Scotus Academicus, Tomus primus: De Deo in se subsistente

Notandum 1. Variam, ac multiplicem fuisse apud veteres, tam sacros quam profanos, Aeternitatis usurpationem. — Primo namque Aeternum idem quod Antiquum significat Genesis, 49.¹ ubi Iacob venturum Messiam praedicens, eum appellat desiderium collium aeternorum, id est veterum Sanctorum; qua ratione etiam David, Psalmo 75.² Montes aeternos appellat sanctos Angelos, aut veteres Patriarchas, dicendo: Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis, quam utique usurpationem aeternitatis ipsemet confirmat Psal. 76. ubi pridem elapsos annos, aeternos nominat dicens: Cogitavi dies antiquos, et annos aeternos in mente habui. — Secundo, interdum usurpatur aeternitas pro saeculo, seu periodo cuiuslibet rei, ac longaeva ipsius duratione. Sic Exodi 15.³ dicitur, Dominus regnabit in aeternum, et ultra, ubi alia versio: regnabit in saeculum, et ultra; qua etiam ratione Deus promisit Abrahae posteritatem longaevam, et stabilem dominationem, Genesis, 17. dicens: Dabo tibi, et semini tuo omnem terram Chanaam in possessionem aeternam. — Tertio Aeternum dicitur, quod habet quidem initium suae durationis, sed fine carebit. Sic Matthaei 25. reprobi Ibunt in supplicium aeternum, iusti vero in vitam aeternam. — Quarto aeternitas usurpari potest pro ea re, quae nec initium, nec finem haberet suae durationis, dependeret tamen a principio producente, qua ratione Philosophi aliqui censuerunt mundum esse productum ab aeterno, et in aeternum duraturum. — Quinto denique, proprie usurpatur aeternitas pro duratione illius, qui nec finem, nec initium, nec ullam causam sui productivam agnoscit, qualiter aeternitas soli Deo propria dicitur.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter varios sequentes durationis modos: nimirum tempus, aeviternitatem, sempiternitatem, et aeternitatem, quod Tempus sit duratio rei successivae secundum prius et posterius, quae habet initium et finem: Aeviternitas autem est duratio rei permanentis, et incorruptibilis ab intrinseco, quae initium quidem habet, sed non est habitura finem, qualis est duratio Angelorum, et animae rationalis. Sempiternitas vero dici potest eorum, quae carerent initio et fine secundum durationem, haberent tamen dependentiam a principio extrinseco producente, qualis esset duratio mundi, aut alicuius specialis creaturae, si ab aeterno fuisset producta, seu ut loquitur Richardus Victorinus, lib. 2. De Trinit., cap. 4. Sempiternum esse videtur, inquit, quod caret initio et fine; aeternum autem quod caret utroque, et omni mutabilitate; et quamvis forsitan neutrum sine altero inveniatur, recte tamen inter nominum significationem distinguitur. Unde infert: Quid itaque aliud est Aeternitas, quam diuturnitas sine initio et fine, et carens omni mutabilitate?

Notandum 3. Durationem solito dici mensuram rei perseverantis in suo esse, quae descriptio ut innotescat, distinguendum est triplex genus mensurae. Primo, est mensura Perfectionis iuxta illud Arist. 1. Metaphysicorum, cap. 3. In unoquoque genere est unum, quod est mensura ceterorum sub eodem genere. Secundo, mensura Notificationis, sic ulna notificat quantitatem panni. Tertio, est mensura Durationis, sic tempus dicitur mensura motus, aeviternitas mensura Angelorum, et aeternitas ab aliquibus mensura Dei appellatur. His praelibatis tria proponuntur in praesenti Quaestione resolvenda. Primum quidem quaenam sit aeternitatis genuina definitio, aut descriptio: secundum an aeternitas vere dici possit duratio: Tertium an habeat rationem mensurae respectu Dei, aut respectu creaturarum.

Conclusio prima. — Aeternitas recte describitur a Boetio, lib. 5. De Consolatione, Prosa sexta: Interminabilis vitae tota simul, et perfecta possessio; cui consonat illa, quam prius tradiderat Anselmus, cap. 21. Monologii dicens, Quid aliud est aeternitas, quae soli illi Deo convenit, quam interminabilis vita, simul, et perfecta tota existens? Praefatae autem Boetianae descriptionis singula verba ponderanda sunt, quodlibet enim eorum varium ac multiplicem sensum refert. Primo namque dicitur Possessio ad designandam eius firmitatem, certitudinem, et indeficientiam; illud enim possidere dicimur, quod firmiter, et inamissibiliter habemus, nec ab eo ullatenus dimoveri possumus.

Secundo, possessio dicitur vita; vita enim cum sit praestantissimus Divinitatis gradus, non immerito usurpatur pro ceteris Divinitatis praedicatis, tam essentialibus quam attributivis, ut observat Doctor Quodlibeto 6. Qua de causa (inquit) Christus volens indicare se totam Divinitatem a Patre accepisse per aeternam generationem, solius vitae meminit, dicendo Ioannis 5.: Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Tertio, interminabilis, id est, carens omni principio, et fine, non solum actu, sed etiam de potentia absoluta. Quarto, tota simul, ut distinguatur a tempore, cuius partes nusquam simul sunt; sed per successionem acquiruntur, ita ut ad unius praesentiam, ceterae evanescant. Duplex etiam per has particulas temporis imperfectio ab aeternitate excluditur, imperfectio scilicet divisionis, quae excluditur per particulam tota, et imperfectio successionis, quae per particulam simul tollitur. Quinto, denique, dicitur perfecte possessio, tum ut excludatur nunc temporis, quod licet totum simul sit, ac partes non habeat, tamen absolute non est quid perfectum, nec in eo res aliqua perfecte tenetur, ac possidetur: tum ut illa possessio denotetur esse independens, inamissibilis, et absolute necessaria. Vel (ut observat Doctor loco laudato) dicitur interminabilis, quia excludit desitionem; tota simul, quia excludit successionem; et perfecta possessio, quia excludit dependentiam, et participationem. Vel ut observat Seraphicus Bonaventura, lib. 1. Compendii Theologici cap. 18.:

In hac definitione tres ponantur conditiones, quae sunt inseparabiles ab aeternitate increata, quae Deus est, scilicet interminabilitas ibi, interminabilis vitae possessio; item invariabilitas ibi, tota simul; nihil enim variabile est in Deo, sed totum simul; item simplicitas ibi, perfecta; illud enim summe perfectum est, cui non est possibilis aliqua additio. Per primum, separatur Deus ab omni corruptibili. Per secundum, ab omni variabili. Per tertium, ab omni composito.

Vel denique, ut explicat Alensis q. 12. art. 2. membro 2.:

In praefata definitione tanguntur tres conditiones, quae sunt inseparabiles ab aeternitate increata, quae sunt interminabilitas, invariabilitas, simplicitas. Est enim quoddam, quod est terminabile, et ex parte ante, et ex parte post, ut generabilia et corruptibilia, ad quorum differentiam dicitur aeternitas interminabilis vitae possessio. Item sunt interminabilia sicut perpetua, et tamen sunt mutabilia, seu variabilia, ad quorum differentiam additur, tota simul; nihil enim variabile est totum simul, imo quaedam habet actu, quaedam nondum habet. Item quoddam est esse interminabile, et invariabile, sed tamen compositum est ex se, sicut Angelicum esse, quod habet compositionem (sicut dicit Boetius) ex eo quod est, et quo est, ad cuius differentiam additur, perfecta; illud enim summe perfectum est, cui non est possibilis aliqua additio, et ubi non est aliqua pars possibilis respectu totius, et simplicitate ista solus Deus perfectus est, qui quidquid est in eo est ipse. Per primum ergo separatur esse aeternitatis ab omni corruptibili, per secundum ab omni variabili, per tertium ab omni composito, sive sit compositum ex materia et forma, sive ex eo quod est et quo est, sive ex differentiis.

Observandum. — nihilominus cum Smisingo, quest. 1. de Aeternitate, num. 3., simplicitatem improprie assumi ad describendam aeternitatem, quia, inquit, ad durationem rei, per accidens aut materialiter videtur se habere quod sit simplex, loquendo de simplicitate, quae excludit compositionem ex subiecto, et forma; nam sicut aliqua entia magis simplicia, non magis participant de aeternitate, sed potius de tempore, ut accidentia, quae successive acquiruntur, quatenus sic producuntur, mensurantur tempore, eorum enim productio successiva est; substantiae vero, quae sunt compositae, mensurantur aevo, quod magis convenit cum aeternitate. Nisi forte simplicitatem usurpent, quatenus nimirum negat compositionem ex actu existentiae, et potentia obiectiva, qua simplicitas coincidit cum negatione dependentiae, vel eam proxime consequitur; eo enim quo aliquid est omnino independens, non habet ullam potentiam obiectivam: sed est ens necessarium, et simpliciter actu, ac proinde aeternum, et invariabile.

Conclusio secunda. — Aeternitas vere, et essentialiter dicitur duratio. Haec est communis inter Theologos contra Aureolum in 1. dist. 9. q. 2. art. 2. ubi affirmat aeternitatem non esse proprie durationem Divinitatis, sed esse ipsammet divinam naturam, quatenus vim habet coexistendi infinito tempori imaginario, sicut immensitas dicitur divina vis, qua Deus potest sese praesentem sistere in omni loco imaginabili.

Probatur primo Conclusio: Eo modo se habet aeternitas respectu Dei, quo aevum et tempus respectu creaturarum, nam aeternitas, aevum et tempus, sunt tres species sub eodem genere positae: sed aevum, et tempus sunt sub genere durationis, tempus enim dicitur duratio rerum successivarum et mutabilium, aevum, duratio rerum incorruptibilium, et permanentium: ergo a pari, etiam aeternitas dicenda est duratio entis immutabilis, et necessarii.

Secundo: Duratio nihil aliud est quam permanentia rei in suo esse, cum negatione desitionis eiusdem: sed revera Deus permanet in suo esse, et habet negationem desitionis, ac mutabilitatis ratione suae aeternitatis; aeternitas enim, ut dictum est, est interminabilis vitae, tota simul, ac perfecta possessio. Ergo est etiam vera Dei duratio.

Tertio: Si quid obsit, quominus aeternitas vera sit duratio, maxime quia, inquit Aureolus, omnis duratio ex se formaliter importat successionem, sive extensionem ad prius, et posterius: sed hoc aperte falsum est, imo potius formalis successio derogat durationi, dicitur enim aliquid durare, quamdiu permanet in esse, dum autem permanentiam deperdit, etiam et durationem amittit: ergo quanto minus amittit suum esse, tanto perfectius durare censetur: sed in successione amittitur esse, non enim eodem modo aliquid perseverat, nec tenaciter, et perseveranter est in actu, sed continuo transit de potentia ad actum: ergo successio non est formaliter de conceptu durationis, quatenus praecise duratio est, sed duratio secundum se praescindit a successione, et tantum importat rem actu existentem, et perseverantem: ergo cum aeternitas significet perseverantiam Dei in sua actuali existentia absque fine, principio, et ulla mutatione, ac dependentia, vere dicenda est duratio.

Dices 1. — ex Aureolo: omnis duratio est divisibilis secundum prius, et posterius: sed divinae existentiae non competit eiusmodi divisibilitas: ergo nec duratio. Minor patet, ex divina immutabilitate: Maior probatur. Omnis duratio alteri comparata, vel est maior, vel minor, vel aequalis; cum enim quaeritur quamdiu aliquid duraverit, respondetur tamdiu, quia vel fuit ante, vel post alterum, vel simul cum altero: sed hoc est existere, vel secundum prius et posterius, vel secundum coexistentiam divisibilem: ergo duratio est divisibilis.

Nego maiorem. — et ad eius probationem dico, quod quando duae durationes comparantur ad invicem secundum magnitudinem, et divisibilitatem, illa comparatio non fit secundum absolutam existentiam rerum durantium, sed secundum coexistentiam, in quo successio potest inveniri, licet existentia earum non sit successiva. Itaque cum aeternitas dicitur maior seu diuturnior aevo, vel tempore; cumque Deus dicitur extitisse prius creatura, nihil aliud intelligitur, quam aevum et tempus et creaturam non coextitisse Deo, et aeternitati, non autem in Deo, nec in aeternitate significatur aliqua successio, ut fusius probabimus quaestione sequenti.

Dices 2. — Omnis duratio intelligitur per modum cuiusdam extensionis, et morae, quam habet res durans: sed illa extensio, et mora concipi non potest secundum existentiam permanentem, et simultaneam: ergo debet esse successiva, et divisibilis. Maior patet propria nostra experientia; nullus enim aliter concipere potest durationem. Minor probatur: Partes extensionis non possunt facere maiorem, vel minorem quantitatem in duratione, nisi secundum earum successionem; lignum enim tripedale, v. g. non censetur magis durare ligno bipedali, quia maiorem habet extensionem perseverantem: ergo ut duratio rerum sit maior, vel minor, debet esse successiva.

Distinguo maiorem. — ita intelligitur secundum imperfectum nostrum modum concipiendi, concedo: secundum rei veritatem, nego: sicut enim spiritualia non possunt apprehendi positive, nisi per modum rerum corporearum, quae nostris sensibus obversantur, ita nec aeterna pro hoc statu concipimus, nisi per modum rerum temporalium, quae habent divisibilitatem in sua existentia, licet aeterna et aeviterna talem divisibilitatem non habeant, sed indivisibiliter et simultanee existant.

Dices 3. — Eo modo se habet divina aeternitas ad durationem, sicut se habet divina immensitas ad locum: at immensitas non ponit in Deo aliquam extensionem et magnitudinem permanentem, sed tantum dicit vim, qua Deus omnem locum attingere et penetrare potest: ergo etiam aeternitas non ponit in Deo aliquam durationem, aut moram divini esse formaliter, sed tantum significat vim, qua Deus attingit omnem durationem imaginabilem, absque ulla successione.

Respondeo distinguendo maiorem. — Eodem modo se habet aeternitas ad tempus, et durationem, quomodo se habet immensitas ad locum, et ubi; quantum ad hoc, quod quemadmodum immensitas, non infert in Deo aliquam divisibilitatem intrinsecam actualem, sed tantum virtualem, et extrinsecam, ut explicuimus, ita aeternitas se habet ad tempus, concedo; aliter, nego: aeternitas enim licet non dicat extensionem, et successionem formalem et intrinsecam, tamen importat et supponit virtualem, significatque illam Dei perfectionem, ratione cuius divisibiliter coexistere potest omni rei successivae, et divisibili.

Conclusio tertia. — Divina aeternitas non habet rationem mensurae, nec respectu Dei, nec respectu creaturarum. Haec est contra modernos Thomistas.

Probatur prima pars. — Si esset mensura respectu Dei, vel esset mensura passiva, seu potius mensurabilitas divinae Essentiae, aut eiusdem mensura activa, sed neutrum dici potest. Non quidem primum, mensura enim passiva dicitur tantum respectu activae: sed nulla est mensura activa extra Deum, quae possit eius essentiam mensurare secundum durationem. Si quae enim esset talis mensura, maxime duratio creata; sed haec talis esse nequit, quia duratio creata mensuraret divinam Essentiam, vel per simplicem applicationem, sicut ulna mensurat unicam panni ulnam, vel per repetitionem, sicut dies pluries repetiti mensurant unum annum, ulna pluries applicata mensurat pannum integrum: sed neutro modo duratio creata mensurare potest durationem Essentiae divinae: non quidem per simplicem applicationem, quia duratio creata finita est, increata vero est infinita, et consequenter cum non sint aequales, una non potest aliam mensurare per simplicem applicationem. Non etiam per repetitionem, quae enim ita mensurantur, habent principium, et finem: sed divina Essentia, nec principium, nec finem habet suae existentiae, et durationis: ergo nec mensurari potest duratione creata, et finita. — Non etiam habet rationem mensurae activae, quia, vel mensuraret praecise divinum esse, vel tantum durationem illius: non primum, quia mensura debet esse homogenea, seu similis mensurato, ut docet Aristoteles 10. Metaphysicorum cap. 3.; pondus enim metimur pondere, non vero extensione, et durationem duratione mensuramus, non autem pondere, aut longitudine; aeternitas autem non est similis rationis cum esse divino ut sic: magnitudo enim illius divini esse consideratur secundum virtualem intensionem, nimirum quatenus virtualiter complectitur infinitos numero gradus perfectionis, duratio autem attenditur secundum extensionem virtualem, quatenus nimirum coexistere potest infinito tempori si daretur. Adde quod duratio creata non mensurat esse creatum ut sic, plura namque diutius durant, quam alia, licet esse minus perfectum habeant. — Non etiam aeternitas dici potest mensurare durationem divini esse, quia mensura distingui debet a mensurato. Est enim, inquit Aristoteles, laudato cap. 2. id, quo quantum cognoscimus, seu mensura ducit nos in cognitionem quantitatis alterius: sed aeternitas est ipsamet duratio divini esse: ergo non potest hanc durationem metiri, alias diceretur mensura sui ipsius, et in sui ipsius notitiam duceret. — Concludendum ergo cum S. Thoma in 1. dist. 19. quest. 1. art. 1. ad quartum, quod divina magnitudo nullo modo est mensurabilis, vel mensurata, nec ab alio, nec a se. Primo quia mensuratio ponit terminationem, divina autem magnitudo non habet terminum, intra, nec extra, et ideo infinita dicitur, non quidem per extensionem privative, sed per negationem termini. Ubi duas alias subdit rationes: primo, quia si aliquid esset mensura Dei, esset aliquid in Deo, quod non esset ipse Deus, commensuratio enim, inquit, non est unius quantitatis ad se, sed duarum. Secundo, sicut omne movens reducitur ad aliquod movens non motum, ita omnis mensura reducitur ad aliquam mensuram immensurabilem: ergo quemadmodum Deus est movens non motus, ita dici debet mensura immensurabilis. Quibus patet nuperos Thomistas longe a sui Doctoris sententia deviare.

Probatur secunda pars. — nimirum quod Aeternitas non possit esse mensura durationis rerum creatarum. Vel enim illam durationem mensuraret per adaequationem seu simplicem applicationem, vel per repetitionem: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, cum duratio creata non sit aequalis aeternitati; illa enim est finita, et limitata; haec infinita, illimitata, et independens; inter finitum autem, et infinitum nulla est aequalitas. Non etiam secundum, mensura enim per repetitionem est minor mensurato; sic dies minor est anno, et ulna brevior panno plurium ulnarum: sed aeternitas non est minor duratione creata; imo infinite maior: ergo neutro modo potest illius esse mensura.

Confirmatur. — Si aeternitas dici posset mensura rerum creatarum successivarum, vel eas mensuraret secundum unam partem motus et temporis prius quam alteram, vel simul et indivisibiliter omnes temporis et motus partes attingeret: sed neutrum dici potest: ergo non potest esse mensura rerum creatarum, saltem temporalium et successivarum. Consequentia patet; minor etiam est evidens. Primum enim est contra rationem aeternitatis, quae cum sit tota simul, et perfecta possessio non potest habere ullam successionem, nec in se, nec in mensuratione. Secundum autem est contra naturam temporis, cuius partes sunt in continuo fluxu, nec possunt simul existere, nec proinde alteri permanenti, et indivisibili simul, et permanenter coexistere, ut ab eo mensurentur.

Dices. — Mensura est id quo cognoscimus, quanta sit rei duratio, aut quanta sint rei durantis partes: sed per aeternitatem cognoscimus quanta sit, quamque extensa Dei duratio: ergo aeternitas veram habet rationem mensurae respectu Dei.

Distinguo maiorem. — Per mensuram cognoscimus rei quantitatem definite et distincte, concedo: indefinite, et confuse, nego: mensura enim, ut iam diximus ex Aristotele, ducere debet in cognitionem distinctam, et determinatam quantitatis alterius, ad hoc enim assumitur. Similiter distinguo minorem: per aeternitatem cognoscimus Dei durationem distincte et definite, ita quod evidenter dicere possimus, tanta est, et non maior, nec minor Dei duratio, sicut dicitur de qualibet re creata quod tot dies, vel menses, vel annos, vel saecula habeat, nego: cognoscimus indistincte, confuse, et indefinite, ita quod dicere possimus, Dei duratio non habet principium, nec est habitura finem, concedo: hoc autem non sufficit ad rationem perfectae mensurae, qua mensurati extensionem distincte notificare debet.