Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Expositis iam duobus principiis extrinsece advenientibus potentiae cognoscitivae, ut ipsam compleant in ordine ad suam eliciendam operationem; specie nimirum impressa ex parte obiecti, lumine vero gloriae ex parte potentiae, quae ipsam statuunt in actu primo, ut suam possit exercere actionem: iam decernendum est qualiter intellectus tali specie impressa, aut lumine gloriae instructus, concurrat ad formandam visionem beatam: videlicet an physice et active eam producat, an vero solum illam a lumine gloriae, vel a Deo solo productam recipiat: insuper an eam producat ut causa princeps, an tantum ut causa instrumentalis.

Notandum 1. Duplicem solito distingui intellectum, iuxta diversitatem ipsius muneris, unum quidem Agentem, alium vero Patientem. Prior est qui immissas a sensibus externis et phantasia species sensibiles velut recipit, et ad earum praesentiam species intelligibiles, seu imagines spirituales repraesentativas rerum, quae a sensibus percipiuntur, cudit et exprimit. Posterior vero dicitur illemet intellectus, qui eiusmodi formatam spiritualem imaginem in se recipit, ut per eam formaliter fiat intelligens: unde intellectio inchoative dicitur consistere in illa intellectus actione, qua producit ipsam imaginem; consummative autem in eiusdem imaginis receptione. In eo namque formaliter consistit intellectio, quod intellectum assimilat rei intellectae, eumque formaliter intelligentem efficit: sed id praestatur inchoative per actionem productivam illius imaginis spiritualis, quae verum mentis verbum solito dicitur; complete vero per eiusdem verbi et imaginis receptionem; illa siquidem imago, cum sit rei intellectae expressa similitudo, procul dubio intellectum informando et ei adhaerendo, ipsum cum obiecto cognito assimilat, adeoque complete intelligentem efficit.

Notandum 2. Quod cum duplex sit locutio, externa una et sensibilis, interna altera et spiritualis, etiam duplex verbum solito distinguitur; aliud quidem oris, quo homines alios alloquentes suos ipsis conceptus internos exponunt; aliud vero mentis, estque ipsamet locutio interna, seu conceptus formatio, qua nimirum intellectus exprimit similitudinem et imaginem obiecti, quod conspicit. Hoc autem verbum mentis definitur a Doctore in 1. dist. 27. quaest. 3. actus intelligentiae productus a memoria fecunda habens esse solum dependenter ab actuali cognitione. Dicitur quidem actus intelligentiae, qui constituit animam formaliter intelligentem, sicut calor constituit calidum. Secundo formatur a memoria fecunda, idest ab intellectu informato, et quasi gravido specie intelligibili obiecti. Cetera adduntur ut significetur completam intellectionem consistere in ipsiusmet verbi praesentia, quod tamdiu habet esse quamdiu ipsa obiecti cognitio perseverat.

Notandum 3. Duplicem solito distingui causam efficientem: unam quidem principem, aliam vero instrumentalem. Prior est quae in effectum physice influit per virtutem sibi propriam et intrinsecam: posterior vero, quae influit solum per virtutem alterius illam moventis; probabilius namque est causam instrumentalem non esse proprie ex se activam, ut cum Doctore in 4. dist. 1. quaest. 3. n. 14. docuimus in Physicis q. 5. de causa instrumentali; an autem intellectus creatus habeat rationem causae principis, vel solum instrumentalis in visione beatifica, decernendum erit hac in Quaestione, in qua tria proponuntur resolvenda: Primum, an intellectus creatus physice concurrat ad beatificam visionem. Secundum, an concurrat ut causa princeps. Tertium, an producat verbum mentis.

Conclusio prima. — Intellectus concurrit partialiter cum lumine gloriae ad physice, active, et immediate producendam visionem beatificam.

Probatur. Primo quidem, quia omnis intellectio producitur a mente, sicut volitio a voluntate: ergo etiam cognitio et visio beatifica physice producitur ab intellectu creato, sicut amor beatificus a creata voluntate. Antecedens patet ex communi sanctorum Patrum sententia, quam sic expendit S. Augustinus, lib. 9. De Trinitate c. ultimo: Ipsa mens, inquit, quasi parens, et notitia eius quasi proles eius; mens enim cum se cognoscit, notitiam sui gignit, et est parens notitiae suae. Patet etiam consequentia: non minus enim intellectus concurrere debet ad formandam visionem beatam, quam voluntas ad eliciendum amorem beatificum: sed voluntas concurrit active et physice ad amorem beatificum, et ad alios actus supernaturales, alioqui libertas non esset, et indifferentia in actibus meritoriis, qui vere supernaturales sunt: ergo etiam intellectus physice concurrit ad formandam visionem supernaturalem. — Insuper, visio beata est actus vitalis: ergo connaturaliter produci debet physice a potentia vitali: sed non ab alia, quam ab intellectu: ergo intellectus physice concurrit ad formandam visionem beatam. — Denique, nobilior modus operandi tribuendus est intellectui creato, qui tribui potest absque ulla contradictione et repugnantia: sed nobilior est operatio, qua producitur ipsa cognitio, quam sit eius receptio: ergo productio physica visionis beatae intellectui creato tribui debet. Maior patet, nobilius est enim agere quam pati, quia actio virtutem maiorem et independentiam importat: passio vero dependentiam et quamdam infirmitatem et imbecillitatem adiunctam habet; quidquid enim patitur, a fortiori vincitur et superatur. Probo Minorem: si quid obesset quominus intellectus diceretur active concurrere ad formandam visionem beatam, maxime quia illa est ordinis supernaturalis: sed haec ratio non officit; tum quia de facto potentia naturalis cooperatur ad actus supernaturales; v. gr. voluntas ad actum charitatis et contritionis, ut colligitur ex Tridentino sessione 6. can. 4. ubi anathematizatur qui dixerit liberum hominis arbitrium, nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere, mereque passive se habere: ergo censet Concilium voluntatem creatam cooperari posse actui meritorio, qui est ordinis supernaturalis: quidni ergo, et intellectum cooperari poterit visioni beatificae, licet sit supernaturalis? Tum quia (inquit Poncius) visio beata esse posset supernaturalis, quamvis ad eam concurreret causa naturalis; sicut enim species intelligibilis impressa, ad quam producendam concurrit phantasma corporeum, est spiritualis; et sicut homo dicitur corporeus, quamvis concurrat ad ipsum constituendum anima spiritualis; sic visio posset esse supernaturalis, quamvis causa aliqua naturalis concurreret ad ipsam, modo etiam alia causa supernaturalis, quale est lumen gloriae, etiam simul concurrat. Adde quod illud dicatur supernaturale, quod non potest produci absque principio supernaturali, sive concurrat ad ipsum aliud principium, quod est naturale, sive non: ergo cum visio beata produci nequeat sine auxilio supernaturali, non minus erit dicenda supernaturalis, quamvis ad eius productionem active concurrat intellectus, qui est potentia quidem ex se naturalis, sed per lumen gloriae elevata ad ordinem supernaturalem.

Dices 1. Intellectus non potest active concurrere ad visionem beatam, quin pariter active concurrat ad eius supernaturalitatem: sed nequit active concurrere ad eius supernaturalitatem, sed solum ad eius vitalitatem: ergo nec ad illius entitatem. Maior patet: Minor probatur: non magis intellectus concurrere potest ad supernaturalitatem visionis beatae, quam lumen gloriae ad eius vitalitatem: sed lumen gloriae per se non concurrit ad vitalitatem, quia est principium inanime: ergo a paritate rationis non poterit etiam intellectus concurrere ad supernaturalitatem, et consequenter non etiam concurret ad entitatem visionis, quae est formaliter supernaturalis. Adde quod vitalitas ipsius visionis beatae est etiam formaliter supernaturalis, adeoque si intellectus non concurrat immediate et praecise ad supernaturalitatem, etiam non concurreret ad vitalitatem, et consequenter physice non concurreret ad visionem beatam.

Respondeo. Quod cum formalitates illae vitalitatis et supernaturalitatis non sint realiter distinctae ab actu visionis, sed resultent tantum ex diverso modo, quo actus ille procedere dicitur a suis causis; ideo actus visionis beatae secundum realem suam entitatem, adeoque secundum vitalitatem et supernaturalitatem, realiter procedit tam ab intellectu, quam a lumine gloriae, licet non dicatur procedere ab utroque seorsim praecise secundum suas formalitates. Nam ut actus procedere dicatur a lumine secundum formalitatem vitalitatis, deberet dici vitalis praecise quatenus est a lumine, quod implicat; cum enim lumen sit in anima, non potest dici principium ipsius vitalitatis per se praecise, sed solum quatenus concurrit physice ad entitatem visionis, quae supernaturalis simul et vitalis est: unde negari debet Minor, nimirum quod intellectus concurrat ad visionem solum quatenus vitalis est, non autem quatenus est supernaturalis. Cum enim concurrat ad entitatem visionis, etiam concurrit ad id omne quod realiter identificatum est ipsi visioni; proindeque ad supernaturalitatem, quae idem est realiter cum ipsa visione.

Instabis. Visio beata est adaequate, et formaliter supernaturalis: ergo procedere debet adaequate a principio supernaturali: sed intellectus praecise non est principium supernaturale; agit enim per virtutem sibi innatam, quae omnino ex se, et intrinsece naturalis est: ergo illa visio procedere nequit physice ab intellectu.

Nego maiorem. Ex hoc enim sequeretur ipsam visionem non etiam produci a lumine, quia cum sit vitalis, exigeret principium adaequatum vitale, quale non est lumen. Ideoque sufficit ad rationem adaequati principii huius visionis, quod fiat ab uno principio supernaturali formaliter, quale est lumen, et ab alio supernaturali tantum extrinsece et per elevationem, qualis est intellectus beatus; intellectus enim beatus elevatus per lumen gloriae unicum efficit cum ipso principium adaequatum visionis, quae tota producitur ab utroque coniunctim, et quatenus vitalis, et quatenus supernaturalis; quia tam lumen, quam intellectus concurrunt ad entitatem ipsius visionis, quae realiter vitalis et supernaturalis est.

Dices 2. Doctor Subtilis pluribus affirmat intellectum se habere mere passive ad intellectionem, quam censet causari principaliter ab obiecto, maxime ad visionem beatificam. Nam in 1. d. 3. q. 8. n. 2. cum probasset, quod pars intellectiva habet principaliorem causalitatem respectu cognitionum modo nobis naturaliter convenientium; quia, inquit, illa causa est principalior qua agente alia causa coagit, et non e converso: intellectu autem nostro agente ad intellectionem, obiectum in se, vel in sua specie coagit, etc.; concludit: Tamen aliquod obiectum excedens multum facultatem partis intellectivae, puta obiectum beatificum, ut clare visum, posset poni habere totam causalitatem respectu visionis, aut principaliorem, quam pars intellectiva, et hoc propter excellentiam talis obiecti, et propter defectum partis intellectivae. Ergo censet Doctor intellectum beatum non concurrere active ad visionem beatificam.

Distinguo. Censet probabiliter, concedo: assertive, nego, ut constat ex praefatis verbis. Imo magis in nostram quam in oppositam sententiam propendet: subdit enim: sed de hoc in quarto libro, ubi fusiorem hac de re disceptationem, et planiorem sententiam affirmat se propositurum. Constat autem ex 4. d. 4. q. 11. n. 9. quod censeat intellectum esse productivum visionis beatificae; ibi enim disputans de necessitate luminis gloriae, ait: Si tamen aliquid supernaturale ponitur in beato prius operationibus, hoc non erit propter receptionem, sed propter actionem, ut eliciatur operatio in beato qua attingit Deum. Itaque aperte fatetur intellectum esse activum et productivum cum ipso lumine gloriae, si detur, ut revera dari etiam ex ipsius Doctoris sententia satis superque probavimus in praecedenti Quaestione. Confirmatur ex Quodlib. q. 14. ubi cum plures auctoritates ex S. Aug. adduxisset, quibus probaret visionem beatam, vel ab obiecto beatifico, vel ab intellectu produci, pluresque protulisset rationes ad demonstrandum intellectum non solum esse facultatem passivam et receptivam sed etiam activam et productivam, tandem concludit: Concedo igitur auctoritates prius adductas, ad quascumque affirmativas, sive de intellectu sive de obiecto: verum quidem est quod utrumque istorum est aliquo modo activum ad intellectionem; sed activum partiale; ambo autem integrant unum activum totale.

Conclusio secunda. — Intellectus cum lumine gloriae concurrit ad visionem beatificam ut causa principalis.

Haec est communis inter Scotistas.

Probatur primo. Illa causa concurrit ad effectum ut principalis, quae ipsum producit per virtutem sibi intrinsecam et connaturalem: sed intellectus creatus ita producit visionem beatificam; illam enim producit per innatam virtutem intelligendi elevatam per lumen gloriae: ergo est illius causa principalis. In hoc enim causa principalis ab instrumentali discrepat, quod haec operetur tantum per virtutem externam, et sibi aliunde ascitam: illa vero per internam vim agendi sibi connaturalem. Deinde, intellectus lumine gloriae instructus, est causa principalis visionis beatae, si praeter ipsum nulla alia possit assignari; sed praeter intellectum nulla alia assignari potest causa visionis beatae. Probo: illa causa dicenda est principalis visionis, quae dicitur videre Deum: sed praeter intellectum nihil est quod dici possit videre Deum; illud enim aliud si quod esset, maxime vel Deus, vel lumen gloriae: sed nec Deus, nec lumen gloriae dici possunt videre Deum visione creata: ergo nec causa principalis beatitudinis appellari. Denique, visio est effectus vitalis: ergo exigit causam principalem, qua sit vitalis; illa autem neque est Deus, quia cum sit actio interna et immanens, non potest habere solam causam externam, qualis est Deus; neque etiam est lumen gloriae, quia cum sit inanime non potest dici principium actionis vitalis, maxime immanentis: ergo restat ut intellectus dicatur causa principalis beatae visionis.

Dices 1. Quoties aliqua causa est ignobilior effectu quem producit, toties dicenda est causa instrumentalis, non autem principalis: sed intellectus, etiam instructus lumine gloriae, est ignobilior visione beata: ergo est illius causa instrumentalis, non principalis. Maior constat: quamvis enim contingere possit, ut aliquando instrumentum sit nobilius effectu, quem producit, per virtutem obedientialem, v. g. si Angelus produceret formicam; tamen fatentur omnes, quod causa ignobilior effectu producto, nusquam rite potest principalis appellari; quia effectus nobilior numquam est proportionatus et connaturalis causae minus nobili. Probatur ergo minor: entitas adaequate vitalis et intrinsece supernaturalis, nobilior est entitate vitali et supernaturali solum inadaequate: sed intellectus lumine gloriae instructus, est tantum supernaturalis inadaequate; similiter lumen gloriae est solum vitale inadaequate, idest ratione intellectus cui coniungitur: igitur visio beata nobilior est intellectu etiam instructo lumine gloriae; proindeque hic non potest illius esse causa principalis.

Nego minorem. Cum enim intellectus sit facultas substantialis solum formaliter distincta ab anima, sit etiam elevatus ad ordinem supernaturalem beneficio luminis gloriae, certum est ipsum longe praestantiorem esse visione beatifica, quae solum est accidens, adeoque minus perfecta quam substantia. Nec refert quod intellectus sit tantum extrinsece supernaturalis; quia substantia etiam naturalis nobilior est quolibet accidente supernaturali, secundum rationem entis; accidens enim, quantumcumque supernaturale, est semper a subiecto dependens; adeoque minus nobile, quam substantia cui inhaeret et a qua dependet: ergo multo magis intellectus ad ordinem supernaturalem elevatus, nobilior erit visione beata; adeoque hac ratione non debet dici causa instrumentalis respectu illius.

Dices 2. Potentia obedientialis activa semper est instrumentalis, cum producat effectum improportionatum et debitum illi soli causae per quam elevatur: sed intellectus, etiam instructus lumine gloriae, agit per virtutem obedientialem divinitus elevatam: ergo non producit visionem beatificam ut causa principalis, sed ut instrumentalis. — Distinguo maiorem: quando illa potentia obedientialis nullam omnino proportionem habet cum effectu producendo, sicut Sacramenta v. g. nullam omnino proportionem habent cum gratia sanctificante, ad cuius productionem concurrunt effective instrumentaliter in sententia Thomistarum, concedo: quando illa potentia aliquam habet proportionem saltem inchoatam cum effectu producendo, nego. Intellectus autem ex se proportionem habet saltem inchoatam cum visione beatifica, ut iam saepe diximus, solumque eget lumine gloriae, ut haec inchoata virtus elevetur ad superiorem et supernaturalem ordinem: ac proinde visionem illam beatam producit per virtutem sibi innatam, et ut causa principalis. Adde quod cum visio illa beata sit actus vitalis, proportionem habet connaturalem cum intellectu.

Dices 3. Ideo intellectus dicitur causa princeps visionis beatae, quia cum haec sit actus vitalis, necessario produci debet a facultate vitali: sed ex communi Doctorum sententia, maxime Doctoris Subtilis locis assignatis a Smisingo n. 279., Deus solus producere potest actum vitalem et immanentem in potentia vitali absque eius effectivo concursu, quo casu, inquit Smisingus, potentia recte denominabitur cognoscens, vel appetens: ergo ex vitalitate cognitionis beatae, non recte infertur intellectum creatum esse illius causam principalem.

Distinguo maiorem. Ratio principalis causalitatis in intellectu colligitur ex vitalitate secundum legem ordinariam, concedo: secundum extraordinarium modum operandi, nego. Fateor equidem, Deum posse producere in facultate naturali actum vitalem, absque illius facultatis concursu; sed exinde non minus intellectus censeri debet causa principalis ordinaria illius visionis. Sicut ignis non minus dicitur causa principalis combustionis, licet ipsam Deus producere posset independenter ab ipsius ignis concursu.

Conclusio tertia. — In visione beatifica datur species expressa seu verbum mentis.

Haec est communis inter Theologos contra nonnullos recentiores Thomistas.

Probatur primo. Verbum est similitudo obiecti, ab intellectu producta et expressa: sed in visione beata datur haec similitudo: ergo datur etiam verbum. Maior patet ex Philosophia. Minor vero probatur: Primo quidem ex Scriptura, 1. Ioannis 3: Cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Secundo ex Augustino, lib. 14. De Trinitate cap. 17, ubi sermonem faciens de visione beata, ait: In hac imagine tunc perfecta erit similitudo, quando Dei perfecta erit visio: et lib. 15. cap. 16. Quando, inquit, videbimus eum sicuti est, tunc verbum nostrum non erit falsum. Sentit ergo S. Augustinus produci verbum in visione beata. Tertio denique ex S. Thoma 1. p. q. 27. a. 1. ubi ait: Quicumque intelligit, ex hoc ipso, quod intelligit, procedit aliquid inter ipsum, quod est conceptio rei intellectae. Quasi diceret, quod in quacumque natura intelligente, tam humana quam Angelica, datur processio verbi; ex quo infert contra Arianos et Sabellianos, contra quos maxime disputat, dari etiam Verbum in Deo, qui cum sit natura intelligens, et in supremo intellectualitatis gradu, etiam intra ipsum dari debet Verbi processio: cassa autem et nulla foret S. Thomae ratiocinatio et illatio, si esset aliqua intellectio creata eaque perfectissima, qualis est beata visio, in qua verbum non produceretur: reponere namque posset Arianus, equidem produci verbum per cognitionem imperfectam; non autem per cognitionem perfectissimam creaturae; adeoque ex productione verbi a creaturis non rite inferri eamdem verbi productionem fore in Deo intelligentium omnium perfectissimo. Quod autem illa sit genuina mens sancti Thomae, patet insuper tractatu De veritate q. 4. a. 2. ubi cum dixisset: Verbum est aliquid realiter progrediens ab altero, addit: quod universaliter verum est de omni quod a nobis intelligitur, sive per essentiam videatur, sive per similitudinem: ergo censet S. Thomas etiam in visione beata, in qua Deus per essentiam videtur formari verbum.

Secundo. Visio beata est actio; sed non datur actio sine termino a se distincto et producto; actio enim est effectio alicuius termini, seu via est, et tendentia ad terminum: ergo in visione beata debet dari aliquis terminus productus: ille autem terminus dicitur verbum mentis: ergo verbum mentis datur in visione beata. Probatur Maior: omne reale, quod non erat prius, fieri debet de novo per aliquam actionem, nisi sit ipsamet actio; nihil enim est de novo reale, quin fiat realiter: sed visio Dei est realis, quae non erat prius in intellectu antequam beatificaretur: ergo vel fieri debet de novo per actionem realem, vel debet esse ipsamet actio.

Tertio. Si quid obstaret quominus visio beata esset verbum mentis, aut productiva verbi, maxime quia Essentia divina est per se intellectui beato praesens in ratione obiecti immediate intelligibilis: sed haec praesentia et intelligibilitas immediata obiecti non impedit productionem Verbi: Pater enim aeternus producit Verbum, licet cognitio eius sit intuitiva, et Essentia divina sit ipsi maxime praesens, summeque et immediate ab eo intelligibilis: ergo summa praesentia et intelligibilitas Essentiae divinae non impedit productionem verbi.

Dices 1. Verbum est id, quod immediate intelligitur, et quo mediante obiectum percipitur: sed Deus non percipitur in visione beata aliquo mediante: si enim aliquid mediaret inter Deum et intellectum beatum, visio beatifica iam non esset immediata nec intuitiva: ergo in visione beatifica non datur verbum.

Nego maiorem. Nam illud verbum est ratio formalis cognoscendi obiectum, non autem est id quod cognoscitur: unde licet percipiatur verbum, non minus obiectum immediate cognoscitur, quia non est medium quod, sed medium quo obiectum videtur.

Dices 2. Si per visionem beatam producatur verbum, maxime quia quaelibet intellectio est verbi productiva: sed falsum consequens, nam Filius, et Spiritus sanctus intelligunt Essentiam divinam, et tamen nullum verbum producunt: ergo quaelibet intellectio non est verbi productiva; proindeque non rite infertur dari verbum in visione beatifica.

Distinguo maiorem duobus modis. Primo quidem: quaelibet intellectio est productiva verbi, quando verbum seu terminus est distinguibilis realiter a producente, concedo: secus, nego. Unde ad Minorem dico, equidem Filium et Spiritum sanctum non producere verbum per suam intellectionem, quia tantum intelligunt intellectione essentiali, quae non est distinguibilis ab ullo termino excogitabili, cum sit absoluta, et communis tribus personis. Distinguo secundo eamdem Maiorem: tunc intellectio est productiva verbi quando non est exhausta per verbum iam productum, concedo; quando iam est exhausta per verbum productum, nego; intellectio autem Filii, et Spiritus sancti iam exhausta est per Verbum productum a cognitione et intellectione Patris. Haec patebunt clarius in Tractatu De Trinitate.

Dices 3. Si daretur verbum, seu species expressa Dei, Deus videri posset intuitive, etiamsi non esset praesens: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Probatur maior: qui videret hanc speciem expressam, videret Deum per eam repraesentari sicut est in se formaliter; ergo qui videret hanc speciem, videret Deum ut in se est: sed videre Deum ut in se est, est videre Deum intuitive: ergo qui videret hanc speciem, videret Deum intuitive, etiamsi foret absens.

Nego maiorem. Illa enim species, seu verbum mentis, non est species obiectiva in qua tamquam in medio prius cognito Deus videretur intuitive; implicat enim dari aliquam creaturam, quae contineat eminenter et formaliter omnem cognoscibilitatem; sed esset tantum medium quo Deus de facto cognoscitur a vidente ipsum: ergo licet aliquis videret hoc verbum mentis, non propterea diceretur videre Deum intuitive per huius verbi conspectum, quia tale verbum non est ratio videndi Deum, nisi illi qui ipso verbo utitur ad Deum de facto percipiendum et videndum.