. Probatur antecedens: Primo quidem, intellectus potest produci ita perfectus, ut sua natura habeat maiorem facultatem intelligendi, quam sit virtus intellectus, qui de facto instructus est lumine gloriae. Data enim quacumque natura, seu substantia intellectuali finita, Deus potest creare aliam, et aliam perfectiorem in infinitum, cum in eo nulla sit contradictio, et Deus sit omnipotens, infiniteque participabilis substantialiter magis ac magis a naturis intellectualibus, quemadmodum et ab aliis substantiis in infinitum multiplicabilibus: ergo, dato quocumque intellectu finito, potest dari perfectior substantialiter; quo enim est perfectior natura intellectualis, eo perfectior est intellectus, quippe qui vel est ipsamet substantia et essentia talis naturae, vel proprietas ab ea manans naturaliter, eique commensurata, adeoque perfectior in perfectiori natura. Si autem potest dari perfectior intellectus, et perfectior in infinitum, potest attingere immo et superare distantiam, quae est inter ipsum et alium intellectum instructum lumine gloriae, quia distantia illa est finita, adeoque paulatim minuetur, ac tandem exhaurietur, immo et superabitur per intellectum perfectiorem in infinitum.

Patet eadem Minor quoad secundam partem: potentia enim intellectiva est de se universalis, et sese extendens ad omnia intelligibilia, iuxta activitatem et virtutem sibi propriam, in quo differt a potentia sensitiva, quae limitata est ad obiectum sensibile, adeoque quantumcumque crescat potentia sensitiva brutorum, non potest attingere obiectum intelligibile, quod est extra sphaeram obiecti potentiae sensitivae: sed Deus, ut clare videndus, non est omnino extra sphaeram intellectus iam creati, siquidem de facto videtur a Beatis: ergo si crescat in infinitum virtus inchoata, quam de facto habet intellectus creatus ad videndum Deum, poterit eo usque augeri, ut aequivaleat virtuti intellectus instructi lumine gloriae.

Nego antecedens, et similiter Minorem probationis illius; tum quia falsum est intellectum posse produci perfectiorem in infinitum, alioquin daretur creatura, quae ex natura et in entitate sua esset infinita perfectionis, adeoque esset Deus: quod implicat, ut fusius diximus agendo de infinitate divina: tum quia quantumvis virtus naturalis intellectus cresceret in infinitum, semper foret imperfectior et inferioris ordinis respectu intellectus instructi lumine gloriae, adeoque nusquam adaequaret illius perfectionem in virtute intelligendi, quia augmentum illud semper esset naturale, et sic semper foret inferius quocumque lumine finito supernaturali; quare licet perfectior intellectus creatus valeret naturaliter ad perfectius intelligenda obiecta naturalia, non tamen ad videnda obiecta supernaturalia, neque attingeret unquam perfectionem intellectus elevati et constituti in ordine superiori per lumen gloriae. Sicut bruta, licet crearentur alia aliis perfectiora in infinitum, nusquam attingerent perfectionem humanae naturae, quae est ordinis superioris et perfectioris.

Circa duplicem huius Quaestionis resolutionem, varii fuerunt nedum haereticorum errores, sed et diversae sanctorum Doctorum opiniones et sententiae: et quidem circa primam nonnulli existimaverunt Beatos non videre ipsam Dei essentiam, sed solum praestantissimam quamdam lucem, et claritatem a Deo emanantem, in qua seipsum videndum praebet, sicut Sol per radios in aqua, vel aere receptos, ut refert S. Gregorius, 18. Moralium cap. 18. his verbis:

Sciendum est, inquit, quod fuerunt nonnulli qui Deum dixerunt etiam in illa regione Beatitudinis in claritate quidem sua conspici: sed in natura minime videri; quos nimirum nimia inquisitionis falsitas fefellit, neque enim illi simplici, et incommutabili essentiae, aliud est claritas, et aliud natura; sed ipsa eius natura sua claritas, ipsa claritas natura est, ipse enim pollicetur, dicens: Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo meipsum illi.

— Hanc pariter sententiam docuerunt Armeni, teste Armacano, lib. 14. De quaestionibus Armenorum, et Amalricus in Concilio Lateranensi sub Innocentio III. damnatus. Hic pariter error tribuitur Abailardo, et discipulo eius Arnaldo, cuius sectatores Arnaldistae sunt appellati, ut refert noster Alphonsus a Castro, titulo Beatitudo. Attamen S. Bernardus Epist. 188. et 189. ubi refert errores Abailardi et Arnaldi, istius erroris non meminit, sicut et in Epistola 190. quam Alphonsus ipse citat. Eamdem in sententiam ivisse videntur nonnulli sancti Patres, quos profert Vasquez prima parte disp. 37. cap. 2. et sequentibus. Verum longe ab hoc errore ipsos fuisse aperte constabit ex dicendis.

— Circa posteriorem vero quaestionis resolutionem anthropomorphitarum error fuit, Deum esse corporeum, proindeque corporeis oculis aspectabilem naturae viribus. An autem virtute supernaturali corporeis oculis post resurrectionem Deus sit intuendus, an vero corpus aliquod creari possit tantae activitatis, ut divinam visionem possit exercere, nedum in hac sententia fluctuavit S. Augustinus, sed etiam illam acriter propugnant quidam Doctores moderni. Quid autem verius dicendum sit, ut appareat

Notandum 1. Triplicem distingui potentiam activam et passivam a Philosophis; prima namque est, vel naturalis, quae potest aliquid agere secundum vires a natura inditas, qualis est potentia loquendi, et ridendi in homine; vel supernaturalis, qua facultas elevatur ad eliciendam actionem vires naturales transcendentem, nihilominus perfectivam potentiae, quae ipsam elicit, qualis est visio beatifica elicita ab intellectu instructo lumine gloriae; vel obedientialis, qua potest agere modo sibi nec proportionato, nec perfectivo suae naturae, sed tantum quatenus subiacet supremo dominio sui Creatoris, qualis fuit potentia loquendi in asina Balaam. — Potentia pariter passiva, per ordinem ad formam quam recipere potest, est etiam triplex: nimirum vel naturalis, quando habet inclinationem naturalem ad formam recipiendam, ut lapis ad recipiendum motum deorsum; vel violenta, quando recipit formam contra inclinationem naturalem, ut lapis sursum proiectus; vel indifferens, quando ex se non determinatur ad alterutram formam, ut Angelus ad recipiendum motum sursum aut deorsum. Revocandum pariter ex his quae diximus art. 3. q. 2. De Theologia in communi, supernaturalem formam dici tantum per ordinem ad agens prius productivum, non vero per ordinem ad subiectum ipsius receptivum.

Notandum 2. Potentiam obedientialem esse capacitatem creaturae, qua cum extraordinario Dei concursu aliquem effectum producere, aut formam aliquam excipere potest, ultra vires suas naturales, et praescriptam naturalem sphaeram activitatis. Advertendum pariter hanc potentiam tam subiective, quam active non esse respectu cuiuslibet actus eliciendi et formae recipiendae. Angelus enim, inquit Doctor, in 1. dist. 12. quaest. 2. num. 8., non potest esse albus, quia nullo modo susceptivus est formae huius, nec lapis etiam potest videre, quia non habet oculum nec ullam facultatem ad visionem eliciendam.

Notandum 3. Tripliciter intelligi aut fingi posse Deum esse visibilem supernaturaliter oculo corporeo: Primo quidem obiective, ita quod visio nedum in seipsa sit formaliter corporea, sed etiam obiective, quasi tendat in Deum ut obiectum corporeum, exprimendo eius lucem et imaginem, eo modo quo colores, et lineamenta obiectorum visibilium exprimit, cum hac tamen differentia, quod Deus censeatur obiectum excedens sphaeram naturalem potentiae visivae, ideoque ipsa egeat concursu supernaturali ut possit illud attingere. Secundo, intelligi potest Deum esse visibilem visione quidem corporea formaliter in seipsa, sed exprimente obiectum spirituale, ut spirituale est in seipso, eo modo (quantum est ex parte obiecti) quo exprimitur visione spirituali et intellectuali. Qui modus videndi, licet naturaliter sit impossibilis oculo corporeo, non videtur tamen excedere eius potentiam obedientialem, qua potest elevari ad videndum visione corporea et divisibili in se aliquid indivisibile, puta punctum luminis, aut corpus positum in indivisibili, ut Corpus Christi in Eucharistiae Sacramento; ex quo quis suspicari potest etiam oculum elevari posse ad videndam spiritualem substantiam. Tertio denique fingi potest oculum corporeum elicere posse visionem qua spiritualis sit, eo quod non repugnet potentiam materialem elevari ad producendum aliquid spirituale, et ad agendum in spiritum, sicut Thomistae censent sacramenta concurrere physice ad producendam gratiam, et ignem inferni ac purgatorii physice torquere animas. Quibus praesuppositis, sit

Conclusio prima. — Deus non est etiam supernaturaliter visibilis oculo corporeo.

Haec Conclusio communis est inter Theologos, quorum plerique affirmant illam esse de fide. Illamque SS. Patres suis sententiis firmant. Cyrillus enim Hierosolymitanus, Catechesi 9., carnis quidem oculis, inquit, contemplari Deum impossibile est, quod enim corporis est expers, in carnis oculos cadere nequit. Et S. Hieronymus, c. 21. in Isaiam, Deus, inquit, nequaquam sermonibus explicatur, nec oculo contemplabilis est, sed ab his videtur de quibus scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Unde Rabbi Moses, tract. De fundamentis Legis, cap. 4., valde stupere se dicit, quomodo quispiam Christianus cuilibet pulchro, cuilibet sublimi corpori; corpori tamen contemplabilem Deum fore sentiat.

Probatur. Haec veritas ratione: Repugnat potentiam vitalem ferri extra latitudinem sui obiecti adaequati, et specificativi, alias ferri posset extra propriam speciem et quidditatem, quod implicat; sed Deus, cum sit substantia spiritualis et immaterialis, est extra latitudinem obiecti adaequati et specificativi oculi corporei, necnon et cuiuslibet alterius potentiae sensitivae, quarum obiectum adaequatum est ens materiale et corporeum; ergo Deus ab oculo corporeo attingi nequit. — Confirmatur: Deus in ratione obiecti visibilis et spiritualis magis distat ab omnibus obiectis sensibilibus, quam unum obiectum sensibile ab alio obiecto sensibili, v. gr. quam sonus a colore: sed implicat sonum vel odorem per se videri ab oculo corporeo, quia sonus, et odor sunt extra sphaeram operationis oculi, qui versatur tantum circa visibilia: ergo multo magis implicat Deum percipi ab oculo corporeo, aut alio sensu. — Deinde si oculus corporeus hominis posset supernaturaliter videre Deum, etiam oculus bruti ad intuitivam Dei visionem elevari posset: bruta enim aliqua, ut lynx et aquila, perfectiorem oculum habent: sed hoc est absurdum, etenim si bruta supernaturaliter Deum possent videre, possent et supernaturaliter illum amare et eo frui: amor enim et fruitio visionem Dei sequuntur; quae absurdissima sunt. — Denique si oculus possit elevari ad Deum videndum, poterit et auditus elevari ad ipsum audiendum. Sicut enim Deus visibilem se praestat Angelis, et Beatis mentibus, ita et audiendum sese exhibet, dum ipsis spiritualiter loquitur: sed nemo dixerit Deum auditu percipi posse: ergo neque visu corporeo.

Probatur secundo. Si Deus sit visibilis ab oculo corporeo, maxime alterutro ex tribus modis assignatis in 3. Notabili: sed nullo ex his modis visibilis esse potest: ergo nullatenus ab oculo corporeo etiam supernaturaliter videri potest. Non quidem primo modo: quidquid enim tali modo videtur sicuti est, corporeum est, quia est lucidum, coloratum, extensum, et divisibile: sed cum Deus sit omnino spiritualis, nec lucidus, nec coloratus, nec divisibilis est: ergo nec corporaliter visibilis. Non etiam secundo, quia licet absolute corpus in unico indivisibili positum posset oculo corporeo videri, secus tamen est de spiritu, qui cum sit extra sphaeram activitatis ipsius oculi corporei, multo magis quam sonus vel odor sit extra latitudinem obiecti visus, inde fit, quod non minus implicet oculum corporeum Deum videre sicuti est, quam ipsum videre odorem aut sonum. — Deinde, visio materialis et corporea est quaedam imago et expressio obiecti: sed impossibile est Deum exprimi quidditative ulla imagine: ergo et videri visione corporea. Minor patet: sicut enim impossibile est depingi Deum et repraesentari sicut est in se, aliqua externa imagine et coloribus ac lineamentis figurari, ita pariter impossibile est ipsum repraesentari per speciem materialem expressam, et imaginem internam formatam ab oculo corporeo. Non denique tertio: nulla enim potentia corporea physice potest agere in spiritum, ut diserte probat Doctor in 1. Unde merito concludit, nec daemones torqueri igne corporeo, per physicam ipsius ignis actionem, nec Sacramenta physice concurrere, sed tantum moraliter ad productionem gratiae. Si enim semel admittatur causam aliquam corpoream agere posse in spiritum, nulla apparebit implicantia, cur oculus corporeus non possit etiam divinitus elevari ad videndum Deum. — Nec video, cur Thomistae, qui actionem physicam ignis in spiritus, et Sacramentorum causalitatem physicam in productione gratiae admittunt, negare possint oculum corporeum elevari posse ad percipiendum obiectum spirituale.

Replicant equidem aliqui, hoc esse discrimen, quod potentiae vitales, qualis est oculus, non possint ferri extra latitudinem obiecti sui, quatenus vitales sunt, licet assumi possint, quatenus sunt creaturae, ad producendum instrumentaliter quemcumque effectum, qui non postulat produci a potentia vitali. — Verum hoc nullo modo satisfacit, nec sufficientem statuit disparitatem. Primo quia potentia vitalis tam subiacet imperio divino, ut vitalis est, respectu effectus vitalis producendi, quam respectu effectus non vitalis, nec videtur, cur magis possit elevari ad effectum non vitalem, quam ad vitalem producendum, obiectum enim unius non est magis illimitatum in suo ordine, quam obiectum alterius. — Deinde, idcirco non posset potentia vitalis elevari ad quemlibet effectum vitalem producendum, maxime vel quia illa effectus productio supponere debet in ipsa potentia elevata aliquam vim inchoatam, quae per elevationem et concursum supernaturalem compleri debeat; vel nihil tale praerequirit, sed tota haec activitas pendet a sola Dei voluntate, ut ipsam elevaret ad quemcumque effectum voluerit. Si primum, potentia vitalis maiorem habet virtutem inchoatam respectu alicuius effectus vitalis producendi, quam non vitalis habeat respectu effectus non vitalis, ac proinde illa magis posset elevari ad effectum vitalem, quam haec ad non vitalem. Si secundum: ergo Deus tam poterit elevare potentiam vitalem ad quemlibet actum vitalem producendum, quam potentiam non vitalem ad quemlibet effectum non vitalem formandum, adeoque tam poterit elevare oculum corporeum, qui est potentia vitalis, ad actum vitalem visionis beatificae, quam ignem infernalem ad physice torquendos daemones et damnatos, et Sacramenta ad producendam gratiam physice.

Obiicies 1. Varios Scripturae sacrae contextus, quibus Deus oculo corporeo aliquando visus affirmatur: primo quidem, Genesis 32. Iacob ait: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Secundo, Iob 14.: Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum, et in carne mea videbo Deum. Tertio item S. Iob ait cap. 12.: Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te. Quarto, Isaias 6. dicit: Vidi Dominum sedentem super solium. Idipsum caeteri Prophetae plerumque affirmant: ergo revera Deus visibilis est naturaliter, aut saltem supernaturaliter ab oculo corporeo.

Nego consequentiam. et ad praefatos Scripturae contextus, respondeo ad primum, praefata verba idem significare, ac congressus sum, et luctatus cum Deo, phrasi scilicet Hebraica, simili illi qua Gallice pugnatores ad singulare certamen sese provocantes dicere solent: Nous nous verrons tête à tête. Vel absolute dicendum est ipsum vidisse Dominum, id est Angelum, qui in corpore assumpto Dei vices agebat, ut indicat Oseas Propheta c. 12., ubi de Iacob sermonem faciens, inquit: in fortitudine sua directus est cum Angelo, et invaluit ad Angelum, et confortatus est; flevit, et rogavit eum.

Ad secundum. dico, sanctum Iob loqui de visione Christi Domini secundum humanitatem, in qua iudicaturus cunctis se visibilem praebebit post resurrectionem, unde post praefata verba subiungit: Salvatorem meum, quae verba licet in Hebraeo, et in vulgata Sixti V. non inveniatur, optime tamen concordant cum praecedentibus: Credo quod Redemptor meus vivit.

Ad tertium. dico ipsum S. Iobum sic esse intelligendum, quasi diceret: prius multa audiveram de tua providentia, nunc autem manifesta ipsius indicia in meipso deprehendo. Vel intelligitur Deum videri oculo mentis, de quo S. Paulus ad Ephesios 1.: Det vobis Spiritum sapientiae in agnitione eius, illuminatos oculos cordis vestri, quibus oculis mentis etiam certum est, tam Isaiam, quam ceteros Prophetas Deum vidisse, hoc est evidentius cognovisse. Adeoque ex his contextibus nihil adversus Conclusionem evincitur.

Obiicies 2. S. Augustinus christianae veritatis indagator oculatissimus probabilius censet Deum posse videri ab oculo corporeo; licet enim Epist. 6. diserte affirmasset Deum nullo sensu esse perceptibilem, maxime oculis, idque probasset his verbis S. Ioannis: Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est, in tantum ergo videbimus, in quantum similes ei erimus, quia et nunc in tantum non videmus, in quantum dissimiles sumus: inde igitur videbimus unde similes erimus, concludit: quis autem dementissimus dixerit corpore nos vel esse, vel futuros esse similes Deo? Subdit pariter in huius veritatis confirmationem:

Cur solis oculis corporis Christi hoc donum attributum esse contendunt, non etiam coeteris sensibus? Sonus ergo erit Deus, ut possit etiam auribus percipi: et halitus erit, ut sentiri possit olfactu: et liquor aliquis erit, ut possit et bibi; et moles erit, ut possit et tangi? Non (inquiunt), quid ergo? an illud potest Deus, et hoc non potest? Si non posse dixerint, cur derogant omnipotentiae Dei? Si posse et nolle responderint, cur solis oculis favent, inrident autem coeteris sensibus corporis Christi?

Nihilominus idem tractans Epist. 111. ad Fortunatianum Episcopum Siccensem, et Epist. 112. ad Paulinam, nihil certi hac de re videtur astruere, sed totus dubius haerens in fine posterioris Epistolae promittit hac de re se fusiorem tractatum habiturum: De corpore vero spirituali, inquit, si Dominus iusserit, opere alio experiemur, quid disputare valeamus. Lib. autem 2. Retract. cap. 11. ait se Quaestionem hanc sane difficillimam in 20. et 21. lib. De Civit. Dei satis explicasse.

Attamen hoc in libro cap. 29. propensior videtur, ut Deum oculis corporeis visum iri putet a Beatis:

Quomodo nunc vitam aliorum non a corpore quidem separatam, scilicet per corpus isdem illis oculis cernimus. Deinde vitam, inquit, suam, quae nunc erit in corpore, et haec terrena membra vegetat, facitque viventia, interiore sensu quisque, non per corporeos oculos novit; aliorum vero vitas, cum sint invisibiles, per corpus videt, nam unde viventia discernimus a non viventibus corpora, nisi corpora simul, vitasque videamus, quas nisi per corpus videre non possumus? Vitas autem sine corporibus corporis oculis non videmus.

Mox autem ita rem decidit:

Quamobrem fieri potest, valdeque credibile est, sic nos esse visuros mundana tunc corporea coeli novi, et terrae novae, ut Deum ubique praesentem, et universa etiam corporalia gubernantem, per corpora, quae gestabimus, et quae conspicimus, quaquaversum oculos duxerimus, clarissima perspicuitate videamus, etc., sicut homines, inter quos viventes, motusque vitales exerentes vivimus, mox ut aspicimus non credimus vivere, sed videmus, cum eorum vitam sine corporibus videre nequeamus, quam tamen in eis per corpora, remota omni ambiguitate, conspicimus. Ita quacumque spiritalia illa lumina corporum nostrorum circumferemus, incorporeum Deum omnia regentem, etiam per corpora contuebimur.

— Respondent aliqui, praefatis verbis Augustinum non asserere oculos glorificatos visuros Deum immediate, ut est in seipso, sed tantum visuros mirabiles quosdam effectus corporeos, et Dei praesentiam, providentiamque non minus attestantes et manifestantes, quam motus vitales, quos cernimus in eis quos videmus, patefaciunt eos vivere, quorum tamen substantiam, et vitam essentialem in seipsa corporeis oculis non intuemur, sed per mentem deprehendimus. Seu, ut loquitur

S. Thomas, S. Augustinum explicans:

sicut nunc oculi nostri vident alicuius vitam, vita autem non videtur oculo corporali, sicut per se visibile, scilicet sicut sensibile per accidens, quod quidem a visu non cognoscitur, sed statim cum sensu ab alia aliqua virtute cognoscitiva, nempe ab intellectu. Quod autem statim visis corporibus divina praesentia ex eis cognoscatur per intellectum, ex duobus contingit, scilicet, ex perspicuitate intellectus, et ex refulgentia divinae claritatis in corporibus innovatis. Item ex mirabili, et ineffabili eorum pulchritudine, quae divinam maiestatem redolebit, et indicabit.

— Verum haec responsio non satis cohaeret cum mente S. Augustini, qui disertis verbis ait, fieri posse, valdeque credibile esse, Deum visis oculo corporeo corporibus videri; etenim si per hanc visionem ipsum mente percipiendum intelligeret, certe non diceret credibile esse Deum visis corporibus mente percipi, sed potius certissimum, et omnino credendum esse. Adde quod ipsemet dubiam suam hac de re sententiam satis explicet:

per illos oculos, si modo eis hoc tribuendum est, et incorporea natura cernatur, quod nullis exemplis, sive Scripturarum testimoniis divinarum, vel difficile est, vel impossibile ostendere; aut, quod est ad intelligendum facilius, ita Deus erit nobis notus, atque conspicuus, ut videatur spiritu a singulis nobis in singulis nobis, videatur ab altero in altero, videatur in seipso.

Quibus apparet per priorem sententiam, ipsum probabiliter existimare Deum videri posse oculo corporeo. — Itaque Respondeo. 1. Sanctum Augustinum hanc sententiam non absolute, sed tantum cum dubitatione et mente ancipiti ibidem proponere; 2. id, quo dubius haesit S. Augustinus, constanter ab aliis sanctis Patribus affirmatum est, nimirum ab Athanasio, Chrysostomo, Gregorio Nazianzeno, et Hieronymo, quorum omnium sententiam in huius veritatis confirmationem refert ipsemet Augustinus praedicta Epistola 111., ubi ita concludit:

Talis ego sum in scriptis aliorum, tales volo esse intellectores meorum. Denique in iis omnibus, quae de opusculis Sanctorum, atque Doctorum commemoravi, Ambrosii, Hieronymi, Athanasii, Gregorii, et si qua aliorum talia legere potui, quae commemorare longum putavi, Deum non esse corpus, nec formae humanae habere membra, nec eum esse per locorum spatia divisibilem, et esse natura incommutabiliter invisibilem, nec per eundem naturam, atque substantiam, sed assumpta visibili specie, sicut voluit apparuisse iis, quibus apparuit, quando per corporis oculos in Scripturis sanctis visus esse narratur, in adiutorio Domini inconcusse credo.

Quibus fatetur, suam mentem non esse alienam a caeteris Ecclesiae Patribus, adeoque, cum illi sancti Patres censeant Deum non esse oculo corporeo visibilem, Augustinum ita pariter censuisse fatendum est. Unde merito Epistola 6. ait:

Profecto lux illa Deus ipse est, quoniam Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae: sed lux mentium purgatarum, non istorum corporis oculorum. Erit ergo tunc mens idonea, quae illam lucem videat, quod nunc nondum est, hoc autem oculus videre corporis, neque nunc potest, neque tunc poterit.

Et Epist. 112. c. 23., cum hanc ipsam sententiam pluribus confirmasset, tandem concludit: Non tantum, quod beatus Ambrosius, verum etiam, quod S. Hieronymus, dicam non solum Patris divinitatem, sed nec Filii quidem, nec Spiritus sancti, quia una in Trinitate natura est, possunt oculis carnis aspicere, sed oculis mentis, de quibus ipse Narrator ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Namque sicut alibi idem Hieronymus breviter, ac veraciter definivit: res incorporalis corporalibus oculis non videtur. Ex iis itaque constat, quod etsi sanctus Augustinus alicubi hac in re dubius visus fuerit, tamen alibi sententiam quam propugnamus asseruit.

Conclusio secunda. — Deus potest clare videri ab intellectu creato, et confortato per lumen gloriae. Haec est de fide, et

Probatur primo. plurimis sacrae Scripturae textibus. Isaiae 33.: Regem in decore suo videbunt oculi eius, aspicient terram de longe; id est, ut explicat Gregorius, in ipso fulgore Divinitatis, sive, ut ait Glossa interlinearis, in ipsa Deitate. Psalmo 83.: Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus Deorum in Sion. Quod de beata visione interpretantur S. August., Lyran. et alii. Prima Ioann. 3.: Cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est; id est immediate in seipso, ut explicat Evaristus Papa, Epistola ad Episcopos Africae, et Concilium Francofordiense Epist. ad Episcopos Hispaniae. Primae ad Corinthios 13.: Videmus nunc per speculum, et in oenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Ubi Apostolus, interpretibus Irenaeo, lib. 5. cap. 7., et Augustino, lib. 1. De Trinit. cap. 13., cognitionem per species creatas, quam nos habemus de Deo, vocat specularem et oenigmaticam, quia mediata est et obscura, speculum enim significat creaturas, quibus prius cognitis, Deus cognoscitur tamquam in caligine; invisibilia namque Dei a creatura mundi intellecta conspiciuntur. Cognitionem vero alterius vitae, dicit esse facie ad faciem, ut per hoc facie excludat omne medium ex parte cognoscentis, et per hoc ad faciem excludat medium ex parte cogniti, adeoque per hanc utramque particulam, simul exprimitur intuitio immediata Dei, omnino similis intuitioni corporeae terminatae immediate ad obiectum praesens. Unde addit: Nunc cognosco ex parte, id est inadaequate, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum: id est, inquit Anselmus, pure ipsum cognoscam sicut ipse me norit. Non quod Apostolus astruat aequalitatem inter cognitionem Beatorum, et comprehensionem Dei, qua seipsum, et Beatos ipsos novit; sed ut utriusque cognitionis claritatem, et evidentiam designet: unde non dicit quantum, sed sicut cognitus sum. His consonant illa Matth. 5.: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Et 18.: Angeli eorum in Coelis semper vident faciem Patris mei.

Haec eadem veritas definita est in Concilio Viennensi, Clementina Ad nostrum, de haereticis, et in Florentino in litteris Unionis, ubi dicitur: Animas plene purgatas intueri Deum clare, Trinum, et Unum sicuti est: et in Tridentino sessione 2. de invocatione Sanctorum, ubi decernitur eos impie sentire, qui negant Sanctos aeterna beatitudine fruentes, non esse invocandos. Hanc ipsam veritatem SS. Patres affirmant, ut videre est apud Vasqueziam, Disp. 37. cap. 5. An autem aliqua ratione naturali demonstrari possit, aperiemus in sequenti Quaestione.

Obiicies 1. Varios Scripturae sacrae contextus, quibus apparet intellectum creatum, nec posse, nec elevari de facto ad intuitivam et claram Dei visionem. Nam 1. Ad Timotheum, 6.: Deus lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Item Deus absolute dicitur invisibilis, ad Colossenses 1. et ad Hebraeos, 11. Adde quod interdum divinam visionem soli Filio Dei propriam Scriptura sacra pronuntiet. Sic Ioann. 1.: Deum nemo vidit umquam, Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit nobis. Ubi Irenaeus, Athanasius, et Evaristus Papa legunt nisi Unigenitus. Quod firmatur ex illo Ioann. 6.: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. Ergo cum Dei visio Filio ipsius sit propria, nulli creaturae videtur concedenda.

— Respondeo. his, aut similibus Scripturae sacrae textibus, intellectum creatum non omnino arceri a visione Dei; sed tantum intendit Scriptura designare, et affirmare Deum esse invisibilem intuitive oculis corporeis, ut explicat sanctus Augustinus, Epist. 111. et 112.: vel eum non posse videri solis naturae viribus, ut exponit sanctus Ambrosius, in 1. caput Lucae: vel non posse hoc in mortali statu visione supernaturali et beatifica conspici, ut interpretatur S. Gregorius, lib. 18. Moral. cap. 36.: vel ipsum non a creatura, sed a se suoque Filio comprehendi, et naturaliter cognosci, ut ipsemet sanctus Gregorius indicat ibidem capite ultimo. Quarum omnium expositionum quaenam Scripturae sacrae textui quadret et conveniat, iudicandum erit ex fine et scopo ipsius Scripturae, et ex illius loci verbis antecedentibus, vel subsequentibus erit colligendum.

Obiicies 2. Inter obiectum et potentiam debet esse proportio: sed inter Deum et intellectum creatum nulla est; Deus enim est infinitus, et creatus intellectus finitus est: ergo, etc. — Distinguo maiorem. Debet esse proportio, in ratione entis, et perfectionis, nego; in ratione obiecti, et habitudinis, concedo. Nam auris v. g. licet in ratione perfectionis proportionem habeat cum colore, quia tamen in ratione obiecti cognoscibilis nullam habet, idcirco non potest illum percipere. Deus autem clare visus, licet in ratione perfectionis proportionem cum creato intellectu non habeat, habet tamen proportionem obiecti cognoscibilis ad potentiam cognoscentem, quatenus participat rationem communem obiecti adaequati intellectus, quod est ens cognoscibile. Nec refert, quod inter Deum cognoscendum et intellectum cognoscitivum non sit proportio in entitate et perfectione; haec enim ad perfectam cognitionem non requiritur, alioquin nec Deus, utpote infinitus, posset ullum obiectum finitum cognoscere, defectu talis proportionis entitativae, nec a nobis ipse cognosci posset, ne quidem cognitione abstractiva, defectu talis proportionis.

Dices 3. Obiectum omnino supernaturale, ut sic, non est intra latitudinem obiecti adaequati intellectus potentiae creatae: sed Deus clare visus est obiectum supernaturale: ergo non est intra latitudinem obiecti intellectus creati. Probatur Maior: illud non est obiectum potentiae creatae, a quo haec non potest specificari: sed non potest specificari ab obiecto supernaturali, quod enim secundum se naturale est non potest specificari ab ente supernaturali: ergo obiectum supernaturale non est intra obiectum adaequatum potentiae creatae. — Distinguo maiorem: quatenus potentia naturalis est reduplicative, et secundum se, concedo; quatenus est in potentia obedientiali, et virtus eius inchoata elevatur divinitus, non potest ab ente supernaturali specificari, nego: ut sic enim est supernaturalis, saltem connotative, ratione scilicet principii elevantis, nimirum luminis gloriae, et obiecti ad quod elevatur, Dei videlicet clare videndi. Unde licet obiectum supernaturale non contineatur intra latitudinem obiecti intellectus creati, quatenus potentia naturalis est, continetur tamen intra obiectum eius, quatenus est in potentia obedientiali.

Dices 4. Deus non potest videri in se, nisi eius infinitudo videatur, quia est illi essentialis, et nisi comprehendatur, cum sit simplicissimus: sed infinitudo non potest videri ab intellectu finito, nec eius divina Natura comprehendi: ergo etc. — Nego maiorem. neque enim necessum est, ut qui Deum vident, videant totam eius infinitudinem adaequate, neque oportet ut totaliter ipsum cognoscant, aut comprehendant, ita quod non possit perfectiori modo a quovis alio intellectu cognosci. Sicut enim oculus cognoscit albedinem intuitive, licet non percipiat eius dependentiam a Deo, et a subiecto, ita potest intellectus creatus videre Deum esse infinitum et incomprehensibilem, licet non videat qualis, quantaque sit eius incomprehensibilitas et infinitudo.

Dices 5. Visio quidditativa Dei non potest non esse infinita: sed infinitam visionem nullis viribus potest intellectus noster elicere: ergo nec Deum quidditative cognoscere. Maior probatur: cognitio crescit iuxta incrementum perfectionis obiecti: ergo cognitio obiecti infiniti necessario debet esse infinita. — Respondeo. negando maiorem, ad cuius probationem distinguo consequens: si talis cognitio infinito et adaequato modo obiectum infinitum attingat, concedo; si modo inadaequato et finito, nego: licet enim cognitio nostra de existentia Dei terminetur ad obiectum infinitum, tamen infinita non est, quia infinito modo circa illud non versatur.

Dices 6. Plus distat Deus ab intellectu creato, quam Angelus a visu corporeo: sed ob hanc distantiam, oculus corporeus elevari non potest ad attingendum Angelum: ergo a fortiori intellectus creatus elevari non poterit ad videndum Deum, prout est in seipso. — Respondeo. plus quidem distare quoad entitatem, non autem quoad proportionem habitudinis potentiae ad obiectum, Deus enim continetur intra latitudinem obiecti adaequati intellectus creati, qui versatur circa ens intelligibile, ac proinde circa Deum, qui est primum omnium entium. Angelus vero nullo modo continetur intra obiectum visus corporei.

Dices 7. Intellectus creatus non potest elevari ad cognitionem omnium creaturarum possibilium: ergo nec ad claram Dei visionem. Antecedens admittitur ab omnibus pene Theologis. Consequentia probatur: difficilius est cognoscere ens simpliciter infinitum, qualis est Deus, quam ens infinitum tantum secundum quid, et penes numerum: sed Deus est ens infinitum simpliciter, et secundum substantiam; creaturae vero possibiles sunt tantum infinitae ratione quantitatis numericae: ergo etc. — Nego consequentiam. necnon et Maioris illius probationem; licet enim Essentia divina sit in se perfectior in ratione entis, et in ratione obiecti, quam collectio creaturarum possibilium, tamen ex duplici capite repugnat quod intellectus creatus, qui potest videre Deum, possit cognoscere collectionem omnium creaturarum possibilium: tum quia si hanc collectionem cognosceret, sequeretur ipsum divinam omnipotentiam comprehendere, tunc enim comprehenditur aliqua potentia, quando cognoscitur illud omne ad quod potest se extendere; difficilius autem est comprehendere divinam omnipotentiam, quam solum essentiam videre visione finita et limitata: tum quia cognitio omnium creaturarum possibilium requirit infinitas species intentionales, quibus intellectus finitus nec uti, nec actuari potest; ad visionem autem divinae Essentiae sufficit, quod ipsa communicetur intellectui per modum speciei intelligibilis, sese exhibendo cernendam modo finito, limitato, et per lumen gloriae attemperato.

Dices 8. Sanctus Chrysostomus affirmat Deum secundum se esse omnino invisibilem; etenim homilia 14. in Ioannem dicit, neque Prophetas, neque Archangelos Deum umquam vidisse, eumque videre omnino impossibile: Ipsum, inquit, quod est Deus, non solum Prophetae, sed nec Angeli viderunt, neque archangeli, quod enim creabilis est naturae, qualiter videre poterit, quod increabile est? Unde eadem homilia asserit Angelos vidisse quidem Deum in natura assumpta, quam antea non videbant. Hinc homil. 3. De incomprehensibili Dei natura, explicans textum Isaiae, 6., ubi Seraphim divinam Maiestatem aspicientes dicuntur velasse faciem suam, Quoniam, inquit, non ipsam meram videbant lucem, nec ipsam sinceram substantiam, sed, quae videbant, condescensus erat, et indulgentia: quasi diceret, Seraphinos ex divina indulgentia vidisse quoddam ineffabile lumen Deum repraesentans, ut ipsemet explicat, tum in praefata homilia, tum in aliis quas scripsit contra Anomaeos.

— Respondeo. S. Chrysostomum praefatis verbis et similibus non excludere intuitivam Dei cognitionem, sed comprehensivam. Quod enim simpliciter admittat claram Dei visionem post hanc vitam, constat ex Epistola 5. ad Theodorum lapsum, et homil. 3. in Epistolam ad Philippenses, et 69. ad populum Antiochenum, ubi asserit Beatos Regem ipsum, scilicet Deum, contueri, non per introitum, non per oenigma, non per speculum, sed facie ad faciem, non per fidem, sed per speciem.

Instabis. Illa cognitione dicit Deum esse invisibilem, qua visibilem ipsum pronuntiabant Eunomiani, et Anomaei: sed illi non affirmabant Deum esse visibilem cognitione comprehensiva, sed tantum intuitiva: ergo S. Chrysostomus, non solum comprehensivam, sed etiam intuitivam cognitionem excludit. — Nego minorem. constat enim ex Theodoreto, lib. 4. Fabularum haereticarum, titulo De Eunomio, ipsum sibi arrogasse comprehensivam Dei cognitionem: Ausus est dicere Eunomius, inquit Theodoretus, se nihil de rebus divinis ignorare, sed ipsam Dei substantiam exacte scire, eundemque habere de Deo cognitionem, quam ipse Deus de seipso habet, etc. Idem testatur Socrates lib. 1. Historiarum, cap. 7., ubi inducens Eunomium, et Anomaeos loquentes, sic, inquit, Deus de sua ipsius essentia nihil plus intelligit, quam nos; neque ipsi est magis cognita et perspecta, quam nobis. Item Hieronymus super cap. 11. Matth. ad illa verba: Nemo novit Filium, nisi Pater: erubescat, inquit, Eunomius tantam sibi notitiam Patris, et Filii, quantam alteruter inter se habent, iactitans se habere. Constat ergo ipsos haereticos comprehensivam Dei cognitionem sibi arrogasse; ac proinde sanctum Chrysostomum solam Dei comprehensivam cognitionem impossibilem affirmare, non vero intuitivam.

Certum est, iamque sufficienter fidei lumine constat, divinam visionem intuitivam esse nedum possibilem, sed et de facto a Beatis obtineri, ut pluribus Scripturae sacrae oraculis, Conciliorum decretis, et sanctorum Patrum auctoritatibus in praecedenti Quaestione probatum est. Superest examinandum, an etiam aliqua ratione naturali ita evidenti, et efficaci demonstrari queat huius divinae visionis possibilitas, ut nullus nisi protervus, ipsam esse possibilem possit negare: quod ut fiat evidentius

Notandum 1. Cum Doctore in 1. dist. 49. q. 10. n. 2., duplicem in homine distingui posse appetitum, innatum unum, elicitum alterum. Prior est naturae propensio in id, quod sui perfectivum, et sibi conveniens est. Posterior est actus voluntatis, aut appetitus animalis, quo desiderat, vel inclinatur ad aliquod bonum verum, vel praesumptum. Hi autem duo appetitus invicem distinguuntur; potest enim, inquit Doctor in 1. dist. 19. q. 10. n. 2., aliquis appetitu naturali refugere mortem, quia nolumus expoliari secundum Apostolum: et actu libere elicito eligere mortem, sicut martyres. Dixi priorem esse inclinationem ad bonum, ut sibi conveniens; tam videlicet agenti, quam patienti, aut recipienti; minus enim ipsum appetitum extendunt, qui affirmant illum esse potentiam agendi, aut patiendi universaliter, id est respectu cuiuscumque, quod potest efficere, et a quo potest pati: exinde enim sequeretur, intellectum creatum appetere posse errorem, et Angelum sui annihilationem, accidens separationem a subiecto, et alia huiusmodi, quae pati possunt; quod tamen absurdum est.

Notandum 2. Cum eodem Doctore ibid. num. 18., appetitum elicitum iterum esse duplicem: unum efficacem, et absolutum, qui scilicet importat applicationem mediorum ad assecutionem boni concupiti; alium inefficacem, seu inconditionatum, qui praefatam mediorum applicationem non exigit. Prior est actus positivus voluntatis, quo absolute tendit in finem, et vult illum consequi, significaturque per verbum volo. Posterior est simplex complacentia, seu infirma quaedam volitio, qua voluntas desiderat quidem finem assequi, sed non vult applicare media ad illum assequendum, idcirco potius dicitur velleitas significata per verbum vellem, quam absoluta volitio. Prior, inquit Doctor n. 13., versatur tantum circa possibile; posterior etiam circa impossibile tendere potest.

Notandum 3. Intuitivam Dei visionem non posse probari naturaliter impossibilem: tum quia non potest probari falsum evidenti ratione: tum quia argumenta, quae contra hanc possibilitatem formari possunt, solubilia sunt; et urgentiora, quae proferri possunt, fuerunt supra a nobis proposita, et soluta. An autem illius possibilitas nullo praevio lumine fidei possit naturaliter probari, anve supposita revelatione sint aliquae naturales rationes, hanc possibilitatem suadentes, hic erit resolvendum.

Conclusio prima. — Possibilitas divinae visionis intuitivae demonstrari non potest lumine naturali, nec evidenter cognosci, absque ulla revelatione.

Probatur 1. Si aliqua demonstratione illa intuitiva Dei visio naturaliter posset innotescere, maxime, vel a priori, vel a posteriori; scilicet vel per effectum contentum in causa, vel per causam connexam cum effectu: sed neutrum dici potest. Non quidem a posteriori, cum illa beata visio nullum effectum naturalem producat, ex cuius intuitu ipsa possit detegi. Non etiam a priori; omnis enim demonstratio a priori fieri debet per causam proxime continentem effectum: sed beatitudo non est effectus, qui necessariam habeat connexionem cum aliqua causa naturali evidenter cognita, et deductiva in cognitionem ipsius beatitudinis: ergo non est a priori, nec a posteriori demonstrabilis. — Deinde, quod est ordinis supernaturalis, non habet necessariam connexionem, vel cum effectibus, vel cum causis ordinis naturae: sed illa divina visio est ordinis supernaturalis, ut fide constat: ergo non habet connexionem necessariam cum aliqua causa, vel aliquo effectu naturali, per quem possit demonstrari. — Denique, quae demonstrantur lumine naturali, innotescunt vel per ingenita principia, vel per effectus sensibiles: sed nulla sunt ingenita principia, nullique sensibiles effectus, quibus supernaturalis visio beatifica possit evidenter cognosci: ergo non potest demonstrari. Minor, in qua solum est difficultas, patet: supernaturalia enim, qualis est visio intuitiva, in tantum supernaturalia dicuntur, in quantum universum excedunt naturae ordinem; non transcenderent autem totum naturae ordinem, si connexionem necessariam haberent cum effectibus, aut principiis naturalibus: ergo etc.

Probatur 2. Demonstrari non potest possibilitas finis, nisi cognoscatur possibilitas mediorum necessario conducentium ad finem consequendum: cum enim finis non possit acquiri, nisi per media ad ipsum ordinata, non potest etiam cognosci possibilis, nisi cognoscantur media, quibus acquisibilis est: sed possibilitas mediorum ad intuitivam visionem conducentium, nimirum gratia, fides, spes, charitas, solo lumine naturali cognosci nequit, cum enim haec media sint supernaturalia, captum luminis naturalis transcendunt, ut fusius probavimus, agendo de necessitate Theologiae. Ergo nec visionis beatificae possibilitas potest naturaliter innotescere.

Probatur denique. Si possibilitas beatitudinis supernaturalis esset evidenter cognoscibilis ex solis naturae principiis, ipsam haud dubie aliquis ex tot praestantissimis veteribus Philosophis novisset: sed ex S. Augustino, lib. 13. De Trinit. cap. 8. et 9., Philosophi beatitudinem supernaturalem prorsus ignorarunt, ibi enim de hac beatitudine sermonem faciens, inquit:

Si fides adsit, nulla quaestio est; humanis quippe argumentationibus haec invenire conantes, vix pauci magno praediti ingenio, abundantes otio, doctrinisque subtilissimis eruditi, ad indagandam solius animae immortalitatem pervenire potuerunt. Cui tamen animae beatam vitam non invenerunt stabilem, id est veram. Ergo signum est, eam solo lumine naturae non esse cognoscibilem.

Conclusio secunda. — Rationes naturales, quibus ThoMistae suadere nituntur divinae visionis intuitivae possibilitatem, nullatenus sunt efficaces.

Probatur. Thomistae aliqui duplici, ut dictum est, ratione nituntur probare possibilitatem illius divinae visionis: sed neutra ab illis assignata ratio hanc possibilitatem astruit. Non quidem prima, quam sic formant: omni homini naturalis inest appetitus ad beatitudinem, ut inter alios frequenter docet Augustinus, lib. 13. De Trinit. cap. 8.: Omnes, inquit, beatos esse velle veritas clamat, natura compellit, cui summe bonus, et immutabiliter beatus hoc indidit. Et lib. 1. Confess. 1.: Fecisti nos Domine ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te: sed beatitudo nostra est clara Dei visio: ergo ipsam claram Dei visionem naturaliter homines appetunt. Atqui natura nihil frustra et inutiliter indidit, multo vero minus desiderium naturale accendit, respectu finis inassequibilis: ergo cum omnes homines appetitum habeant ad beatitudinem, quae est intuitiva Dei visio, constat naturaliter ipsam esse possibilem. —

Nego hanc ultimam consequentiam. Et ad argumentum unde illa eruitur respondemus cum Doctore in 1. dist. 19. q. 8. n. 2., illud in pluribus peccare: Primo quidem supponit desiderium solum esse respectu rei possibilis, quod tamen falsum est; certum est enim res impossibiles desiderari posse, saltem desiderio inefficaci, et per modum simplicis complacentiae; multi enim oblectantur in desiderio honorum, divitiarum, et similium, quae sciunt se non posse assequi: sic etiam Lucifer dicitur desiderasse fieri se similem Altissimo, quod tamen impossibile iudicabat: ergo cum tam impossibilia, quam possibilia possint appeti, ex appetitu rei alicuius non recte infertur illius possibilitas. Secundo, licet hominibus ingenitum sit desiderium beatitudinis, exinde non sequitur, quod illud desiderium feratur naturaliter in intuitivam Dei visionem. Cum enim duplex sit distinguenda hominis beatitudo, altera naturalis, consistens in perfecta Dei cognitione ex creaturis, et in amore subsequenti talem cognitionem; altera supernaturalis consistens in visione Dei immediata, et intuitiva; desiderium homini connaturale fertur determinate, et distincte ad solam beatitudinem naturalem; ad visionem vero Dei immediatam non fertur homo tali desiderio, nisi quatenus ipsa innotescit per lumen supernaturale fidei. Unde S. Augustinus, cum dixisset lib. 1. contra Iulianum: Omnes homines naturali instinctu immortales, et beati esse non vellemus, nisi esse possemus; ibidem declarat se sermonem facere de homine elevato ad beatitudinem supernaturalem, non vero de beatitudine naturali, ut apparet inter alia ex his eius verbis: Si ergo, inquit, ad consequendam veram beatitudinem, quam nobis immortalem fides, quae in Christo est vera, promittit; nihil prosunt homini virtutes, nullo modo verae possunt esse virtutes. Quibus vera beatitudo, veraque virtus opponitur illi beatitudini, aliisque virtutibus, quae dicuntur tantum beatitudo et virtutes secundum quid per comparationem ad veram beatitudinem, quae est intuitiva Dei visio, et ad veras virtutes quae ad eius consecutionem conducunt. — Non etiam magis urget posterior eorum ratio, quam sic formant: cuilibet substantiae intellectuali inest naturaliter et necessario appetitus videndi causam, viso effectu, neque potest intellectus humanus quiescere perfecte videndo mirabiles effectus Dei in hoc universo, quin desideret videre Deum illorum effectorem: ergo cum solis naturae viribus homines videant effectus Dei, cognoscantque illum esse ipsorum causam, ut docet Apostolus Romanorum 1., ita possunt iisdem viribus elicere desiderium videndi Deum tam mirabilium effectorem. — Verum haec ratio facile solvitur hac distinctione: appetitus humanus non potest quiescere viso effectu mirabili, quousque assequatur visionem illius causae, si putat illam esse possibilem respectu sui, concedo: si putet illam esse impossibilem, aut dubitet de eius impossibilitate, nego; quiescit enim cum eo pervenit, quo se posse tantum pervenire iudicat; homini autem non constat naturaliter ulla certitudine visionem Dei intuitivam esse possibilem: ergo non potest naturaliter torqueri propter defectum visionis Dei quam non novit naturaliter esse sibi possibilem.

Conclusio tertia. — Supposito quod quis per revelationem divinam, vel humanam noverit possibilitatem, aut futuritionem divinae visionis intuitivae, illam suadere poterit rationibus Doctoris Subtilis in 4. dist. 49. q. 8., quarum prima sic formatur: evidens est lumine naturali, intellectum creatum posse cognoscere quidquid continetur intra eius obiectum adaequatum: sed Deus clare visus continetur sub obiecto adaequato intellectus creati: ergo lumine naturali constat Deum posse ab intellectu creato videri, ut in se est. Maior constat; non enim intellectus deterioris est conditionis, quam sensus: ergo quemadmodum visus v. g. quia versatur circa obiectum visibile in communi, versari potest etiam circa quodlibet visibile in particulari, sic pariter intellectus attingens obiectum intelligibile in communi, poterit etiam attingere quodlibet obiectum intelligibile particulare sub illo communi comprehensum. Minorem probat Doctor: intelligibile in communi est ens ut sic, quatenus praescindit ab ente materiali et spirituali, substantiali et accidentali, naturali et supernaturali; nam illud dicitur intelligibile commune, et universale, quo latius et universalius aliud dari nequit; posset autem dari aliquod obiectum universalius intelligibile, si non esset ens ut sic praescindens, ut constat. Quod autem Deus clare visus contineatur sub hoc obiecto adaequato visibili, probat Doctor: tum quia Deus clare visus est perfecte intelligibilis: ergo maxime spectat ad obiectum intelligibile in communi; tum quia potentia intelligens non censetur perfectissimo modo obiectum intelligere, nisi perfectiori intelligentia attingat praestantissimum intelligibile: ergo cum Deus sit praestantissimum obiectum intelligibile, cumque praestantissima intelligentia, et cognitio fiat per intuitivam visionem, sequitur Deum clare visum esse obiectum perfectissimum intelligibile sub obiecto adaequato intellectus creati comprehensum; adeoque intellectum creatum ad Deum videndum naturaliter ordinari, tamquam ad obiectum particulare sub obiecto suo adaequato, et consequenter ipsius intuitivam visionem esse possibilem.

Dices. Verum non videri quod asseritur, intellectum humanum non posse quietari nisi in visione intuitiva obiecti perfectissime intelligibilis; posset enim, inquies, eius desiderium expleri et quietari in cognitione abstractiva et praecisiva ipsius. Deinde si requireretur ad eius desiderii satietatem perfectissima cognitio obiecti summe intelligibilis, sequeretur non posse satiari intellectum creatum, nisi comprehensione summi intelligibilis; haec enim sola est cognitio perfectissima et adaequata.

Respondeo. Verum esse intellectum humanum non quietari in cognitione summi intelligibilis, nisi illud attingat perfectissimo genere cognitionis, non implicantis contradictionem, qualis est cognitio intuitiva, non autem abstractiva: tum quia non constat apud omnes dari hanc cognitionem abstractivam, et praecisivam: tum quia cum haec sit obscura et inevidens, certum est in ipsa non quietari intellectum, sed ultro tendere ad intuitivam obiecti cognitionem, quae longe priori perfectior est. Quamvis autem comprehensiva cognitio summi intelligibilis sit etiam longe perfectior simplici intuitiva, tamen quia contradictionem implicat intellectum finitum adaequare posse, et comprehendere finita sua cognitione obiectum infinitum, idcirco ad hanc comprehensivam cognitionem non tendit intellectus creatus, sed in intuitiva quiescit.

Posterior ratio Doctoris sic formatur: Lumine naturali evidens est perfectionem convenientem potentiae inferiori posse competere superiori, si ambae illae facultates ad idem genus operationis pertineant: sed visio intuitiva obiecti competit sensui, videlicet oculo corporis, qui inferior est intellectu: ergo pariter visio intuitiva obiecti praestantissimi, qualis est Deus, competere debet intellectui.

Confirmatur. Sicut enim visus non perfecte quietatur, nisi in attingentia obiecti visibilis pulcherrimi, sic nec quietari poterit intellectus creatus, nisi attingat intuitive obiectum praestantissimum intelligibile, qualis est Deus.

Replicatur. Q. 1. disp. 20. cap. 2. n. 4. Maiorem propositionem assumptam a Doctore Subtili, nimirum quod perfectio conveniens superiori conveniat et inferiori, esse tantum veram, quando obiectum quod cognoscitur est proportionatum naturaliter potentiae naturali; etenim si sit supernaturalis ordinis, sufficiet quod apprehendatur per alienas species, cognoscaturque cognitione abstractiva.

Respondeo. Rationem Doctoris revera supponere, quod ens increatum sit obiectum proportionatum potentiae naturali, saltem inchoatae, quatenus nimirum continetur sub obiecto universalissimo intelligibili; proindeque merito concludere, ex priori scilicet ratiocinio, quod intellectus quietari non possit in cognitione obiecti praestantissimi comprehensi sub obiecto communi, nisi illud intuitive videat.

Replicant alii Thomistae negando Maiorem. Multa enim, inquiunt, perfectiones competunt inferiori alicuius generis, quae superiori competere nequeunt: nam coelo convenit incorruptibilitas, quae tamen homini, qui coelo est superior, non competit: scientiae naturali convenit evidentia: fidei tamen, quae superior est, non convenit. Et ratio, inquiunt, est in promptu, licet enim talis perfectio superiori non conveniat, potest tamen illi convenire alia maior perfectio, per quam alia eiusdem generis inferiora excedat; et sic contingit in proposito; nam posse Deum abstractive attingere, sicut et omnia obiecta sensuum, longe maius est, et quid praestantius, quam ad obiecta sensibilia intuitive attingenda tantum alligari: primum autem convenit intellectui: secundum sensibus.

Respondeo. Hanc utramque instantiam esse falsam, nec est ad propositum. Primam quidem; hic enim agimus de perfectionibus competentibus potentiis operativis, non autem de perfectionibus convenientibus rebus non operativis. Deinde, falsum est coelos esse simpliciter incorruptibiles, sed tantum dicuntur incorruptibiles, quia minor corruptibilitas ipsis, quam corporibus mixtis competit. Denique, corpora mixta, quale est corpus humanum, dici possunt minus perfecta in ratione corporis, quantumvis ad animam, et vitam ordinentur, quam sint coeli, qui cum sint corpora simplicia, longe praestantiora dici possunt quibuscumque corporibus mixtis. Posterior pariter instantia falsa est: tum quia scientia nostra naturalis non est simpliciter et absolute clara et evidens; per illam enim non relucet, nec apprehenditur essentia et quidditas obiecti cuiuslibet per se, et ut in se est, sed tantum per effectus et species emendicatas; unde semper aliquid obscuritatis habet et inevidentiae: tum quia fides non censetur esse perfectior in ratione cognitionis, quam sit scientia praestantissima; haec enim ratione suae claritatis et commensurationis perfectae cum obiecto suo, dici potest praestantior fide, licet sit minus vera. Nec refert quod fides sit supernaturalis, et a solo Deo producibilis: non enim quaelibet forma supernaturalis absolute praestantior est forma quacumque naturali; forma enim substantialis quaelibet praestat accidentibus supernaturalibus, et vita equi ab alio equo, cum concursu Dei generali producta, perfectior est in ratione entis, accidente a solo Deo producibili; adeoque praefata instantia non solvit vim rationis Doctoris.

Replicat Suarez. Tract. 1. lib. 2. cap. 7. illationem hanc Doctoris Subtilis nullam esse, quia nimirum concludit: intellectus creatus est capax cognitionis intuitivae: ergo et capax est cognitionis intuitivae Dei. Haec, inquit, consequentia est nulla, tum quia obiectum cum sit praestantissimum et elevatissimum, potest excedere vires intellectus creati: tum quia visus corporeus licet possit intueri visibile, non sequitur quod possit videre quodcumque visibile; et oculus enim humanus attingit lucem Lunae, non autem Solis, nisi caecutiendo, et forte tam excellens lux produci potest, ut nullus oculus possit naturaliter illam intueri: tum quia ex visione corporali, non valet consequentia ad visionem intellectus circa quodcumque intelligibile; alioquin inferendum esset, quod sicut visus corporalis potest naturaliter in quodcumque visibile, ita intellectus creatus videre potest naturaliter quodcumque obiectum intelligibile, et consequenter poterit naturae viribus videre Deum; quae consequentia omnino falsa est.

Contra. Doctor Subtilis non intendit probare quod intellectus creatus viribus naturalibus possit obiectum increatum videre, sed tantum quod haec visio sit absolute possibilis quoquo modo fiat, sive naturae viribus, sive per inditas divinitus vires; unde non valent instantiae, quia sicut oculus versari potest circa quodlibet obiectum visibile, ita quod nullum etiam praestantissimum dari possit, quod attingere non valeat, vel propriis viribus, vel quatenus elevari potest; ita a simili recte concluditur, nullum esse praestantissimum intelligibile, et per intellectum visibile, quod ab ipso intellectu, vel naturaliter vel divinitus, non possit percipi; non enim de modo videndi Deum disputat Doctor, sed de eius possibilitate, quoquo modo tandem haec fieri possit.

Replicant denique nonnulli Thomistae cum eodem Suarez ibid. quod intellectus non concurrat virtute naturali, sed obedientiali ad visionem intuitivam; non potest autem probari naturaliter, quod sint actus supernaturales, et quod ad illos elevari possit intellectus creatus, quin illi actus et haec elevatio excedunt ordinem naturae; et proinde non possunt naturaliter detegi.

Respondeo. Quod licet ratio naturalis non percipiat quid sit intuitiva Dei visio, nec cognoscat, quod aliqui sint actus in entitate supernaturales, tamen percipere potest, quod visio obiecti praestantissime intelligibilis sit possibilis intellectui creato, qualicumque modo fieri possit haec visio, sive naturae viribus, sive per virtutem divinitus inditam; quod solum intendit probare Doctor, proindeque ipsius rationes sufficienter visionis beatificae possibilitatem demonstrant philosopho, qui hanc divinam visionem audivit esse, vel possibilem, vel futuram, vel iam existentem.

Quaeres 1. An visio intuitiva Dei possit appeti naturaliter, tam appetitu innato quam elicito.

Respondeo. Affirmative cum Doctore Subtili in 1. dist. 19. q. 10. n. 11. Et primo quidem illam appeti posse appetitu innato, sic probo: appetitus innatus nihil aliud est, quam naturae perfectibilitas seu inclinatio in id quod sui perfectivum est: sed nobis inest haec inclinatio ad visionem beatificam naturae humanae perfectivam. Probo: omnes homines naturalem habent propensionem ad beatitudinem, ut supra diximus ex mente S. Aug.: ergo et ad beatitudinem supernaturalem. Si quid obesset quominus inclinatio ad visionem beatificam diceretur naturalis, maxime quia beatitudo illa est supernaturalis: sed haec ratio non officit. Probo primo a simili ex Divo Augustino, lib. 1. De praedest. Sanctorum, cap. 1. Posse, inquit, habere fidem, sicut posse habere charitatem, natura est hominum: habere autem fidem, quemadmodum habere charitatem, est gratia fidelium. Ex quo sic argumentor: quod est natura hominum, est naturale: sed potentia ad habendam fidem, quae supernaturalis est, est natura hominum: ergo illa potentia est naturalis; adeoque supernaturalitas non officit quominus inclinatio aliqua dicatur naturalis ad id quod supernaturale est; et consequenter, licet visio beatifica sit supernaturalis, non minus inclinatio ad eam dici potest naturalis. Secundo: haec divina visio est maxima intellectus perfectio; adeoque intellectus est per ipsam perfectibilis: sed haec perfectibilitas est appetitus naturalis, non minus quam perfectibilitas materiae respectu formae substantialis, et oculi corporei respectu visionis obiecti colorati: est pariter appetitus ille innatus, quia haec inclinatio non praesupponit cognitionem, nec est aliquid distinctum ab intellectu, nec qui talem inclinationem habet, experitur se illam habere: ergo intellectus habet appetitum innatum ad visionem intuitivam Dei. Denique, inquit Doctor quaest. 11. n. 8.: quod ordinatur ad multas formas ordinatas, maxime ordinatur ad perfectissimam: sed voluntas ordinatur ad multas volitiones, et intellectus ad multas intellectiones: ergo maxime ad beatitudinem, cum sit perfectissima. Quod argumentum licet maxime urgeat pro appetitu elicito, nihilominus etiam naturalem comprobat, cum natura ex se ordinetur ad id quod sui maxime perfectivum est, qualis est visio beatifica. Unde merito concludit

Doctor, quaest. 10. num. 13., Quod in damnatis est appetitus naturalis respectu beatitudinis, quia appetitus naturalis non addit aliquam perfectionem super naturam absolutam, sed solum inclinationem ipsius naturae ad suam perfectionem: et ideo manente natura manet ille appetitus. Addit: Et si dicas quod tunc ille appetitus erit frustra: etiam dicas, quod damnati frustra sunt homines, et Angeli, cum appetitus naturalis non addat absolutum aliquid super naturam eorum.

Respondeo 2. Cum eodem, ibid. num. 12., homines etiam habere appetitum naturalem elicitum ad visionem beatificam. Constat enim, quod quilibet desiderare possit ipsam divinam beatitudinem absque ullo auxilio supernaturali, dum ipsi proponitur, sive per fidem, sive per opinionem, sive per scientiam, quod haec visio sit aut possibilis, aut futura, aut existens; certum est enim plures haereticos illam beatitudinem appetere, licet nullum habeant principium supernaturale concurrens cum eorum voluntate ad formandum tale desiderium: adde quod visio beatifica cognosci possit conceptu abstractivo naturali: ergo et potest naturaliter appeti per actum, qui sit naturalis, licet tendat in obiectum supernaturale.

Dices. Quod non est, non potest recipi: ergo quod non potest naturaliter esse, non potest naturaliter recipi: sed visio intuitiva Dei non potest esse naturaliter, cum sit in substantia supernaturalis: ergo non potest naturaliter recipi, et consequenter non datur ad ipsam inclinatio aut appetitus naturalis.

Nego primam consequentiam. Implicat enim, quod recipiatur illud quod omnino non est, alioquin esset, et non esset: esset quia recipitur, non esset autem, ut supponitur: non implicat autem, illud quod non est naturale, posse naturaliter recipi, videlicet secundum inclinationem et capacitatem rei naturalis, quae nimirum sese extendit ad id omne quod sui perfectivum est, qualitercumque illud assequi possit, sive naturae viribus, sive divino suffragante auxilio.

Instabis. Forma ideo dicitur supernaturalis, quia natura capacitatem transcendit: sed visio intuitiva non transcenderet animae capacitatem, si anima haberet capacitatem naturalem ad recipiendam ipsam: ergo vel illa non est supernaturalis, vel anima non habet ipsam inclinationem et capacitatem naturalem ad ipsam.

Distinguo maiorem. Quia transcendit capacitatem naturalem activam et productivam, concedo: receptivam et passivam, nego. Fateor equidem formam aliquam supernaturalem omnino transcendere vires cuiuslibet causae naturalis, nec ab ulla posse produci: non autem transcendit capacitatem naturalem, receptivam et passivam, quae scilicet sese extendit ad omnem omnino formam sui perfectivam. Nec minus propterea forma haec dicetur supernaturalis, tum quia non exigitur connaturaliter ab ulla creatura, tum quia produci non potest ab alio, quam a Deo.

Urges. Omni potentiae passivae ac receptivae correspondere debet aliqua potentia productiva naturalis: frustra enim esset potentia receptiva naturalis, quae non posset reduci naturaliter ad actum; non posset autem ad actum reduci, nisi daretur potentia activa ipsi naturaliter correspondens: sed non datur ulla potentia naturalis quae sit productiva visionis intuitivae Dei: ergo nec capacitas et potentia passiva naturalis ad ipsam.

Nego maiorem cum sua probatione. Non enim frustra est aliqua potentia, quae reducitur ad actum, qualitercumque fiat haec reductio, sive naturaliter, sive supernaturaliter.

Dices 2. Appetitus innatus est a Deo, ut auctore naturae, et infundente formam naturalem; sed appetitus visionis intuitivae Dei non potest esse ab auctore naturae: ergo nec dari potest appetitus innatus ad illam. Maior patet, Minor probatur: primo, appetitus a Deo ut auctore naturae inditus, solum tendit in Deum, ut est finis naturalis: sed Deus, ut clare visus, non est finis naturalis, sed supernaturalis: ergo appetitus visionis intuitivae Dei non potest esse a Deo, ut auctore naturae. Secundo, auctor naturae non dat appetitum, quem non possit explere: sed Deus, ut auctor naturae, non potest explere appetitum visionis beatificae, quia non potest illum appetitum explere, nisi dando media ad talis visionis consecutionem: sed Deus, ut auctor naturae, non tribuit media necessaria ad visionem beatificam; cum enim illa sint entitative supernaturalia, nimirum gratia, fides, spes, charitas, et lumen gloriae, non procedunt a Deo, nisi ut auctore gratiae et gloriae.

Nego minorem. Similiter et utramque illius probationem; auctor enim naturae generalem ipsi appetitum indidit, tum ad omnimodam sui possessionem, tum ad id omne quod illius naturae perfectivum est; sive interim illa Dei possessio et naturae perfectio acquiratur solis naturae viribus, aut divinitus indito auxilio: quod maxime firmatur trita illa S. Augustini sententia: Fecisti nos Domine ad te, et inquietum est cor nostrum donec requiescat in te.

Adde. Quod hic sermo sit tantum de appetitu inefficaci, non autem de efficaci, applicante scilicet media ad finis consecutionem; ideoque non urgent praefatae Minoris probationes, quae solum de appetitu efficaci sunt intelligendae; nos autem de inefficaci loquimur.

Statuo 1. Citra controversiam esse, Deum ab homine mortali posse clare, et intuitive conspici, per extraordinariam eius potentiam et supernaturale privilegium; id enim omnes catholici Doctores fatentur Christo Domino ab instanti suae conceptionis fuisse liberaliter a Deo Patre concessum; quidni ergo pariter eamdem alteri gratiam Deus, si ita vellet, concedere posset? Adde quod, inquit Doctor in 1. dist. 19. quaest. 12. n. 3., si qua esset repugnantia cur hoc privilegium homini mortali concedi posset, maxime vel ex parte agentis, et Dei concedentis; vel ex parte patientis, et hominis recipientis. At ex neutra parte repugnat. Non quidem ex parte agentis, cum enim Deus intuitivam sui visionem Beatis concedat in altera vita, quidni concedere possit homini vitam mortalem agenti? Non etiam repugnat ex parte hominis recipientis; si enim ita repugnaret, maxime vel ex eius natura, vel illius statu et conditione mortalitatis: sed ex neutro capite repugnat. Non quidem ex hominis natura, alioquin nusquam homo posset beatitudinem naturae suae repugnantem suscipere: non etiam ex parte status; tum quia mortalitas non pugnat formaliter, sed tantum effective cum statu beatitudinis, ratione videlicet suorum effectuum, adeoque divinitus utraque potest in eodem homine simul reperiri. Tum quia de facto Christus Dominus fuit simul mortalis et beatus, viator et comprehensor. Itaque praesens quaestio non movetur de possibili: sed tantum an de facto intuitiva Dei visio alicui homini mortali concessa fuerit.

Suppono 2. Circa praesentis dubii resolutionem, celebrem esse controversiam nedum inter Doctores scholasticos, sed etiam inter sanctos Patres, quorum aliqui negant, alii vero affirmant intuitivam Dei visionem concessam fuisse aliquibus puris hominibus mortalem hanc vitam agentibus, maxime vero Mosi, S. Paulo, Adamo, S. Benedicto, Augustino, et Francisco: idque colligunt, de Mose quidem, et S. Paulo ex variis Scripturae locis infra citandis: de Adamo vero illud inferunt, ex illo Genesis 2: Misit Dominus Deus soporem in Adam, in quo somno Adamum interfuisse Angelorum curiae affirmat S. Augustinus in eumdem locum, et S. Bernardus serm. 2. de Septuagesima ait: Illum introisse in sanctuarium Dei, et intuitum fuisse incommutabilem veritatem, et abyssum divinae sapientiae. De B. Augustino id colligunt ex eo quod scribit lib. 9. Confessionum, cap. 10., quod cum ad Ostia Tiberina cum matre sua constitisset, se una cum ea divinam habuisse visionem: Quae si continuetur, inquit, et substrahantur aliae visiones, ut talis sit sempiterna vita quale fuit hoc momentum intelligentiae cui suspiramus, nonne hoc est, intra in gaudium Domini tui? De B. Benedicto, id inferunt ex S. Gregorio, lib. 2. Dialogorum, cap. 35. referente visionem qua S. Benedictus totum mundum sub uno veluti solis radio collectum inspexit, quod ut credi facile suadeat S. Gregorius, ait: Videnti enim Creatorem angusta est omnis creatura. Quasi diceret, creaturam omnem finitam esse, et ideo facile potuisse inspici a vidente Creatorem. Tandem de S. Francisco id noster Foelix infert ex S. Bonaventura in Prologo Itinerarii mentis in Deum, et ex S. Bernardino, tom. 1. Serm. 61. art. 2. c. 3.; quae omnia an vera sint certisque roborata testimoniis, infra patebit.

Suppono 3. Quod si constet alicui homini concessum fuisse privilegium hac in mortali vita Deum videndi, idipsum iure potiori Beatissimae Virgini tribuendum esse. Nam, inquit sanctus Thomas 3. p. q. 27. art. 1., rationabiliter creditur quod illa quae genuit Unigenitum a Patre plenum gratiae, et veritatis, prae omnibus aliis maiora privilegia gratiae acceperit; seu, ut ait S. Bonaventura in 3. d. 3. p. 1. a. 3. q. 5., quod aliis legitur fuisse collatum, non est credendum Virgini fuisse negatum. Imo S. Antoninus p. 4. tit. 15. cap. 17. diserte affirmat, In ipso conceptu vel partu Virgini datam esse ad horam, ut videret mysterium huiusmodi ut in patria: sicut Paulus vidit Deum in raptu. Et Rupertus in illud Canticorum: Oculi tui columbarum, dicit, Beatam Virginem raptam esse in tertium Coelum, et vidisse arcana mysteria, quae non licet homini loqui, perfectius et excellentius quam Paulum. Hinc nulla de Beata Virgine in praesenti futura est disceptatio; quamquam enim nulli mortalium unquam collata fuerit intuitiva Dei visio, ipsam tamen Beatae Virgini propter strictissimam cum Filio suo Deo et homine connexionem et affinitatem, concessam fuisse, pie credendum arbitror. Itaque solum de caeteris hominibus sit

Conclusio prima. — Nullus homo purus hac in mortali vita Deum unquam vidit intuitive. Haec est communior, et certior.

Probatur 1. Iis omnibus Scripturae locis, quibus Deus mortalibus invisibilis praedicatur. Sic Ioannis primo: Deum nemo vidit umquam. Et cap. 7.: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. 1. ad Timotheum 7.: Quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Ex quibus sic argumentor: Sacra Scriptura non est alium in sensum detorquenda, quam quem verba ipsa prae se ferunt, nisi aliqua salvanda occurrat contradictio, vel alia necessitas appareat: sed neutrum hic occurrit; non enim contradictio est quod Deus non videatur ab homine mortali, nullaque apparet ratio cur id affirmari debeat contra expressam Scripturae sententiam: et consequenter cum Deus praedicetur invisibilis homini mortali, non videtur credibile, ipsum alicui visionem intuitivam sui concessisse.

Probatur 2. Ex sanctis Patribus quorum plurimi, praesertim Irenaeus, lib. 1. cap. 37.; Origenes, Homilia 1. in Isaiam: Nazianzenus, Oratione 31.; Cyrillus lib. 1. in Ioannem, cap. 22.; Tertullianus, lib. 1. contra Marcionem, cap. 22; Ambrosius in primum caput Lucae, et plures alii diserte affirmant intuitivam Dei visionem Mosi non fuisse concessam. Idem de S. Paulo sentiunt Chrysostomus, Homilia 5. De incomprehensibili Dei natura, Nazianzenus, Tertullianus, et generaliter omnes laudati Patres, qui dum negant Mosi concessam fuisse intuitivam Dei visionem, generaliter affirmant, nullum umquam purum hominem hac in mortali vita Deum vidisse.

Probari potest etiam duplici ratione, quam habet Doctor in 1. dist. 19. q. 12. n. 1. et 5, ubi probat beatitudinem non posse consistere cum statu mortalitatis: quod probat primo, quia appetitus sensitivus in homine mortali natus est secum trahere intellectivum appetitum ad quodcumque delectabile deordinatum et contrarium rectae rationi: beatitudo autem non compatitur hanc deordinationem, cum ipsa sit perfectissima ordinatio: et consequenter visio beatifica subsistere non potest cum statu mortali.

Secundo, probat ex repugnantia. Quia, inquit, licet corpus non sit beatificabile beatitudine proprie dicta, secundum Augustinum, Epistola 36. ad Dioscorum, quae scilicet beatitudo consistit in actu intellectus, et voluntatis, tamen est secundum quid beatificabile, sive illa beatitudo corporis sit immediate a Deo, sive ex redundantia beatitudinis animae; cum ergo beatitudo corporis non possit stare cum vita mortali, repugnat effectum perfectae beatitudinis esse in vita mortali. Unde concludit: Quod sine miraculo non potest esse beatitudo in vita mortali, et non solum in hoc est miraculum, quod detur beatitudo, quae est supernaturalis, sed etiam quia res naturalis impeditur ab effectu suo naturaliter consequente. Hinc n. 7. ait: De Christo dicendum, quod semper fuit miraculum usque ad mortem in ipso quod fuerint beatitudo et mortalitas, propter repugnantiam effectuum: ergo nec censet beatitudinem illam, nec proinde visionem intuitivam fuisse concessam alicui homini viatori. Fateor tamen has rationes non urgere. Ideo

Probo 3. Sigillatim de singulis in 3. Notabili expressis, aperiendo scilicet neminem eorum Deum intuitive vidisse. Et primo quidem de Moyse: nam Exodi 33. cum Moses Dominum exorasset: Ostende mihi gloriam tuam, et respondisset Dominus: Ego ostendam omne bonum tibi, statim subiungit: Non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet, id est non videbit me homo in vita mortali.

Attamen ut futurae visionis beatificae signo aliquo Mosen consolaretur, subdit: Dum transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam dextera mea, donec transeam; tollamque manum meam: et videbis posteriora mea; id est, videbis tergum assumpti corporis, remota videlicet nube ipsum adumbrante; quae posteriora corporis cum haberent lumen magis attemperatum, quam eius oculi, et facies, idcirco facilius poterant inspici, non autem ipsa facies, propter videlicet nimium radiantem eius splendorem. Unde subiungit Deus: Faciem meam videre non poteris.

Quibus aperte constat Mosen Deum non vidisse intuitive: sed tantum, vel Angelum Dei vices gerentem in assumpto corpore, ut affirmat S. Stephanus, Actorum 7.; ubi enim Exodi 3. dicitur Dominum apparuisse Moysi in flamma ignis de medio rubi, sanctus Stephanus dicit: Apparuit illi in deserto montis Sina angelus in igne flammae rubi.

Vel Verbum divinum vidit, quod in assumpto corpore Prophetis et Patriarchis apparebat, ut affirmat Tertullianus, lib. 1. adversus Marcionem: Ipse, inquit, cum angelis tunc apud Abraham in veritate quidem carnis apparuit, sed nondum natae, quia nondum moriturae, sed et iam discentis inter homines conversari.

Nec refert, quod in eodem cap. Exodi prius dictum fuerat; Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem; sicut solet loqui homo ad amicum suum: nam per faciem, ibi non intelligitur cognitio Dei intuitiva, quam facialem appellat sanctus Paulus dicens: Videmus nunc per speculum, et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; sed solum designatur quotidiana paene Dei apparitio, qua nimirum suam voluntatem, suaque in populum Iudaicum decreta et iudicia Moysi manifestabat, eo scilicet familiari modo, quo inter homines amicus omnes suos animi conceptus, omniaque cordis arcana amico suo exponit et declarat.

Adde. Quod etsi facie ad faciem Moyses illum intuitive videret eum cum quo loquebatur, inde tamen non sequitur illum vidisse divinam Essentiam, Deumque fuisse clare intuitum; siquidem, ut diximus, solum loquebatur cum Angelo, qui Dei vices agebat, eiusque ad Moysem erat internuntius, ut divinam ipsi voluntatem significaret, sicut diserte rursus exprimit sanctus Stephanus subiungens: Hic est Moyses, qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sina.

Hoc ipsum egregie confirmat sanctus Augustinus, tract. 3. in Ioannem, ubi expendens illa verba: Deum nemo vidit umquam, ait: Quid vidit Moyses? Moyses vidit nubem, vidit Angelum, vidit ignem: omnis illa creatura typum Domini sui gerebat, non ipsius Domini praesentiam exhibebat. Post pauca: Loquebatur ergo, fratres charissimi, cum Moyse Angelus portans typum Domini: et illa omnia quae ita per Angelum facta sunt, futuram istam gratiam, et veritatem promittebant.

Dices. Moyses videtur obtinuisse Dei visionem intuitivam, quam Exodi 33. petierat, nam Numerorum cap. 12. Dominus Aaronem, et Mariam alloquens dixit: Si quis fuerit inter eos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum: at non talis servus meus Moyses... ore enim ad os loquor ei, et palam, et non per aenigmata et figuras Dominum videt. Unde sic argumentari licet: aliter

Moyses Deum vidit, quam caeteri Prophetae: sed alii Prophetae viderunt eum in aenigmate per figuras, et tantum beneficio Angeli ipsos alloquentis, non vero clare et intuitive eius essentiam conspexerunt: ergo cum praestantiori modo Moyses Deum viderit, consequens est, ut ipsum viderit intuitive.

Distinguo maiorem. Moyses aliter Deum vidit, quam caeteri Prophetae: idest clare et intuitive divinam eius essentiam conspexit, nego: idest nobiliori modo, et praestantiori lumine Deus seipsum illi manifestavit, et clarius videlicet suas ipsi voluntates indicavit, ac maiori familiaritate cum ipso conversatus est, concedo. Nec refert quod Septuaginta Interpretes locum citatum Numerorum ita legant: Ore ad os loquar ad illum in specie; non per aenigmata, et claritatem Domini vidit. Nam praeterquam quod Vulgata versio latina sola sit authentica, adeoque cui soli fidem debemus; responderi potest, per speciem intelligi speciem et imaginem assumpti corporis; et per claritatem, lucem illam sensibilem, quam habebat Angelus in assumpto corpore, in quo scilicet Dei vice Moysem alloquebatur. — Secundo: idem dicendum de S. Paulo: nam licet ipsemet affirmet 2. Corinth. 12. se fuisse raptum usque ad tertium Coelum, nimirum sedem beatorum, quod tertium Coelum appellatur respectu Coeli syderei, et aetherei seu aerei, quod idcirco etiam Paradisum nominat, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui; attamen ex his verbis nullatenus inferri potest ipsum divinam essentiam fuisse intuitum; etenim audire arcana verba non est Deum intuitive conspicere; sed solum percipere grandia quaedam, et humanum sensum excedentia: quae Paulus nedum audivit, sed et forte vidit in illa extasi, qua se raptum ad tertium Coelum affirmat. Adde, quod ipsemet S. Paulus testatur 1. ad Timotheum 6. Deum esse mortalibus invisibilem, Quem nullus, inquit, hominum vidit umquam: at certe non ad veritatem loqueretur, si ipsemet Deum fuisset intuitus: ergo signum est ipsum non vidisse divinam essentiam, quod maxime verum est in illorum sententia, qui putant sancti Pauli extasim et raptum usque ad tertium Coelum contigisse tempore illius tridui, quo sub initium suae conversionis Damasci erat, neque comedens, neque bibens. Unde cum ipse postea scripserit in Epist. ad Timotheum, Deum nullus hominum vidit, consequens est, nec ipsum S. Paulum in illa sua extasi Deum vidisse. — Tertio: idem constat de S. Benedicto: licet enim S. Gregorius affirmet illum vidisse universam mundi machinam in radio coelesti, non tamen dicit radium illum fuisse aliquem ipsius Divinitatis splendorem, in quo omnes creaturae relucent. Nec refert, quod proferat: Videnti Creatorem angusta est omnis creatura: solum enim per id intendit, quod Deus sancto Benedicto concesserit lumen aliquod supernaturale, in quo universa haec repraesentabatur; quod lumen, cum Dei fuerit aliqua participatio, idcirco S. Benedictus illud conspiciendo, dicitur Deum inspexisse. — Quarto: de sancto Augustino, liquet ex ipsius testimonio nullam fieri beatae visionis mentionem; solum enim comparat dulcedinem illius contemplationis, quam habuit, cum dulcedine contemplationis beatificae, cuius illa videbatur esse quaedam participatio et communicatio: unde ait de illa dulcedine: Nonne hoc est; intra in gaudium Domini tui? Quasi diceret: nonne hoc simile est gaudio Domini, in quod beati intrant? — Denique, de S. Francisco, constat ipsum vidisse quidem Seraphinum crucifixi effigiem referentem, et ipsum in divini amoris extasim agitantem; non vero Deum ipsum conspexit. Nec aliud voluit S. Bonaventura loco laudato a Felice; ibi enim visionem S. Francisci explicat de suprema eius contemplatione.

Nam per senas alas Seraphim, inquit, recte intelligi possunt sex illuminationum suspensiones, quibus anima quasi quibusdam gradibus, et itineribus disponitur, ut transeat ad pacem, per extaticos excessus sapientiae christianae. Ita autem non est, nisi per ardentissimum amorem Crucifixi, qui adeo Paulum ad tertium coelum raptum transformavit in Christum, ut diceret: Christo confixus sum cruci: vivo autem, iam non ego; vivit vero in me Christus; qui adeo mentem Francisci absorbuit, quod mens in carne patuit, dum sacratissimae passionis stigmata in corpore suo ante mortem per biennium deportavit.

Quibus patet ipsum loqui, non de visione Dei intuitiva, sed de supereminenti contemplatione, quam habuit seraphicus pater Franciscus, dum ad Seraphini intuitum ardentissimo flagravit amore, et in suavissimam Christi Domini patientis contemplationem raptus est.

Notandum 1. Semper, et ab ipso nascentis Ecclesiae primordio famosam fuisse disceptationem inter sanctos Patres circa praesentis Quaestionis resolutionem. Quidam enim ex ipso Apocalypsis 20.: Beatus est Sanctus, qui habet partem in resurrectione prima: in his secunda mors non habet potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi, et regnabunt cum illo mille annis, et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, etc., affirmaverunt post universalem resurrectionem, Christum Dominum cum Sanctis regnaturum in sancta civitate Hierusalem. Unde Chiliastae, seu Millenarii, ab his mille annis imperii, sunt appellati. Huius opinionis auctorem facit S. Hieronymus, libro De Viris illustribus, virum pietate quidem et doctrina celebrem, nomine Papiam; Papias, inquit, Ioannis auditor, Hierapolitanus Episcopus, dicitur mille annorum Iudaicam edidisse παραδόσεις, quem secuti sunt Irenaeus (qui lib. 5. cap. 38. affirmat se hanc sententiam a Papia hausisse) et Apollinaris, et caeteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum Sanctis Dominum regnaturum. Tertullianus quoque in lib. De spe Fidelium, et Victorinus Pictaviensis, et Lactantius hac opinione ducuntur: idem habet ad cap. 65. Isaiae: unde lib. 1. In Ieremiam non audet hanc sententiam damnare, Quam, inquit, licet non sequamur, tamen damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum virorum, et martyres ista dixerunt: et unusquisque in suo sensu abundet, et Domini cuncta iudicia reserventur: ut autem clarius innotescat, quae, et qualis fuerit Millenariorum, seu Chiliastarum sententia et opinio.

Notandum 2. Chiliastas, seu Millenarios varia censuisse, ut videre est apud Lactantium, lib. 7. Divinarum institutionum, ubi suam, et aliorum Millenariorum sententiam his verbis aperit:

Veniet, inquit, > summi ac maximi Dei Filius, ac vivos ac mortuos iudicet: et cum deleverit iniustitiam, iudiciumque maximum fecerit, ac iustos qui a principio fuerunt, ad vitam restauraverit: mille annis inter homines versabitur, eosque iustissimo imperio reget. Tunc qui erunt in corporibus vivi, non morientur; sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt, et erit soboles eorum sancta, et Deo chara. Qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt viventibus, eruntque iudices: Gentes autem non extinguentur omnino: sed quaedam relinquentur in victoriam Dei, ut triumphantur a iustis, ac subiugentur perpetuae servituti. Eodem tempore, etiam Princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, vincietur catenis, et erit in custodia mille annis coelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit, ne quid mali adversus populum Dei moliatur. Post cuius adventum congregabuntur iusti ex omni terra, peractoque iudicio, Civitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor Deus cum iustis dominantibus commoretur. Cumque dixisset illud tempus aureum fore saeculum a poetis decantatum, et illud eleganter probasset, subiungit: Vivent itaque homines tranquillissimam vitam, et copiosissimam, et regnabunt cum Deo pariter: et reges gentium venient a finibus terrae cum donis, ac muneribus, ut adorent, et honorificent regem magnum, cuius nomen praeclarum, et venerabile universis nationibus, quae sub coelo erunt, et regibus, qui dominabuntur in terra. Sed cum mille anni regni fecerint terminum, solvetur denuo princeps daemoniorum, et e custodia missus exibit, atque omnes gentes, quae tunc erunt sub ditione iustorum, concitabit, ut inferant bellum sanctae Civitati. Post pauca: Cum autem completi fuerint mille anni, renovabitur mundus a Deo, et Coelum complicabitur, et terra mutabitur, et transformabit Deus homines in similitudinem Angelorum: et erunt candidi sicut nix, et versabuntur semper in conspectu Omnipotentis, et Domino suo sacrificabunt, et servient in aeternum. Eodem tempore fiet secunda illa, et plena omnium resurrectio, in qua excitabuntur iniusti ad cruciatus sempiternos, hi sunt, qui manufacta idola coluerunt: qui Dominum mundi aut parentem, aut nesciverunt, aut negaverunt: sed et Dominus illorum cum ministris suis comprehendetur, ad poenamque damnabitur: cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus, in conspectu Angelorum, et iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum. Haec est doctrina sanctorum Prophetarum, quam christiani sequimur: haec est christiana sapientia.

Verum quam longe aberraverit a veritate christiana Lactantius, cum caeteris Millenariis, infra probabitur.

Notandum 3. Hanc celebrem Millenariorum disceptationem ab Ecclesiae Patribus et Doctoribus saepius agitatam, maxime circa annum 1331., christianum orbem, et pontificiam dignitatem administrante Ioanne XXII., iterum vehementius, et ardentius in Pontificia Curia innovatam fuisse, quibusdam doctissimis theologis asserentibus Sanctorum animas post suam a corporibus solutionem, et in coelum receptionem, Deum facie ad faciem statim intueri; aliis vero negantibus hanc visionem deificam beatis mentibus concedendam ante iudicium universale: cum autem Ioannes Pontifex animadverteret, non ita diligenter exquisita esse argumenta negantis partis; ut erat ipse sacrarum Litterarum studio addictissimus, maxima sollicitudine undique argumenta pro firmanda illa parte negante conquirere coepit, et varia ex sanctis Patribus testimonia contexere, atque ea, tamquam privatus Doctor publice proferre, saepiusque repetere, ut praesules, Doctoresque ea argumenta diligentius discuterent. Quod ansam praebuit malevolis Bavarici schismatis sequacibus, undique laniare calumniis Pontificis fidem et doctrinam, quasi definivisset, et ex Cathedra pronuntiasset, non videri a Beatis divinam essentiam ante iudicium. Unde mox illi schismatici improbo zelo provocarunt ad Concilium generale, ut Ioannes Pontificia dignitate exauctoraretur, et tamquam haereticus damnaretur: haec enim ipsi obiiciebant, ut videre est in manuscripto bibliothecae Vaticanae, n. 1009.:

Dominus Ioannes anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo primo, in festo omnium Sanctorum, in sermone, quem publice fecit, qui incipit: Mementote operum Patrum, quae fecerunt in generationibus suis, etc.; et in alio sermone, quem publice fecit eodem anno in Dominica tertia de Adventu, qui incipit: Gaudete in Domino semper, etc.; et in alio sermone, quem publice fecit anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo secundo, in vigilia Epiphaniae, qui incipit: Surge, tolle puerum et matrem eius, dogmatizatus est, quod Sancti in Coelo non vident, nec videbunt usque ad diem generalis iudicii, et futuram corporum resurrectionem, faciem Dei seu divinam essentiam: sed tantummodo vident, et videbunt usque ad futurum universale iudicium humanitatem Christi.

Verum, quam falso Pontificii hostes, haec a Ioanne dicta fuisse definierint, infra constabit.

Conclusio unica. — Animae defunctorum, in gratia sanctificante in hac vita vigentium, quae nihil purgandi habent, statim fruuntur intuitiva Dei visione. Haec est definita in Concilio Florentino sess. ultima, in decreto Unionis, his verbis:

Definimus animas illorum, qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt: eas etiam animas, quae post contractam peccati maculam, vel in suis corporibus, vel iisdem exutae corporibus sunt purgatae; in Coelum nulla mora recipi, et intueri ipsum Deum Trinum et Unum.

Idem constat ex Concilio Tridentino sess. 5. De Peccato originali. Item sess. 25. De invocatione Sanctorum, id pro certo et determinato supponit his verbis: Eos vero, qui negant Sanctos aeterna felicitate in Coelo fruentes invocandos esse, etc. omnino damnandos esse, prout iam pridem eos damnavit, et nunc etiam damnat Ecclesia.

Probatur primo ex variis Scripturae locis: Primo quidem Lucae 23., ubi Christus Dominus Latroni secum morienti, et sui regni participationem exoranti ait: Hodie mecum eris in Paradiso: quo Paradisi nomine Scriptura novi Testamenti saepius utitur ad significandam visionem beatificam, vel locum beatis mentibus Deum intuitive videntibus destinatum. Adde quod hoc loco, Paradisi nomine, designari non possit Paradisus Terrestris, ut quidam, etiam e sanctis Patribus fuerunt interpretati, maxime Iustinus quaestione 15.: tum quia terrestris ille Paradisus quidquam deliciarum animabus a corpore solutis conferre non valeat, cum solis corporibus excipiendis et recreandis fuerit conditus et destinatus: tum quia per illa verba Hodie mecum eris in Paradiso, Christus Dominus suum consortium Latroni repromittit: at adorandus ille Salvator non habitavit in Paradiso terrestri: ergo nec

Latro fuit in eo commoratus. Neque etiam nomine Paradisi sinus Abrahae venit intelligendus, quia vulgaris est, et communis Scripturarum expressio, ut sanctae mentes, quae in sinu Abrahae recipiebantur, potius dicantur in Infernum descendere, quam in Paradisum progredi. Unde Christus ipse, in ipsum Abrahae sinum delapsus, ut Abrahamum ipsum una cum caeteris animabus fidelibus liberaret, dicitur descendisse ad Inferos. Denique Paradisi nomine non tantum significatur Coelum empyreum, visioni beatificae destinatum; siquidem nonnisi post quadraginta dies in Coelum ipsum Christus erat ascensurus, qui tamen moribundus ipsi Latroni repromittit ingressum Paradisi illo ipsomet die. Restat igitur, ut nomine Paradisi visio beatifica Latroni promissa fuerit, et eius anima, utpote in gratia sanctificante decedenti, statim post solutionem a corpore fuerit concessa. Hanc ipsam veritatem pluribus aliis Scripturae textibus probavit Durandus Meldensis Episcopus, libello quem ad Ioannem XXII, circa praesentis quaestionis resolutionem ab eodem consultus direxit; idque maxime urget, ex eo quod Christus dicatur descendisse ad Inferos:

Christus, inquit, non descendit ad Inferos secundum corpus, quia illud totum triduum, usque ad resurrectionem iacuit in sepulchro; nec secundum Deitatem, quia secundum illam est ubique; igitur descendit secundum animam. Sed anima Christi non penetravit ad Inferos, nisi ut animas sanctorum Patrum, et aliorum, quae erant in Limbo liberaret, secundum illud Zachariae 9.: Tu autem in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu: ergo anima Christi descendit ad Inferos, ut animas sanctas ibidem degentes erueret. Sed in Inferno tantum est duplex poena, nimirum sensus et damni: in Limbo autem Sanctorum non erat poena sensus, sed solum poena damni, quae est carentia visionis divinae, a qua nullus potest liberari, et eximi nisi per ipsam divinam visionem; quia privatio non tollitur, nisi per actum oppositum: ergo si descensus animae Christi ad Limbum Inferni fuit propter liberationem animarum sanctarum, quae in eo erant reclusae, necesse est, quod liberaverit eas a carentia visionis divinae, quod fieri non potuit nisi per communicatam eis ipsam visionem beatam.

Unde merito infert, quod, qui negat animas Sanctorum Veteris Testamenti, quae fuerunt in Limbo, videre Deum visione beata, negat articulum fidei descensus Christi ad Inferos. Confirmat exemplo Lazari, cuius anima in sinum Abrahae per Angelos deportata summa consolatione fruebatur antequam Christus eam cum caeteris animabus sanctis liberaret: quid igitur contulit ipsi descensus animae Christi ad Inferos? Vel ipsam divinam visionem et fruitionem concessit; vel solum ampliorem laetitiam et consolationem, quam prius habebat. Si primum, habetur intentum; si secundum, vere Christus illas animas non liberavit, dare enim consolationem magnam vel parvam, non est liberare de vinculis, nec educere de carcere, ut ferebat Zachariae vaticinium: restat ergo, quod ipsas sanctas animas ad beatam Dei visionem perduxerit. — Idem insuper confirmat pluribus aliis momentis, maxime vero generali Ecclesiae auctoritate et ritu, qui de Apostolis ait: Dedit illis gloriam sempiternam: haec autem gloria non est gloria corporis futura per resurrectionem, sed gloria animae, quae consistit in clara Dei visione: idem profert Ecclesia de sanctis Martyribus, de quibus cantat: Vitam beatam possident. Alia huiusmodi subiicit Durandus: Ex quibus patet, inquit, quod generalis ritus Ecclesiae, qui in talibus maximam habet auctoritatem, confitetur Deum laudans, quod sancti post mortem, et ante resurrectionem glorificantur quantum ad animam.

Probatur eadem veritas ex sanctis Patribus; quorum praecipui diserte affirmant animas Sanctas beatae visioni donari. Sic Gregorius Nyssenus, Oratione funebri in Pulcheriam, Theodosii Imperatoris, ut arbitror, filiolam:

Igitur, inquit, si a te puella migravit, attamen ad Dominum recurrit: tibi oculum clausit, rerum sempiterno lumini aperuit: e mensa elapsa est, sed ad Angelicam coniuncta est. Hinc est avulsa plantula, rerum in Paradiso consita est. De Regno in regnum translata est. Purpuream vestem exuit: at coelestis regni amictum induit; ac subinde doles, quod illa corporis pulchritudo non amplius videatur; non enim veram illius animae pulchritudinem intueris, quae nunc in festo conventu coelestium occultatur, quam ille pulcher oculus est, qui Deum assumpsit.

— Item Gregorius Nazianzenus, Oratione 10. quam in fratrem Caesarium scripsit: Non solum eius animam in coelum penetrasse dicit, et Angelorum choreas ac beatorum virorum splendorem expectare, vel potius una cum eis tripudiare et exultare; sed etiam magno Regi assistere, et emicante inde lumine compleri: quam subinde dicit, mercedem esse laborum, ac bonorum operum, et sacrae nostrae Mystagogiae finem. Quod et clarius in calce undecimae Orationis indicat; ubi de beatitudine Gorgoniae Sororis suae sermonem faciens cuiusque capita dinumerans ait: Ipsum contemplari licet supremae veritatis puriorem et perfectiorem illuminationem, quae non amplius iunctam mentem effundat, et per sensus dissipatam: sed totam se toti menti contemplandam et tenendam praebeat, totoque Divinitatis lumine animis nostris affulgeat. — Item Chrysostomus, Homil. 71. de sancto Philogonio eius beatitudinem referens ait: Relictis his festis, ad celebrem Angelorum conventum translatus est: Qua in celebritate, et medio conventu versari Regem ipsum, quem vident omnes, quantum capere possunt, tum praesentem, tum splendore Maiestatis suae omnes, qui cum eo sunt collustrantem; quibus asserit Sanctorum animas, nedum Dei consortio potiri, sed ipsum quoque intueri, quod perfectae felicitatis est caput. — Item ex Latinis S. August., qui licet hac in re dubius videatur, nihilominus lib. 20. De Civit. Dei, cap. 9. ait: Quamvis cum suis corporibus nondum, iam tamen eorum animae regnent cum illo, dum isti mille anni decurrunt. Item cap. 21. Meditationum interpellans sanctos, ait: Per ipsum vos rogo, qui vos elegit, qui vos tales effecit, de cuius pulchritudine iam satiamini: de cuius immortalitate iam immortales facti: de cuius beatissima visione semper gaudetis. — Sanctus Cyprianus diserte significat gloriam coelestem non differri usque ad extremi iudicii exitum; sed statim a morte repraesentari, nam exhortationem martyrii ita claudit:

Quanta est dignitas, et quanta securitas exire hinc laetum, exire inter pressuras, et angustias gloriosum: claudere in momento oculos quibus homines videbantur et mundus; et aperire eosdem statim, ut Deus videatur et Christus! Tam feliciter migrandi, quanta velocitas? Terris repente subtraheris, ut in regnis coelestibus reponaris.

Quibus duo beatitudinis capita complectitur, videlicet habitationem coelestem, et intuitivam Dei visionem. — Item S. Gregorius, lib. 4. Dialogorum cap. 29. respondens quaestioni Petri Discipuli quaerentis, si ante resurrectionem corporum in Coelum recipiuntur animae, ait: Iustorum animas, ut hoc carnis claustra exeunt, in coelestibus aedibus rapi, iuxta illud: Ubicumque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae: quia procul dubio, ubi Redemptor est corpore, illic et colliguntur sanctorum animae. Et cap. 28. ait:

Esse sanctorum animas in coelo, sacri eloquii testificatione credidisti; oportet, ut per omnia verum esse credas, et iniquorum animas in inferno: quia ex retributione aeternae iustitiae, ex qua iam iusti gloriantur, necesse est ut per omnia iniusti crucientur: nam sicut electos beatitudo glorificat, ita credi necesse est, quod aeternus ignis reprobos exurit.

Quibus aperte S. Gregorius affirmat, beatas animas clara Dei visione frui. Unde haec eadem veritas ratione probatur: Promptior est Deus ad remunerandum bonos, quam ad puniendum malos: sed mali decedentes in peccato mortali statim puniuntur ea omni poena, qua in aeternum cruciabuntur quantum ad animam: ergo multo magis boni decedentes cum gratia sanctificante ea omni beatitudine coronandi sunt, qua in aeternum eos gaudere oportet, maxime quantum ad animam. Deinde Deus ipse praecipit Levitici 19.: Non morabitur opus mercenarii apud te usque mane: ergo ipse exurgere debet in praecepto quod mandavit, et conferre mercedem, quam suis operariis repromisit finito operationis tempore. Haec autem repromissa merces est intuitiva Dei visio: ergo hanc animabus sanctis statim post earum e corpore exitum debet retribuere. Confirmatur ex illo Iacobi primo: Beatus vir, qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae. Sed tota probatio hominis est in hac mortali vita: ergo ipsa expleta, oportet ut viri probati accipiant coronam vitae, quae non erit aliud, quam clara et intuitiva Dei visio.

Dices 1. Illud Apocalypsis cap. 20. oraculum, quod Millenariis errandi ansam praebuit, et summam Catholicis Interpretibus difficultatem hactenus ingeminavit; cum enim S. Ioannes asseruisset se vidisse Angelum descendentem de Coelo habentem clavem abyssi, et catenam magnam in manu sua, qui apprehendit serpentem antiquum, qui est Diabolus et Satanas, et ligavit eum per mille annos: et misit eum in abyssum, et clausit et signavit super illum, ut non seduceret amplius gentes, donec consummentur mille anni: et post haec oportet illum solvi modico tempore, subdit versu 4. se pariter vidisse Animas decollatorum propter testimonium Iesu, et propter verbum Dei, et qui non adoraverunt bestiam, neque imaginem eius, nec acceperunt characterem eius in frontibus, aut in manibus suis, et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Addit vero versibus 5. et 6.: Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni. Haec est resurrectio prima. Beatus, et Sanctus, qui habet partem in resurrectione prima: in his secunda mors non habet potestatem: sed erunt Sacerdotes Dei, et Christi, et regnabunt cum illo mille annis. Quae Prophetica verba ita Millenarii interpretantur, ut velint hanc praedictionem non ante implendam, quam Antichristi persecutio saevierit. Ita quod, eo mortuo, Ecclesia Christi summa pace ac felicitate donanda sit, ipseque Christus cum coelesti Ierusalem in terram sit descensurus, et in ea cum iustis e tumulo surgentibus per mille annos sit pacifice regnaturus. Interim ipso currente millenario ligabitur Satanas, ne sua versutia, suarumque tentationum procellis, Ecclesiae tranquillitatem interturbet. Completis autem illis mille annis, ea demum sequentur, quae in primo Notabili ex Lactantio scripsimus. Ex quibus aperte inferunt Millenarii, Sanctos non esse perpetua beatitudine nec intuitiva Dei visione donandos ante finale iudicium. — Verum errore triplici laborat haec Millenariorum interpretatio.

Primo quidem, quia supponit duplicem futuram Sanctorum resurrectionem; unam mille annis ante Iudicium universale, ut cum Christo beatam tranquillamque in terris vitam agant; aliam vero post generale orbis incendium, qua mortui omnes, tam probi quam reprobi, suscitari debent, ut supremo Iudici sistantur iudicandi. Constans autem est Scripturam unius dumtaxat finalis resurrectionis meminisse. Sic Iob 19.: In novissimo die de terra surrecturus sum, etc. et Paulus 1. ad Corinth. 15. ait nos resurrecturos in ictu oculi, in novissima tuba. Quod etiam non obscure indicat Ioannes laudato capite Apocalypsis v. 13. ubi ait: Dedit mare mortuos, qui in eo erant: et mors et infernus dederunt mortuos suos, qui in ipsis erant, et iudicatum est de singulis secundum opera eorum. Falsum est ergo futuram esse veram corporum resurrectionem ante repurgatum orbem per universalem conflagrationem.

Secundo, supponit Sanctorum animas post recepta sua in resurrectione corpora carnalibus deliciis esse potituras; quod directe militat in illud Oraculum Christi Matth. 22.: In resurrectione non nubent, neque nubentur: sed erunt sicut Angeli Dei. Tertio denique haec sententia falso supponit, per primam resurrectionem sanctum Ioannem intelligere corpora e tumulis suscitata, cum tamen ibi loquatur solum de mystica et allegorica animarum resurrectione, ut aperte liquet ex his verbis: Vidi, inquit, animas decollatorum propter testimonium Iesu, et eorum qui non adoraverunt bestiam, et vixerunt, et regnaverunt cum Christo mille annis. Vixerunt inquam, et regnaverunt, supple animo decollatorum; ideoque sanctus Ioannes ibi non loquitur de corporea, sed de spirituali resurrectione, qua Sanctorum animae hanc mortalem vitam exuentes, immortalem obtinent. Longe itaque a genuina S. Ioannis intelligentia exorbitat Millenariorum interpretatio.

Totus igitur praesentis difficultatis cardo vertitur, ut appareat; primo, qua sit illa Satanae per mille annos religatio, quaeque demum ei concessa in iustos saeviendi libertas; secundo, a quonam sit ordienda illorum mille annorum supputatio, in quibus iusti cum Christo regnaturi praenuntiantur; tertio denique, quanam sit resurrectio prima et secunda: quibus, ut fiat satis — Respondeo, omissis variis sacrorum Interpretum sententiis, illam Satanae religationem factam fuisse circa Christi Domini mortem, quo scilicet tempore exturbandi, et eiciendi erant Daemones ex hoc orbe, et in Infernum detrudendi, Christo dicente Ioannis 12.: Nunc iudicium est mundi, nunc Princeps mundi eicietur foras: unde Paulus ad Colossenses 2. Christum Dominum ad mortis supplicium properantem, veluti Daemonum triumphatorem ostentat his verbis: Exspolians principatus, et potestates: traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso. Hinc S. Ambrosius, lib. 10. in Lucam, Christum Dominum, crucem veluti currum triumphalem ascendisse dixit: Currum suum, inquit, triumphantis ascendit, et non arborem truncis munitam de mortali hoste quaesitam: sed patibulo triumphali captiva de mundo spolia suspendit: nam a Christi Domini morte evacuata est omnis Daemonum in homines potestas. Unde sanctus Augustinus, lib. 20. De Civitate Dei, cap. 8.: Illigatio Diaboli non solum facta est ex quo coepit Ecclesia in nationes dilatari, sed etiam nunc fit, et fiet usque ad terminum saeculi: quia unicuique fidelium iste fortis tunc alligatur, quando ab illo tamquam vas eripitur. Cui quadrat illud Diaboli sancto Antonio datum responsum, referente S. Athanasio in vita ipsius sancti Antonii: Cur mihi molesti estis, homines? Sibi ipsis imputent, si cadunt: ego enim nihil possum, nisi ipsi sponte se mihi subdant.

Hamo crucis, ut draco, aduncatus est a Domino, et capistro ligatus, ut iumentum, et quasi mancipium fugitivum, vinctus circulo et armilla, labia perforatus, nullam omnino fidelium devorare permittitur. Nunc miserabilis, ut passer ad ludendum irrisus a Christo, calcaneo Christianorum substratus, gemit ille, qui universa maria a se celata plaudebat: ille qui orbem terrarum manu sua teneri pollicebatur, ecce a nobis vincitur. Ecce me adversum se prohibere non potest disputantem.

Quocirca apposite S. Augustinus diabolum similem facit cani religato, qui latrare potest, sed mordere non potest, nisi volentem, et sese ei per consensum et voluntatem coniungentem. — Quamquam autem de unius dumtaxat Satanae, hoc est, Daemonum Principis religatione, ibi sermo fiat, nihilominus totus etiam Tartareae regionis exercitus per crucem vinctus et illaqueatus est: ut nec Princeps ipse, nec exitiosa ipsius phalanx possint ullatenus contra Ecclesiam Catholicam praevalere; impediendo videlicet publicum Dei cultum et Religionis exercitium: quid enim ad hanc rem proficeret solum Daemoniorum Principem in custodia detineri, si caeteris nefariis Spiritibus ad homines vexandos liber aditus pateret, qui nimirum, et suum Principem licet illaqueatum consulere, et ad eius mandatum et consilium saevire possent? Adde quod Satan dicatur ab Angelo religatus teneri; non videretur autem Angelus detinere posse Daemonem alicui loco affixum, quin ipse pariter Angelus ab eodem loco non recedat. Nimia autem simplicitas esset persuadere sibi, Angelum per annos mille in inferno ita demoraturum, ut ibi vinctum Daemonem retineat.

Satius itaque dicendum est, per hanc Satanae religationem, evacuatam intelligi Daemonum omnium potestatem a Christi morte, et Ecclesia per orbem disseminatione, usque ad ipsius Antichristi persecutionem; quo scilicet tempore solvetur Satanas de carcere suo, et exibit, et seducet gentes, inquit S. Ioannes versu 7. — Haec tamen omnia ut facilius percipiantur, et textui quadrent evidentius, observandum est duplicem distingui posse Daemonis alligationem: alteram qua homines soluti sunt ab eius potestate, dum scilicet per Christi mortem fuerunt redempti, uti Christus praenuntiaverat Marci 3.: Nemo potest vasa fortis ingressus in domum diripere, nisi prius fortem alliget; alteram autem, ut Agni Uxor, nimirum Ecclesia Catholica, sui sacri matrimonii felicitate pacifice fruatur, nec per Daemonis infestationes et saevitias vexetur. Hac autem postrema Daemonis religatio executioni non est mandata, donec Romana Ecclesia de Roma Ethnica triumphavit, idololatria inde prorsus exterminata, et Christi fide per orbem universum disseminata, et propagata. Quamobrem asserendum est, quamvis Christus daemonem in morte sua constrinxerit, ut ei praedam auferret, homines ab illis vinculis solvendo; nihilominus illum aliquo tempore veluti liberum, ac solutum reliquit, ut per nefarios Imperatores in Christianos saeviret, nimirum usque ad Constantini conversionem, qui publicum induxit Christianismi exercitium, extincto idolorum cultu, et omni persecutione amandata. — Quantum autem ad mille annos, quibus religandus est daemon, ne Ecclesia Christi Domini sponsae pacificas delicias suis infestationibus divexet, et quibus pariter iusti cum Christo regnaturi sunt, arbitror significari totum illud tempus, quod effluxit a profligata ex orbe Romano idololatria, sedatisque persecutionum fluctibus, ad Antichristi suborientem in fideles saevitiam, qua omnis Ecclesiae pax, omnisque tranquillitas funditus pene ruet.

Cui coniecturae adstipulari videtur S. Aug., libro 20. De Civitate, cap. 7.:

Mille autem anni, inquit, duobus modis possunt, quantum mihi occurrit, intelligi: aut quia in ultimis annis mille res ista agitur, idest sexto annorum milliario tamquam sexto die, cuius nunc spatia posteriora volvuntur, secuturo deinde Sabbato quod non habet vesperam, requie scilicet Sanctorum quae non habet finem: ut huius milliarii perfecto numero notaretur ipsa temporis plenitudo; millenarius enim numerus denarii numeri quadratum solidum reddit: decem quippe decies ducta, fiunt centum: quae iam non figura quadrata, sed plena est. Ut autem in altitudinem surgat et solida fiat, rursus centum decies multiplicantur, et mille fiunt.

— Quibus S. Augustinus nedum indicat per mille annos a sancto Ioanne expressos, designari universam temporis intercapedinem a Christi morte ad extremam universalis Iudicii diem: sed ultro etiam illi favet sententiae, qua plerique graviores Auctores putant illam temporis intercapedinem a Christi passione ad mundi finem duobus annorum millibus contineri. Qua sane sententia coniecturis et rationibus pluribus firmari potest. Primo namque tot annorum millibus durare debet mundus, quot diebus creatus est; sed diebus sex est conditus: ergo sex annorum millibus est duraturus, adeoque cum quatuor iam millia, ante Christum passum, effluxerint; consequens est ut duo tantum supersint millia ab eius passione ad mundi finem. Maiorem probant, ex eo quod dies septima, puta Sabbatum, quo Deus quievit ab omni opere quod patrarat, significet diem beatae quietis Sanctorum in aeterno Sabbatismo post generalem resurrectionem, puta septimum millenarium aeternitatis: ergo pari proportione, sex dies praecedentes Sabbatum, designant sex millia annorum quibus mundi duratio et motus ac labor praecedere debet illud aeternae beatitudinis Sabbatum; quia Ps. 89.: Mille anni ante oculos Dei sicut dies hesterna. Quae verba sic expendit S. Hieronymus: ego puto ex hoc loco, mille annos pro una die solitos appellari; ut scilicet quia mundus in sex diebus fabricatus, sex millibus tantum annorum credatur subsistere, et postea venire septenarium, et octonarium numerum, in quo verus exerceatur Sabbatismus.

— Secunda coniectura deducitur ex eo quod ipse sanctus Ioannes hoc in cap. sexies nominat mille annos, quasi innuens sex annorum millibus mundum duraturum. Nam versu 2. ait: Ligavit eum per mille annos: versu 3.: Donec consummentur mille anni; versu 4.: Regnaverunt cum Christo mille annis; versu 5.: Donec consummentur mille anni; versu 6.: Regnabunt cum illo mille annis; versu 7.: Cum consummati fuerint mille anni. Ut quid enim sexies repetit, et inculeat mille annos, nisi ut innueret post sex millia annorum fore consummationem mundi, rerumque omnium? — Tertio, tres in mundo fuerunt successivae leges et status, nimirum Lex Naturae, Lex Moysis, Lex Christi: sed tempus Legis Naturae, quod fuit ab Adam usque ad Abraham, qui circumcisionem Legis Mosaicae tesseram accepit, et instituit, duravit pene per bis mille annos; rursum tempus Legis Mosaicae duravit pariter bis mille annis, tot enim praecise sunt ab Abraham usque ad Nativitatem Christi. Ergo pariter tertia Lex et Status Mundi, puta Lex Gratiae et Christi, durabit etiam bis mille annis, ut nimirum impleantur mundi status sex annorum millia.

Idem diserte asserit S. Gaudentius Brixianus, tractatu 10.:

Expectamus, inquit, illum vere sanctum septimi millesimi anni diem, qui adveniet post istos sex dies, sex millia videlicet annorum saeculi, quibus completis, requies erit verae sanctitati et fideliter credentibus in resurrectione Christi. Nam nulla erit ibi pugna contra Diabolum, qui tunc utique detinebitur suppliciis religatus.

Ita pariter plures e sanctis Patribus docent, quos in longum refert et citat Cornelius laudatus: quibus adstipulantur Thalmudistae, lib. 4. tractatu 4. qui inscribitur Sanhedrim, idest iudicium. Sex millibus annorum erit mundus, inquiunt, et iterum destruetur. Duo millia fuerunt inanitatis, hoc est Legis Naturae: duo millia Legis Mosaicae: duo millia dierum Messiae. — Itaque per mille annos quibus religandus est daemon, quibus pariter regnare debent cum Christo, et vivere beata immortalique vita animae tam Martyrum decollatorum pro nomine Christi, quam Confessorum et iustorum qui tempore persecutionis Antichristi non accipient characterem bestiae, nec adorabunt imaginem eius, rite significatur illud omne tempus a Christi morte ad extremum iudicium. — Quantum autem ad mortem primam et secundam iustorum, dico illam usurpari posse dupliciter: Primo quidem mystice, sicut eam explicavit Alcazar, dicens animas Martyrum decollatorum resurgere resurrectione prima, non in suis corporibus, sed in infidelibus, qui eorum exemplo et martyrio ad Christi fidem conversi sunt, aut in ea confirmati. Ita quod, inquit, idem accidat quod grano tritici, cuius ea est mira vis et facultas, ut cum mortuum sit et humatum, postea tamen gloriose resurgat, et pro grano uno demortuo, centum oriantur, in quorum singulis primum illud granum, quod mortuum fuerat, dicatur reviviscere, iuxta illud Christi Domini oraculum Ioannis 12.: Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert. Quibus verbis resurrectionem adumbrari affirmat S. Paulus primae ad Corinthios 15. Inde itaque tactum est ut sanguis martyrum semen fuerit Christianorum, inquit Tertullianus, sicque spiritus, religio, et sanctitas Martyrum resurgit in eorum fide qui ad Christum convertuntur, ac consequenter in Romanae Ecclesiae gloriam et splendorem, donec videlicet illi beati Martyres secundam in suis corporibus honorificatis resurrectionem obtineant. Pari modo explicat id quod subiicit S. Ioannes nes, Caeteri mortuorum non vixerunt, idest reprobi iam mortui, non fuerunt in orbe celebres et illustres, sed memoria eorum periit cum sonitu. Vel ad sensum litteralem accommodatius, dico sanctum Ioannem opponere Pios Impiis, et Electos Reprobis, in eo nimirum quod Pii et Electi vivant in resurrectione prima, idest quoad animam sint beati, regnentque cum Christo, donec mille anni consummentur, hoc est ad mundi finem, ut tunc transeant ad resurrectionem secundam, sintque beati et gloriosi in anima et corpore: Impii vero et Reprobi, dum moriuntur, transeant in mortem primam, idest, ruant in poenam inferni; ut consummatis mille annis in die iudicii resurgentes, transeant in mortem secundam, idest, punitionem animae et corporis. — Ex quibus liquet sanctum Ioannem nullatenus Millenariorum sententiae favere.

Urgebis. Sanctus Ioannes diserte asserit cap. 6. Apocalypseos, animas Martyrum non esse beata visione donandas antequam compleatur Martyrum numerus, qui ab Anti-Christo debent occidi: ergo censet Iustorum animas non videre Deum ante diem Iudicii.

Probatur antecedens. Ex versu 9., ubi Ioannes refert quod cum Agnus aperuisset quartum sigillum:

Vidi, inquit, subtus altare animas interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium, quod habebant. Et clamabant voce magna dicentes: Usquequo Domine sanctus et verus, non iudicas et non vindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant in terra? Et data sunt illis singulis singulae stolae albae, et dictum est illis ut requiescerent adhuc tempus modicum, donec compleantur conservi eorum et fratres eorum, qui interficiendi sunt sicut et illi;

scilicet ab Anti-Christo, cuius saevitiae tempus erit modicum, quo complebitur Martyrum et Electorum numerus, qui cum Christo in aeternum regnaturi sunt: ergo exinde patet illorum Martyrum qui iam occisi sunt, animas nondum beatitudine donari.

Nego antecedens. Constat enim ex ipsomet sancto Ioanne capite sequenti, versu 9., Martyrum animas esse ante thronum Dei, et servire ei die ac nocte; adeoque constat pariter illas Dei conspectu et visione frui. Deinde, illaemet Martyrum animae, quorum vota implenda differuntur, nihilominus donantur stolis albis, quae sunt beatae Dei visionis ac fruitionis symbola, iuxta Christi repromissionem 3. Apocalypseos versu 5. Qui vicerit sic, vestietur vestimentis albis, et non delebo nomen eius de libro vitae. Patet ergo animas donatas stolis albis visione Dei potiri; haec enim beatitudo vincenti promissa est sub nomine stolae, seu vestis albae.

Respondeo 2. Sensum praefati textus, non eum esse quem Millenarii usurpant: sanctus enim Ioannes ibi loquitur symbolice et per synecdochen, qua pars ponitur pro toto; nimirum anima pro homine, puta pro Martyre: eo simili modo, quo Genesis 46. dicuntur 70. animae, idest homines, egressae de foemore Iacob. Clamant ergo Martyrum animae, vel per se vel per sua corpora: clamant, inquam, per sua corpora sub altari, quia nimirum solebant martyres sub altari sepeliri. Primo, ut loco tam sacro ipsi honorarentur, ut indicat sanctus Ambrosius Epist. 54., in qua Marcellinam sororem suam admonet, se reliquias sancti Gervasii et Protasii recondidisse sub altari; Succedant, inquit, victimae triumphales in locum ubi Christus hostia est: sed ille super altare, qui pro omnibus passus est: isti sub altare qui illius redempti sunt passione. Hunc ego locum praedestinaveram mihi: dignum est enim, ut ibi requiescat, Sacerdos ubi offerre consuevit: sed cedo sacris victimis dexteram portionem: locus iste Martyribus debebatur. Secundo, quia, inquit sanctus Augustinus sermone 11.:

Convenienter, et quasi pro quodam consortio, ibi Martyribus sepultura decreta est, ubi mors Domini quotidie celebratur. Non immerito, inquam, consortio quodam illis occisis tumulus constituitur, ubi occisionis Dominicae membra ponuntur; ut quos cum Christo unius passionis causa devinxerat, unius et loci Religio copularet.

Tertio tandem, Martyrum reliquiae sub altare comprecibus iungantur. Quocirca Sacerdos accessurus ad altare orat, dicitque: Oramus te Domine per merita Sanctorum tuorum quorum reliquiae hic sunt: et in altaris consecratione dicit Pontifex: Qui ad Altare Dei sedes accepistis, intercedite pro nobis. Quibus constat animas interfectorum sub altare clamantes, hic usurpari pro Martyrum corporibus et sacris reliquiis sub altare conditis et exorantibus vindictam in eorum trucidatores, suamque requiem et beatitudinem expostulantibus, perinde ac sanguis Abel vindictam clamabat, Genesis 1. Vel si dixeris sanctum Ioannem intelligendum esse de animabus ipsis: reponam per altare, sub quo clamant animae, hic intelligi secretum et penetrale coeleste: puta locum felicitatis et gloria Martyrum in Coelo, in quo post mortem translatae animae Martyrum quasi requiescent, iuge thymiama laudis Deo exhalantes. Ita quod quemadmodum in Templo Salomonis duplex erat altare; scilicet altare Holocaustorum, quod erat in atrio; et altare Thymiamatis, quod erat in Sanctuario: ita pariter duo sunt veluti altaria sub quibus Martyrum animae clamant; nimirum altaria holocaustorum, in quibus eorum corpora quasi victimae occisae iacent; et altare thymiamatis, idest, beata sedes in quibus ipsamet anima gratum Deo laudis et orationis odorem exhalant. Quod patet clarius Apocal. cap. 8. versu 3., ubi Angelus animarum thymiama, idest orationes et laudes, offert Deo in altare thymiamatis. Itaque nihil aliud praefatis verbis indicare vult sanctus Ioannes, quam quod Martyrum animae suorum corporum glorificationem exorent. Quibus tamen respondetur, ut sustineant modicum tempus, nimirum ad extremam iudicii diem, qua implebitur Martyrum numerus, et simul aeterna beatitudine quantum ad corpus etiam donabuntur.

Urgent. Beatitudo est finis omnium desideriorum nostrorum; quique illa fruitur, nihil habet ultra quod desideret, cum ipsa sit status omnium bonorum aggregatione perfectus: sed ex concessis, animae Iustorum adhuc exoptant et exorant suorum corporum suscitationem, et vindictam in hostes: adeoque nondum beatitudine potiuntur.

Respondeo. Beatitudinem usurpari bifariam: Primo quidem, generaliter et integre, pro aggregatione undequaque completa omnium bonorum. Secundo, essentialiter pro nobilissima operatione praestantioris partis creaturae rationalis, qualis est visio beatifica. Priori modo, nihil restat equidem Beato desiderandum: posteriori vero, potest adhuc exoptare bonum aliquod sibi compossibile. Prior beatitudo solum concedetur post finale Iudicium, quando nimirum corpus una cum anima beatitudine donabitur. Posterior vero de facto beatis animabus conceditur, quae licet nihil habeant ultra quod sibi desiderent, habent tamen quod corporibus suis exoptent, nimirum resurrectionem.

Instant. Matth. 20. Paterfamilias oeconomo praecepit ut redderet operariis suis mercedem cum sero esset factum: sed per particulam sero, intelligitur Iudicium finale et ultimus dies: ergo exinde liquet mercedem non esse conferendam Beatis nisi post finale Iudicium.

Respondeo primo. Hanc particulam sero, in illa parabola operantium in vinea, nihil praecise significare; sed solum apponi ad ornatum, et elegantiam narrationis; plura namque hac in parabola verba scribuntur, quae ad designatum in ea scopum non collineant, ut diximus in praecedenti Quaestione, ideoque nulla vis in illa particula est facienda.

Respondeo secundo. Quod si quid inferri possit ex hac particula, solum colligi posse, conferendam esse mercedem iustorum corporibus post eorum resurrectionem, quae non fiet ante finale Iudicium, adeoque ipsis repromissa merces nonnisi sero conferetur. Secus autem est de animabus, quae si nihil luendum habeant, statim ac e suis corporibus solvuntur, beata Dei visione donantur.

Urgent. Ex eadem parabola promittitur, et datur denarius illi solum qui in vinea Domini laboravit: atqui non anima sola, nec solum corpus, sed totus homo in vinea Christi laboravit: ergo solum totus homo est beata mercede donandus; adeoque anima non potest sola beatificari.

Confirmant. Illi debetur praemium per se, cui competit per se mereri tale praemium; alias non esset condigna, et iusta retributio: sed anima per se non meretur, alioquin anima separata posset mereri; nec etiam corpus mereri potest sine anima: ergo solum totus homo, quatenus anima simul, et corpore constat, praemium meretur, adeoque solum totus homo praemio donari potest.

Distinguo maiorem. Qui laboravit vel denominative seu appellative, vel effective, hoc est ut principium motus et laboris, concedo: qui laboravit solum denominative et appellative, nego.

Ad minorem. Solum totus homo laboravit appellative et denominative; quia scilicet totus homo dicitur laborans, et operans, concedo minorem: laboravit effective seu principiative solum, nego minorem.

Totus homo quidem suscipit denominationem laborantis; anima tamen et corpus praecise sunt principia effectiva laboris et meriti; Anima quidem est principium quod, corpus vero est principium quo: ideoque cum anima a corpore soluta, sit capax praemii et mercedis, illaque fuerit causa princeps laboris et meriti; etiam mercede et praemio statim post suam a corpore solutionem donari debet. Itaque totus homo denominabitur quidem beatus solum post resurrectionem; ipsius autem anima antea dici potest et effici beata, quia nimirum immortalis est et beatitudinis capax, etiam seiuncta a corpore.

Adde. Quod retorqueri possit etiam argumentum in Millenarios, qui fatebantur reproborum animas statim post mortem aeternis cruciatibus addici: illi poena aeterna est tribuenda, qui fuit auctor sceleris et peccati: atqui non corpus solum, nec anima sola, sed totus homo fuit criminum et demeriti auctor, adeoque non anima, sed totus homo cruciandus est: at reprobus non erit totus homo ante resurrectionem: ergo si vera sit Millenariorum consequentia de beatis, non ante praemiandis quam animae unitae fuerint suis corporibus in resurrectione, vera pariter erit de reproborum animabus non ante resurrectionem cruciandis. Quod tamen ipsi falsum putant.

Obiciunt. denique et in patrocinium suae sententiae plures e sanctis Patribus advocant. Primo quidem S. Irenaeus lib. 5. adversus haereses cap. 5., ubi affirmat iustorum animas statim post mortem in Paradisum Terrestrem depositari, in quo primus homo fuerat conditus:

Quapropter, inquit, dicunt Presbyteri, qui sunt Apostolorum discipuli, eos, qui translati sunt, illuc translatos esse. Iustis enim hominibus, et spiritum habentibus praeparatus est Paradisus: in quem, et Paulus Apostolus asportatus audivit sermones inenarrabiles quantum ad nos in praesenti: et illic manere eos, qui translati sunt, usque ad consummationem, expectantes incorruptelam.

Item S. Chrysostomus hom. 39. in primam ad Corinthios, ait, animas sine carne admirandis illis bonis beatitudinis non esse fruituras. Item Theophylactus diserte asserit, Sanctorum animas in Paradisum Terrestrem recipi, in quem pariter exceptus est Latro ad Christum conversus:

Ut enim, inquit, qui condemnati sunt, in Palatio minime versantur; sed in custodiis clausi detinentur ad poenas constitutas, honorati vero, et in Palatium ingrediuntur, et in eo interim degunt; postea cum tempus adest regiorum donorum distribuendorum, ea illis impertiuntur: ita Sancti, etsi non omnia id, quod perfectum est capiunt, interim tamen in splendidis illis et suave fragrantibus ac regiis, ut uno verbo dicam, Tabernaculis habentur, licet nondum perfecte regia dona perceperint: sic igitur et Latro ille in Paradiso fuit, et nondum perfectionem assecutus est, ut ne sine nobis consummetur.

Item denique S. Bernardus sermone 3. de Sanctis, ubi dicit tres esse status: Primum in corpore tamquam in Tabernaculo; Secundum, extra corpus tamquam in atriis domus Dei; Tertium denique in domo Dei resumpto corpore; in quam, inquit, Dei domum animae Sanctorum, nec sine nobis, nec sine carne intrabunt. Missos facio alios sanctos Patres idem sentientes.

Respondeo. Equidem plures e sanctis Patribus in eam ivisse sententiam, eo quod res nondum ab Ecclesia agitata fuerat et determinata, uti modo est; quapropter cuique liberum erat prout volebat sentire: nihilominus constans veritas est longe multo plures asseruisse iustorum animas statim post suam e corpore solutionem in Coelum recipi, et beata Dei visione donari.

Quaeres 2. Quid sentiendum sit de Ioanne XXII. Pontifice, an nimirum revera patrocinatus fuerit sententiae Millenariorum, et aliquid in eius favorem auctoritate Apostolica definierit?

Respondeo. Quod non. Et probatur primo: Si quae sint momenta, quibus conicere, et suadere liceat ipsum fuisse patrocinatum praefatae sententiae, maxime vel quia libellum edidit Scriptura sacra, et sanctorum Patrum auctoritatibus refertum, quibus probare videbatur animas intuitiva Dei visione non esse donandas ante Iudicium: vel quia suis in concionibus et concertationibus plura in huius sententiae assertionem protulit: vel denique quia Philippum Gallorum Regem obiurgavit, quod fidei ardore succensus, prohibuerat etiam sub mortis interminatione, ne talis sententia ab ullo e suis subditis diceretur, et assereretur: sed ex nullo horum capitum colligi potest Ioannem huic sententiae fuisse patrocinatum, aut quidquam in eius defensionem Apostolica auctoritate definivisse. Ergo, etc. Minor, in qua tota iacet difficultas, probatur primo quidem ex Epistola ad Philippum Regem sub data Avenione 14. kalendas Decembris, Pontificatus anno 18., in qua contestatur se nihil unquam e suo dixisse aut scripsisse, quod ipsi sententiae faveret, sed tantum eas sacrae Scripturae et sanctorum Patrum auctoritates collegisse, quae ipsi patrocinari videbantur; non quod eam sententiam ex animo defenderet, sed ut quaestione utrimque librata, clarius et evidentius veritas appareret: unde in praefata Epistola, his verbis Regem Christianissimum alloquitur:

Quia, amantissime Fili, scimus, quid in his vel aliis, ut elucidetur veritas, intendis, rogamus benevolentiam Regiam, ut per fidelem, seu fideles nuntios Magistris in Theologia et Baccalaureis Parisiis legentibus et degentibus facias nuntiari, quod talibus minis illatis non obstantibus quilibet dicere et disputare et praedicare valeat, quod sibi iuxta doctrinam Evangelicam et Apostolicam disputandum videbitur et etiam praedicandum, donec aliud ordinatum per Sedem fuerit Apostolicam, vel etiam declaratum: sic enim ad veritatem quaestionis praedictae poterit promptius perveniri.

Idipsum patet ex Epistola ab eo scripta ad Petrum Rogerium de Malo-Monte Archiepiscopum Rothomagensem, qua mandat et praecipit, ut libellum a se compositum, in quo nihil e suo, sed dicta tantummodo Scripturae sacrae et sanctorum Patrum, quae neganti sententiae favere videbantur, collegerat, Gallico idiomate verti curaret, et legendum traderet Ioannae Franciae Reginae, necnon, et Philippo Regi, quo constaret ipsum nihil auctoritate Apostolica definisse, nec ex propria sententia haec scripsisse. Quod iterum praestitit 2. Idus Maii anni 1332., quo praefatum suum scriptum ad Fratrem Gualterum de Divione Minoritam praedictae Reginae Confessarium direxit, quatenus illud legeret, explicaret, et praefatae Reginae suggereret illas sanctorum Patrum auctoritates, quas pro negante sententia congesserat.

Confirmatur. Insuper ex Epistola eiusdem Ioannis ad praefatum Philippum Regem, ut inustam sibi calumniam propulsaret: cuius quidem occasionem praebuerat Gerardus Otho nostri Ordinis Minister Generalis: Is nempe, cum a Pontifice delegatus fuisset Nuntius Apostolicus, una cum Fratre Arnaldo de sancto Michaele Ordinis Praedicatorum, Poenitentiario Apostolico, ad pacificandos Eduardum Angliae et Davidem Scotiae Reges, qui hostiliter se invicem appetebant, cumque hi Legati Lutetiam Parisiorum pervenissent, Procurator Regis Scotiae eis significavit incassum ultra progressuros, propterea quod Rex Scotiae extra Regnum alio perrexerat, nec alicui vices suas aut potestatem commiserat de pace cum Anglo ineunda: quocirca haec insinuarunt Pontifici, a quo responsum accipiunt, ut ad se revertantur si velint: Gerardo vero potestatem facit, ut in legationes in alias quasque partes ad pacem faciendam proficisceretur. Ille Gerardus, ex suggesto nonnulla protulit in favorem illius sententiae, quae nomine Ioannis Pontificis vulgabatur. Inde percrebuit rumor eum idcirco a Ioanne Pontifice Parisios missum, ut illam sententiam disseminaret. Quo factum est, ut ab omnibus et Praelatis et Theologiae Magistris adversus eum et Pontificem, quasi in haeresis assertorem conclamaretur: et tandem delata ad Philippum Regem hac de re querimonia, ab eo prohibitum est edicto publico, ne quis eam sententiam disseminaret, et tueretur. Deinde Rex Philippus simul cum Roberto Rege Siculo monuit humaniter Pontificem, ut deinceps missam taceret praedictam opinionem, a doctis quibusque reprobatam: insinuavitque a pluribus submurmuratum, quod Gerardum ad hanc spargendam tuendamque opinionem Parisios misisset, quam calumniam, ut abstergeret Pontifex, Regiis Litteris quoad hanc partem ita respondet:

Adhuc in isdem Litteris Regiis vidimus contineri, quod a pluribus dicebatur, quod nos miseramus dilectum filium Gerardum Othonis Generalem Ministrum Fratrum Minorum Parisios ad docendum et praedicandum, quod animae separatae a corpore, et a peccatis purgatae divinam Essentiam usque post resurrectionem corporum non videbunt. Ad quod dicimus et asserimus coram Deo, quod numquam nec cor nostrum intravit nec exivit ab ore.

Sed haec veritas maxime constat, et firmatur ex Benedicto XII. Ioannis Successore, qui ut sui praedecessoris labefactam famam repurgaret et restitueret, hoc publicum Diploma edidit: quod quia efficacissimum est praesentis veritatis stabiliendae argumentum, illud placuit ex integro scribere:

Benedictus, etc. Ad perpetuam rei memoriam. Sicut habet humanae naturae corruptio, quod dictum unius facile sequitur multitudo, quodque minores dicta Maiorum in deteriorem partem frequenter interpretari nitantur; sic habet rectae rationis ordo, cui testimonium sanctorum Patrum assistit, quod falsitati, et interpretationi huiusmodi semper veritas praevalet rei gestae. Sane cum iam dudum per nonnullos revocatur in dubium, an animae a corporibus separatae, ac a peccatis et poenis peccatorum purgatae ante resumptionem corporum videant divinam Essentiam, illa scilicet visione, quam vocat Apostolus facialem; et super hoc, tam in sermonibus, quam in aliis collationibus et collocutionibus per felicis recordationis Ioannem Papam XXII. praedecessorem nostrum, et plures alios in eius praesentia multa dicta, recitata, scripta, et praedicata fuissent; volens idem praedecessor verbis et linguis malignantium obviare, anno a Nativitate Domini 1333., indictione secunda, die tertia mensis Ianuarii, S. R. E. Cardinalibus, de quorum numero tunc eramus, multisque Praelatis, et in sacra Theologia Magistris, aliisque personis et Tabellionibus publicis in Consistorio Apostolico coram eo personaliter constitutis, dixit, asseruit, et protestatus extitit sub hac forma: Ne quis sinistre interpretari possit nos sensisse, aut sentire quid sacrae Scripturae obviet aut Fidei Orthodoxae, dicimus et protestamur expresse, etc.; quod quidquid in quaestione seu materia visionis animarum, videlicet, et animae a peccatis et poenis peccatorum purgatae videant divinam Essentiam, illa visione, quam Apostolus vocat facialem, seu quaecumque alia de ista materia in sermonibus et collationibus nostris diximus, allegavimus, seu proposuimus; non intendentes aliquid determinare, vel decidere, seu credere, quod esset quocumque modo Scripturae sacrae obvium vel contrarium Fidei Orthodoxae, sed illud solum tenere et credere, quod et Scripturae sacrae potest et poterat, et Catholicae Fidei convenire: et si forsan in praedictis sermonibus, vel collationibus aliqua diximus, quae vel Scripturae sacrae, seu Fidei Orthodoxae quocumque modo essent, vel viderentur obvia, ipsa praeter intentionem a nobis fuisse prolata dicimus et asserimus, eaque revocamus expresse, non intendentes illis adhaerere, nec ea in praesenti defendere, nec etiam in futuro.

Exponit deinde Benedictus qualiter praefatus Ioannes ultimam infirmitatem agens mortique proximus, coram pluribus Cardinalibus et nonnullis Praelatis et Tabellionibus publicis praesentibus, et ad id specialiter evocatis, quamdam Litteram sub eius nomine legi fecit, necnon se credidisse, et credere declaravit; et confessionem, revocationem, et submissionem fecit, de quibus in ipsa Littera agebatur sub his verbis:

Ne super iis, quae de animabus purgatis separatis a corporibus, an ante resumptionem corporum divinam Essentiam, illa visione videlicet, quam vocat Apostolus facialem, videant; tam per Nos, quam per nonnullos alios in praesentia nostra recitando, et allegando sacram Scripturam, ac originalia, et dicta Sanctorum, vel alias ratiocinando saepius dicta sunt, aliter, quam per Nos dicta et intellecta fuerant, et intelligantur ac dicantur, auribus fidelium valeant inculcare; ecce quod nostram intentionem, quam cum sancta Ecclesia Catholica, certa haec habemus et habuimus, serie praesentium, ut sequitur, declaramus. Fatemur siquidem et credimus, quod animae purgatae separatae a corporibus sunt in coelo, Coelorum Regno, et Paradiso, et cum Christo in consortio Angelorum congregatae, et vident Deum, ac divinam Essentiam facie ad faciem clare, in quantum status et conditio compatitur animae separatae. Si vero alia, vel aliter circa materiam huiusmodi per Nos dicta, praedicata, seu scripta fuerunt, quocumque modo illa diximus, praedicavimus, seu scripsimus recitando dicta sacrae Scripturae et Sanctorum, et conferendo et non determinando, nec etiam tenendo, et sic et non aliter, illa volumus esse dicta, praedicata, seu scripta, etc.

Editam fuisse a Ioanne hanc de visione beatifica animarum Fidei professionem, etiam consentiunt ipsius Adversarii, ut videre est apud Raynaldum tom. 15. ad annum Christi 1331. n. 38. Quod autem Ioannes non ex animo, sed solum inquirendae, et manifestandae veritatis causa scripserit, et plura dixerit in favorem negantis partis, ultra confirmatur ex eodem Benedicto XII., qui in libello, quem de beata visione contra Ioannis sententiam edidit, haec inter alia habet:

Quamvis autem supradictus Praedecessor meus pro illa parte supradictarum quaestionum, quam non teneo nec tenui, solum induxerit rationes, et auctoritates in sermonibus, et in scriptis, et non pro parte, quam teneo: tamen frequenter, tam in sermonibus, quam in Consistorio dixit publice coram magna multitudine populi, quod illa, quae dicebat circa illa, non dicebat nisi conferendo: Et quia pro parte illa, ad quam inducebat rationes et auctoritates, in Sermonibus parum aut nihil per alios inductum fuerat; idcirco ut veritas clarius appareret ex tali collatione pro illa parte, quae indefensa usque tunc videbatur, dictas probationes inducebat. Quod declaravit circa finem vitae suae, et etiam super hoc mandavit fieri Litteras sua bulla bullatas, declarando quod ipse fideliter crediderat et credebat, quod Sanctorum animae a peccatis et poenis peccatorum purgatae ante generalem resurrectionem et iudicium, Dei essentiam facialiter videbant, secundum quod ipsarum status patiebatur. Quod dico, ne quis existimet eum asseruisse et tenuisse contrarium illius, quod nunc postquam sui, licet indignus, assumptus ad Apostolatum, per me exstitit de Concilio Cardinalium determinatum.

Obiciunt haeretici: Petrum Alliacensem tunc Navarrici Collegii Magistrum, demum Cameracensem Episcopum, deinde Cardinalem, qui scribens adversus Ioannem Montesonum Dominicanum, qui a sententia sacra Facultatis Parisiensis in eum edita ad Summum Pontificem appellaverat, sic in tractatu nomine Facultatis adversus illum edito art. 1. concl. 6. ait: Item praedicta facultas hoc licite potuit contra Summum Pontificem, igitur a fortiori contra suum subditum, et inferiorem (illius nempe errores doctrinaliter reprobare). Assumptum patuit Ioannis XXII. tempore; quia sicut refert Magister Nicolaus de Lyra in tractatu suo de visione beatifica, fere quadraginta dictae facultatis Magistri concorditer determinaverunt contrarium illius, quod Papa publice asserebat; et simile fecit dictus Magister, et similiter contra eum publice scripsit Magister Guillelmus Okam, ut patet in eius Dialogo: quae omnia quoad haec fuerunt reputata licite facta, sicut apparuit tempore Benedicti Duodecimi illius Successoris. Haec ex manuscripto Collegii Navarrici codice.

Confirmant. Ex eo, quod tunc Philippus Valesius Galliae Rex, cum Parisiensium Theologorum definitione munitum se sentiret, Ioanni XXII. minaces scripsit Litteras, in quibus habentur verba haec, Qu'il se revoquast, ou qu'il le feroit ardre, idest, ut errorem suum revocaret, alioquin ipsum igne exurendum curaret; ut Petrus Alliacensis iam Cameracensis Episcopus notavit in certa quadam oratione, quae in Bibliotheca S. Victoris asservatur manuscripta, et sic incipit: Pax Dei, quae exuperat omnem sensum. Unde subdit: Pontifex Regi paruit, errorem revocavit suum, et Ecclesiae matri suae ac Dominae subiecit.

Respondeo. Equidem Aventinum, Plessaeum-Morneum, et alios similes id asserere: sed quam perperam, quamque mendaciter hoc ipsum commenti fuerint, aperte constat ex illa summa Philippi Christianissimi Principis in Ioannem XXII. observantia, necnon et praeclaro sacrae Facultatis Parisiensis de ipsius Ioannis innocentia testimonio, ut constat ex deliberatione eiusdem Facultatis facta secunda die Ianuarii, anno Domini 1333., cuius tenor sequitur:

Serenissimo Principi, ac Domino Domino Philippo Regi Francorum illustri sui devoti Capellani eiusdem miseratione. Petrus Patriarcha Hierosol., Petrus Archiepiscopus Rothomagensis, Guil. Bernardi Cancellarius Parisiensis, Ioann. de Blangiaco Archidiaconus Vulcassini in Ecclesia Rothomagensi, Nicolaus de Lyra Ordinis Minorum, Ioannes de Menthono Ordin. S. Benedicti, Matth. de Archis, Petrus de Palma Prior Provincialis Fr. Ordinis Praedicatorum in Francia, Ioannes de Caricampo Ord. Cister., Petrus de Casa Prior Generalis Fr. Beatae Mariae de Monte Carmelo, Simon de Meueriis, Guillelmus de Castro Reginaldi Ord. Praedicatorum, Germanus Celati, Galinus de Giaco Ord. Praedic., Guillelmus de Brena Minor, Guillelmus Caleot Ord. Praed., Olivarius Saladini, Gerardus de Pergamo Ord. Eremitarum S. Augustini, Petrus de Verberia Ordinis Vallis scholarium, Nicolaus de Alexandria Ord. Erem. S. Augustini, Petrus Herse Ordinis Carmelitarum, Nicolaus Boneti Ordin. Fr. Minorum, et Durandus de Aureliaco Ord. Praedic. sacrae Theologiae Magistri, cum sui humillima recommendatione, per temporalis Regni regimen sic transire, ut perveniat ad perpetui Regni culmen. Placuit Regiae vestrae maiestati nos Dominica 4. Adventus Domini in vestro Manerio in nemore de Vicennis ad sui praesentiam convocare, nosque requirere, quod vellemus corporale iuramentum praestare, quod super petendis a nobis de statu animarum Sanctorum a corporibus exutarum, veritatem quam sentiebamus, fideliter et absque palliationis cuiuscumque velamine diceremus, assistentibus Regiae vestrae Celsitudini > excellentibus Principibus Dominis Philippo Dei gratia Rege Navarra, Ioanne primogenito vestro Normaniae, Ludovico Borbonesii Ducibus, Carolo Germano vestro Duce Alenconi, Guidone Blesensium Comitibus, ac reverendis Patribus Guillelmo Occitano Archiepiscopo, Guillelmo Parisiensi, Andrea Atrebatensi, Guillelmo Convenarum, Petro Ruthenensi, Rogerio Lemovicensi, Bernardo Anniciensi, Ioanne Nivernensi Episcopis, Guillelmo electo Ebroicensi, Petro Cluniacensi, Guidone sancti Dionysii, Petro sancti Germani de Pratis, Hugone Corbiensi Abbatibus, et aliorum, tam Clericorum, quam Baronum, et Militum, Consiliariorum vestrorum Religiosorum et Saecularium multitudine copiosa. Praefato autem iuramento per nos praestito, duae nobis fuerunt propositae quaestiones: Prima, Utrum animae Sanctorum in Coelo existentes videant divinam Essentiam facie ad faciem, ante resumptionem corporum, et ante Iudicium generale. Secunda, Utrum visio, quam de Essentia divina nunc habent, evacuabitur in die extremi Iudicii, alia succedente. Et quia Princeps Serenissime, Vos ut Dominum nostrum charissimum Fundatorem, et Guardatorem Parisiensis studii, et nostrae ibidem Theologiae facultatis, Regemque praecellentem revereri tenemur, et vestris iussionibus obedire; attendentes specialiter id quod ab ore vestro ibidem audivimus, quod nihil in hac materia quaerebatis, quod tangere posset sanctissimum Patrem, ac Dominum nostrum Ioannem divina Dei providentia sacrosanctae Romanae, et universalis Ecclesiae summum Pontificem, cuius sumus devoti servi, et filii; quinimo sicut filius eius devotissimus honorem suum in his, et aliis zelabatis; advertentesque, quod multorum fide dignorum relatione audivimus, quod quidquid in hac materia sua Sanctitas dixit, non asserendo seu opinando protulerit, sed solummodo recitando; considerantesque, quod iuxta Principis Apostolorum doctrinam de ea, qua in nobis est fide, et spe parati esse debemus omni poscenti nos reddere rationem, sigillatim quod sentiebamus super petitis respondemus, et omnes in hanc sententiam convenimus: quod a tempore mortis Domini Nostri Iesu Christi, per quam pretium redemptionis humani generis extitit persolutum, omnes animae sanctorum Patrum, quas idem Salvator noster ad Inferos descendens eduxerit de Limbo, caeterorumque fidelium animae, quae de corporibus exierunt, nihil habentes purgabile, vel quae iam in Purgatorio sunt purgatae, ad visionem nudam, et claram, beatificam, intuitivam, et immediatam divinae essentiae, et benedictissimae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quam Apostolus 1. ad Corinth. 13. cap. nominat visionem facie ad faciem, fuerunt assumptae, ipsaque Deitate perfecte fruuntur, et iam quod crediderunt videntes, quod speraverunt tenentes, non in spe, sed in re sunt beatae: quodque dicta visio, quam nunc habent, resumptis corporibus minime evacuabitur, alia succedente; sed ipsamet in eis cum sit earum vita, et natura, perpetuo remanebit. Et quia, Princeps inclyte! postmodum in die sancti Ioannis Evangelistae nos fecistis Parisiis congregari, et ibidem fuimus vestro nomine requisiti, illud quod dicta die Dominica 4. Adventus in vestra praesentia dixeramus, redigeremus in scriptis, nostris ibidem sigillis appensis; licet supplicavissemus, quod de iis, quae iam dixeramus, dignaretur vestra Celsitudo regia > contentari; vel quod, sicut quis sigillatim responderet, ita in scriptis redigeretur sigillatim: tamen nolentes vestris iussionibus contraire, praesentes litteras sub appositione sigillorum nostrorum in praemissorum testimonium Regali Excellentiae ducimus concedendas. Et nos Guillelmus le Petit, Henricus de Somons Minister Provincialis Ord. Fratrum Minorum in Francia, Aegidius de Pestico, Ioannes de sancto Dionysio Ordinis sancti Benedicti, Guillelmus Herees Poenitentiarius Parisiensis, et Robertus de Bardis in eadem facultate Theologi Doctores, qui in dicta Conventione facta in nemore Vicenarum praesentes non fuimus ex causis legitimis impediti, postmodum in aliis Congregationibus vestro nomine requisiti praemissis quaestionibus consimiliter, cum praefatis Patribus, et Magistris per omnia respondemus, et idem quod ipsi dixerunt in praedicta materia credimus, et sentimus; in cuius rei testimonium sigilla nostra, una cum sigillis eorum praesentibus litteris duximus apponenda. Datum Parisiis apud S. Mathurinum in nostra Congregatione Generali Magistrorum in Theologia Regentium, et non Regentium, secunda die Ianuarii anno Domini 1333.

Ex hoc instrumento publico, (cuius originale servatur in Archiviis sacrae Facultatis Parisiensis, ex quo haec descripsi) satis superque apparet, quae fuerit religio, tam Christianissimi Regis, quam sacrae Facultatis in summum Pontificem omnium fidelium Parentem; et qualiter praefatus Ioannes XXII. non asserendo, nec opinando, sed tantum recitando scripserit sanctas animas, quibus nihil luendum superest, clara Dei visione ad diem Iudicii esse privandas.

Patet etiam, quam perperam noster Nicolaus de Lyra, inter Ioannis damnatores, et impugnatores annumeretur; quippe cum praedictae Facultatis Parisiensis sententiae subscripserit, et una cum caeteris Magistris asseruerit praedictum Ioannem praefatam sententiam non assertive, sed recitative tantum scripsisse.

Patet denique, quam parum certo Bzovius ad annum 1331. scripserit, Ioannem Pontificem, in astruenda illa sententia, opinioni Fratrum Minorum adhaesisse: quod enim Franciscani prius eam docuerint, tenuerint, aut foverint, vel quod in eorum in hac re sententiam Ioannes inclinaverit, merum commentum est: quippe nullus gravis Historicus Minoritis huius opinionis originem tribuit: imo plures Scriptores auctorem primum huius controversiae scribunt Ioannem Pontificem: cui insuper rei argumento est, quod nullus reperietur Franciscanus, qui in huius opinionis favorem quidpiam scriptum reliquerit.

Quod vero Guillel. Astiensis Inquisitor Avenione in curia Pontificia, Thoman Valentein Anglum ex Ordine Praedicatorum contrariam sententiam coram Pontifice praedicantem, in carcerem coniecerit; non ideo fecit, quod ipse cum Ioanne senserit, sed quod Praedicator minus religiose, et magis temerarie, quam oportuit, ipsum Pontificem non obscure (Bzovio ipso hic, et alibi teste) perstrinxerit, divinam maledictionem imprecatus assertoribus illius sententiae: praesertim, cum eo tempore Ioannes nihil tenaciter defenderit, nec constanter asseruerit in hac quaestione. Itaque irreverentia Praedicatoris, non veritatis praedicatio in causa fuit, cui carceri manciparetur.

Patet etiam, quam impudenter mentiatur Calvinus lib. 4. Institutionum, cap. 7, paragrapho 28. dum asseruit Ioannem XXII. sensisse animas esse mortales usque ad extremum iudicii diem, illumque ideo in Haereticorum Catalogo fuisse repositum. Quo quid impudentius fingi potest? quidve magis a Ioannis sententia alienum? Cumulat nihilominus hoc mendacium Calvinus, dum Gersonium (quem imperite Ioanni coaevum fingit, cum nondum natus esset) testem appellat negatae a Ioanne animae immortalitatis. Id enim Gerson nec cogitavit quidem; sed tantum ex adepta per Latronem beatitudine statim post mortem, arguit falsam esse Ioannis doctrinam, quam falso ei tribuebat, animas videlicet Sanctorum nonnisi post iudicium Divinitatem intuituras. At de Gersonio plenius infra.

Patet denique quantum hallucinentur inepti quidam coniectores, qui volunt Ioannem divinitus e vita praereptum, ne in decernenda hac controversia aberraret. Quid enim miraculi mors in homine nonagenario habet, ubi maxime praeceditur ab infirmitate quatriduana? Quidve periculi suberat, cum a Spiritu sancto regendus esset in ferendo decreto fidei circa utrinque agitatam et libratam quaestionem?

Obiciunt 2. Adrianum VI et Gersonium asserentes revera Ioannem XXII. a sacra Facultate Parisiensi, nec non a Philippo Rege damnatum: ita namque Gersonium Regem Christianissimum in Sermone de Paschate alloquitur: Propter quod insuper apparet falsitas doctrinae Papae Ioannis XXII. quae damnata fuit cum sono buccinarum, vel tubarum coram rege Philippo Avunculo tuo per Theologos Parisienses de visione beatifica: et credidit potius Theologis Parisiensibus, quam Curiae: ergo revera Ioannes XXII. a sacra Facultate Parisiensi damnatus est.

Nego consequentiam. Etenim Adrianus non loquitur assertive, sed ex vulgari, qua haereticorum dolo disseminabatur, opinione: ait enim Fertur de Ioanne XXII. etc. Quantum autem ad Gersonium, dico praefatam concionem non videri genuinum, sed spurium illius foetum, ut plura, eaque gravissima momenta fidem faciunt. Primo quia Gersonius non erat ignarus praefati decreti sacrae Facultatis Ioannem XXII. iustificantis. Secundo, quia stylus praefatae concionis, tam demissus, ac barbarus est, ut a nullo sapiente Gersonio adscribi possit. Unum autem, aut alterum ex pluribus profero: dum enim quasdam quaestiones Resurrectionem spectantes, vellet constringere, ait: curiositas scire desiderans volebat interrogare multas alias quaestiones: tum rursus versus finem: Erat mihi intentio magis intrare materiam; caeterae autem Gersonii orationes, maxime quas habuit coram Regibus, sunt nobilioris ingenii et styli magis limati. Tertio quod Petrus Schotus affirmet nonnulla operibus Gersonii, fraude hostium Ecclesiae, inserta fuisse; puta de imaginibus, et indulgentiis, ut tanti viri famam maculare possent, et suis erroribus patrocinari; quidni pariter adscripta fuerit ipsi praefata concio, maxime cum vix Gersonii genium redoleat?