Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Cum hoc praecipuum discrimen statuatur inter attributa, et modos Essentiae divinae, quod illa Deo simul et creaturis tribuantur, hi vero soli divinae Essentiae congruant, ut exacta habeatur divinae Simplicitatis notitia, evidenterque pateat, an inter modos annumeranda sit, operae pretium est hic resolvere num soli Deo conveniat. Quod ut fiat apertius

Notandum 1. Duplicem generatim distingui posse simplicitatem, aliam quidem entis, aliam virtutis. Prior negat omnem compositionem; posterior dissimulationem excludit. Illa denotat imperfectionem in creaturis; res enim creata simplex cum non habet adiunctas sibi aliarum rerum perfectiones, inde fit, ut eo minus sit perfecta, quo magis simplex: haec vero summam perfectionem importat: unde maxime eam commendat Christus his verbis, Matthaei 10. Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Hac enim simplicitate perficitur, et integratur spiritualis homo, qui ut sit perfectus, debet esse simplex quidem in mente, simplex in corde, simplex in ore, simplex in opere. In mente, per veritatis notitiam et assertionem; in corde per charitatis fervorem; in ore per sermonis sinceritatem et ingenuitatem; in opere per justitiam et sanctitatem, ut hominis Christiani nitor eluceat, dicente Christo, Matth. 6. Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus lucidum erit, et sicut lucerna illuminabit te.

Notandum 2. Composita distingui posse triplicis generis: quaedam enim componuntur ex his, quaedam cum his, alia post haec. Illa dicuntur componi ex his, quae constant partibus invicem unitis; sic species componitur ex genere, et differentia, corpus physicum ex materia, et forma, et humanum ex capite, brachiis, pectore, etc. Illa vero dicuntur componi cum his, quae licet in se non videantur composita, nec constent partibus, tamen ex se ordinantur ad compositionem alterius: sic genus et differentia ordinantur ad constituendam speciem, materia et forma ad componendum corpus, etc. Denique illa dicuntur componi post haec, quae scilicet constituuntur ex forma superveniente post unionem materiae cum forma; sic post unionem animae cum corpore, forma universalis hominis, nimirum humanitas, advenit ut hominem ex integro constituat. Prima compositio vocatur passiva, quia per eam res constituitur. Secunda activa, quia rem constituit. Tertia denominativa, quia rem non informat, sed denominat.

Notandum 3. Praeter duplicem generalem compositionis differentiam, physicae nimirum, et metaphysicae, quarum quaelibet fit quatuor modis, ut supra notavimus, duplex iterum compositionis genus a Doctore Subtili in 1. dist. 8. quaest. 2. n. 2. assignari. Aliud quidem ex actualitate, et possibilitate, quo fit ut cum nulla creatura necessario existat, nulla etiam est, quae non sit potens non existere, ac proinde, quae non dicat potentiam ad actum: quidquid enim ex nihilo formatum est, potest iterum in nihilum abire, ut rursus producatur, si Deus ita voluerit. Cum enim creatura existens media sit inter Deum summum ens, et possibilia, quae sunt vicina nihilo, etiam participat simul de actualitate Dei, et de possibilitate rerum capacium existentiae, seu possibilium. Alterum autem compositionis genus est ex entitate positiva, et ex privatione alicuius gradus, et perfectionis entis: cum enim creatura in se non contineat quaslibet entis perfectiones, consequens est ut illa componi videatur, tum ex perfectionibus, quas habet, tum ex negatione perfectionum, quas non complectitur. His praelibatis, sit

Conclusio unica. — Solus Deus est omnino simplex.

Haec est omnium Theologorum, et eam sic probat Doctor: Omnis creatura, aut est substantia, aut accidens: si accidens, necessario erigit in substantia recipi tamquam in subiecto, et sic potest componere cum subiecto unum compositum per accidens. Si est substantia, aut est substantia constituta ex partibus realiter distinctis, v. g. materia, et forma aut non est sic constituta. Si primum, illa erit propriissime composita; et consequenter non erit simplex: si secundum, aut erit completa substantialiter, aut incompleta. Si incompleta, poterit cum altera sua comparte facere unam per se substantiam; sic materia prima cum forma substantiali efficit corpus organicum. Si completa, poterit in se recipere accidens, et sic componere cum accidente compositum per accidens conflatum ex illa substantia, et accidente. Quod autem possit quaelibet substantia creata recipere accidens aliquod, patet, quia si aliqua non posset, maxime substantia perfectissime spiritualis, nempe Angeli: sed Angeli possunt recipere intellectiones, et volitiones, quibus intelligunt et volunt: neque enim illi actus sunt identificati realiter ipsis; tum quia alias essent formaliter, et necessario beati ex natura sua; beatitudo enim illorum consistit in intellectione, aut volitione, aut utraque: tum quia necessario intelligerent unica intellectione omne intelligibile, et sic intellectio eorum, et consequenter eorum Essentia, esset infinita: tum denique quia non dependerent in intelligendo ab ullo obiecto, nisi ab eo a quo dependent in essendo, nempe a Deo, et consequenter nihil intelligerent in proprio genere praeter Deum; quidquid enim intelligitur in proprio genere, intelligitur cum dependentia ab obiecto illo, quod sic intelligitur. — Qualibet etiam creatura duos alios habet compositionis modos: siquidem quosdam habet entis gradus, aliis autem plurimis caret. Quamquam enim homo Microcosmos, et totius mundanae compositionis compendium sit, quia habet esse cum lapidibus, vivere cum plantis, sentire cum animalibus, intelligere cum Angelis, et propterea a Christo appellatur omnis creatura, ita haec verba explicante S. Gregorio, Praedicate Evangelium omni creaturae, idest, homini; tamen certum est ipsum hominem innumeris defectibus laborare, et pluribus carere perfectionibus quas in ceteris creaturis relucere conspicimus. Unde non immerito eius inanitatem et vacuitatem aperiens Regius Vates ait Psalmo 143.: Homo vanitati similis factus est, et Psalmo 38.: Universa vanitas omnis homo vivens. — Constat pariter omnem creaturam actum et potentiam simul involvere; nulla namque est, quae ita tenacem ac immutabilem habeat existentiam, ut quolibet temporis momento in nihilum abire non possit. Unde merito concludendum cum S. Iob.: Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem, quanto magis hi qui habitant domos luteas, qui terrenum habent fundamentum, consumuntur velut a tinea?

Dices. Quae nec composita sunt, nec divisibilia, nec resolvi possunt in varias partes, sunt simplicia: sed talia sunt plura entia; punctum enim est indivisibile, sicut et unum; materia et forma non sunt compositae: suprema genera in alia resolvi nequeunt: ergo praeter Deum, plura sunt simplicia. — Distinguo maiorem: Simplicia sunt, aliqua simplicitate, concedo; omnimoda, nego. Ad minorem dico, ea quae proferuntur non esse quidem composita ex his, sed composita seu componibilia cum his; nam ex unitatibus numerus, ex punctis linea, ex generibus et differentiis species; et ex materia et forma, corpora physica constituuntur. Et consequenter haec omnimoda simplicitate simplicia dici nequeunt, cum ex se ad compositionem ordinentur; Deus autem hunc utrumque compositionis modum respuit.

Instabis. Deus etiam componi potest cum his; ergo non est omnimode simplex. Probatur antecedens: Deus uniri potest, et de facto Verbum unitum est humanitati ut cum ea faciat hominem Deum: sed haec unio est vera compositio. Probatur: talis est unio Verbi cum natura humana, qualis est unio animae cum corpore; sed haec est perfecta compositio: ergo et illa. Maior constat ex illo effato S. Athanasii in Symbolo: Sicut anima rationalis, et caro unus est homo: ita Deus, et homo unus est Christus. — Nego maiorem, et ad minorem illius probationis dico; unionem Verbi cum humanitate potius esse terminationem dependentiae, et communicationis hypostaticae, quam compositionem: omnis namque perfecta compositio fit, vel ex partibus quae sese mutuo perficiunt, vel ex iis, quae invicem uniuntur per modum actus, et potentiae. Verbum autem divinum habere nequit rationem actus, et partis; haec enim imperfectionem redolent, quae longe est a Deo removenda; et consequenter ipsius unio cum natura humana nequit esse vera compositio. — Ad auctoritatem S. Athanasii dico paritatem assumptam in eo solum consistere, quod quemadmodum anima rationalis per unionem cum carne non inquinatur nec transmutatur, ita nec Verbum aliquid detrimenti patitur per sui unionem cum humanitate; unde praemiserat S. Athanasius: Unus omnino, non confusione substantiae, sed unitate Personae.