De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum de potentia Dei absoluta creari possit aliqua substantia intellectualis, cui ex solis viribus naturae competat diligere Deum super omnia, ut est auctor gratiae, et alios actus supernaturales elicere.

I. CONSIMILEM difficultatem S. Thomas pertractat in particulari de visione beatifica 1. p. q. 12. ar. 4. et 5. et ibi eius interpretes. Sed quoniam ex eius intelligentia dilucidiora fient, quae de viribus naturalibus creati arbitrii in superioribus dicta sunt, et quae de necessitate, et quidditate gratiae dicentur infra; visum est in praesenti generaliter de omnibus actibus supernaturalibus idipsum inquirere.

Est ergo prima sententia asserentium, esse creabilem a Deo substantiam intellectualem, cui sit connaturale, ex propriis viribus, videre Deum per essentiam, et alios actus supernaturales elicere. Adduntque nullam sibi occurrere rationem, quae evidenter demonstret, id esse impossibile.

Probatur primo haec sententia. Deus potest creare aliquam substantiam supernaturalem, ex qua ad modum passionis fluat lumen gloriae, et alii supernaturales habitus fidei, charitatis, etc. ergo poterit creare substantiam, cui connaturale sit videre Deum per essentiam, et illum super omnia, ut est auctor gratiae, diligere. Probatur consequentia: nam, cum lumen gloriae, et habitus charitatis sit virtus activa, ad videndum Deum, et illum, ut est auctor gratiae, diligendum, cui fuerint connaturales huiusmodi habitus, erit etiam connaturale, Deum per essentiam videre, et illum, ut est auctor gratiae, diligere. Antecedens autem probatur: nam Deus producit de facto accidentia supernaturalia, ut habitum gratiae, et charitatis: ergo non implicat, quod producat aliquam substantiam supernaturalem, ex qua fluat lumen gloriae, et alii habitus infusi. Non enim est assignabilis sufficiens ratio, propter quam dari possint accidentia creata supernaturalis ordinis, et implicet, dari substantiam creatam eiusdem ordinis.

Confirmatur. Accidens est quaedam participatio substantiae: ergo, si datur accidens supernaturale, creari poterit a Deo substantia supernaturalis, ex qua supernaturalia accidentia ad modum proprietatis naturalis dimanent.

Secundo arguitur. Quod est accidens commune, respectu unius, est, aut esse potest propria passio, respectu alterius; ut patet in calore, qui, respectu aquae, est accidens commune, et separabile; respectu autem ignis, est propria passio naturaliter dimanans ab eius essentia; sed gratia habitualis, et alii habitus infusi sunt accidentia communia, et separabilia, respectu hominis: ergo creabilis est a Deo aliqua substantia, ex qua, per modum passionis, huiusmodi habitus dimanent.

Tertio. Gratia habitualis, et charitas est connaturalis animae Christi, ut videtur docere S. Thom. 3. p. q. 2. ar. 12. et S. Aug. in Enchirid. ad Laurent. cap. 40. sed anima Christi est substantia creata: ergo alicui substantiae creatae connaturalis est, aut esse potest gratia, et charitas: ergo etiam erit illi connaturale diligere Deum super omnia, ut est auctor gratiae. Probatur consequentia: nam, cui habitus est connaturalis, est etiam connaturalis actus ab eodem habitu procedens.

II. Quarto. Si propter aliquam rationem non posset communicari alicui substantiae creatae, vel creabili, ut ex solis viribus naturae videat Deum per essentiam, et actu sibi connaturali illum diligat, inquantum est auctor gratiae; maxime, quia hoc est propria perfectio, et connaturalis solius Dei; sed haec ratio nihil concludit: ergo. Minor probatur: nam etiam est propria perfectio, et connaturalis Dei, habere esse, et existere: dicitur enim ex persona Dei Exod. 3. Qui est, misit me ad vos. Et iterum: Ego sum, qui sum. Et tamen de facto, Deus communicat creaturis, ut ex propriis principiis habeant esse, et existere: connaturale est enim homini esse, et Angelis connaturale est, incorruptibiles esse, ut prima parte docet Sanctus Thomas: ergo, quamvis videre Deum per essentiam, et illum, inquantum est auctor gratiae, super omnia diligere sit connaturale ipsi Deo; poterit communicari purae creaturae, ut ex principiis naturae Deum clare videat, etc.

Confirmatur. Solum est incommunicabile creaturae, quod habeat a seipsa esse, et operari: non tamen est ei incommunicabile, habere ex principiis naturae esse dependens a Deo, ut a prima causa efficiente, et similiter operari: ergo etiam poterit communicari creaturae, quod dependenter a Deo, ut a prima causa efficiente, per suam substantiam sit ordinis supernaturalis: sicut communicatur illi, quod per suam substantiam habeat esse naturale: non ergo repugnat, dari substantiam supernaturalem, ex qua habitus supernaturales ad modum passionis dimanent: poterit ergo illa substantia creata, ex propriis naturae principiis, clare videre, et super omnia diligere Deum, et alios actus supernaturales elicere.

Quinto arguitur, destruendo rationem S. Thomae. Ex eo enim probat, esse impossibile, intellectum creatum per sua naturalia, divinam essentiam videre, quia Deus, cum sit suum esse, excedit modum essendi, et cognoscendi cuiuscumque intellectus creati, et ita non potest ab eo, propriis viribus, evidenter cognosci: nam cognitum est in cognoscente, secundum naturam cognoscentis; sed haec ratio est nulla: ergo. Minor probatur: nam ex illo principio S. Thomae, cognitum est in cognoscente, secundum modum cognoscentis; non sequitur, quod natura cognoscentis, debeat aequari cum obiecto cognito; sed solum infertur, quod cognitio debeat esse proportionata cognoscenti; alias enim Angelus inferior, ex viribus naturae, non posset quidditative cognoscere superiorem: nam modus essendi superioris angeli excedit modum essendi angeli inferioris: ergo, quamvis intellectus creatus non possit, per sua naturalia, adaequari essentiae divinae, quantum ad modum essendi; poterit nihilominus, de potentia Dei absoluta, viribus naturae, divinam essentiam cognoscere.

Confirmatur: nam sequeretur ex ratione S. Thomae, quod intellectus creatus, adhuc illustratus lumine gloriae, non posset clare videre essentiam divinam; consequens est erroneum: ergo. Sequela probatur: nam intellectus creatus, etiam cum lumine gloriae, non adaequat modum essendi ipsius¹ essentiae divinae: nam adhuc cum lumine gloriae non est purus actus, nec suum esse; sed semper habet admixtam potentiam: ergo.

III. Secunda sententia est S. Thom. 1. p. q. 12. artic. 4. et 5. et quaest. 4. de malo, art. 1. ad 14. et quaest. 8. de veritate, artic. 3. et in 4. sent. distinct. 49. quaest. 2. artic. 6. et 12. quaest. 5. ar. 5. ubi aperte docet, nullum intellectum creatum posse, ex solis naturae viribus, Deum per essentiam videre; et idem dicit de aliis actibus supernaturalibus 1. 2. q. 109. ar. 5. et 6. et rationes S. Thom. concludunt, id esse impossibile, etiam per potentiam Dei absolutam. Eamdem sententiam sequuntur communiter Thomistae: eam docet expresse Caietanus 3. p. q. 76. art. 7. §. ad evidentiam, ubi ait, quod entia, ex suo genere supernaturalia, nulli possunt enti esse, aut fieri connaturalia. Et idem dicit 1. p. q. 12. art. 5. ad 3. Durandi. Ad cuius explicationem notandum primo, quod modus cognoscendi sequitur modum essendi;² unde sicut distinguuntur quatuor gradus rerum, et potentiarum in modo essendi; ita debent distingui in modo cognoscendi. Primus gradus est rerum corporalium, sive potentiae corporalis, quae utitur organo corporeo, et huiusmodi potentiis connaturale est cognoscere res, secundum quod sunt in materia individuali: unde sensus non potest cognoscere, nisi singularia, iuxta illud Arist. Sensus est singularium; intellectus autem universalium. Secundus est potentiae, quae, secundum se non dependet a materia, neque utitur organo corporeo,³ verumtamen ratione status dependet in sua cognitione ab individuis materialibus, a quibus abstrahit naturam universalem, quam cognoscit, sicut intellectus hominis: et huic intellectui connaturale est cognoscere naturam abstractam a materialibus individuis: Unde non potest, per solas vires naturae, quidditative cognoscere substantias separatas a materia, ut docet S. Tho. 1. p. q. 88. art. 1. et 2. Tertius gradus est potentiae, quae neque est materialis, neque in materia, habet tamen aliquam potentialitatem, et imperfectionem quamdam admixtam, eo quod non est suum intelligere, nec suum esse, sicut intellectus Angelicus; et huic est connaturale cognoscere naturas per se existentes sine materia, quae non sunt suum esse, neque ipsa actualitas. Quartus, et supremus modus, seu gradus potentiae est, quae neque est materialis, neque in materia, neque habet aliquam potentialitatem, sed est suum esse per essentiam, sicut intellectus divinus, cui tantum connaturale est, videre clare ipsum esse per se subsistens, cuiusmodi est essentia divina.

IIII. Notandum secundo, quod propositio illa assumpta a S. Thoma; cognitum est in cognoscente, secundum modum cognoscentis; sic est intelligenda, quod inter obiectum cognitum, et virtutem cognoscitivam ipsius cognoscentis, debet esse proportio, taliter quod obiectum cognitum, et virtus cognoscentis sint eiusdem ordinis.⁴ Cum ergo implicet contradictionem, quod aliquis intellectus creatus, per sua naturalia, sit ordinis divini; evidenter sequitur, quod non possit, per vires naturae, videre Deum per essentiam. Quod autem nullus intellectus creatus, vel creabilis possit esse per sua naturalia ordinis divini, ex eo patet; quoniam alias esset Deus per essentiam; quod implicat. Nulla enim substantia habet per sua naturalia, quod sit ordinis divini, nisi solus Deus: ergo, neque intellectui creato potest competere, quod per suam essentiam sit ordinis divini.

V. Ex his fundamentis deducitur evidens ratio pro conclusione Sancti Thomae. Nihil, quod est inferioris naturae, quantum ad praedictos quatuor gradus essendi, potest per sua naturalia cognoscere quidditative id, quod est superioris naturae; anima enim rationalis, quandiu habet modum essendi in corpore, non potest per sua naturalia cognoscere quidditative Angelum, qui habet modum essendi extra omne corpus;⁵ sed essentia divina habet modum essendi superioris ordinis ad quemlibet intellectum creatum, et creabilem, quia essentia divina est suum esse, et purus actus, nullus autem intellectus creatus, aut creabilis est, aut esse potest suum esse, aut purus actus: ergo nullus intellectus creatus, aut creabilis potest per sua naturalia, Deum per essentiam videre.

Secundo probatur. Fides Catholica docet, visionem beatificam esse supra totam naturam intellectus creati, ut patet ex Concilio Viennensi sub Clemente V. et habetur in Clementina Ad nostrum, de haereticis: ubi, inter errores Begardorum, et Veguinorum, damnatur quintus, quod scilicet quaelibet intellectualis natura in seipsa naturaliter est beata, quodque anima non indiget lumine gloriae, quo elevetur ad Deum videndum: Et probatur ex illo 1. ad Tim. 6. Lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum videt, sed nec videre potest, scilicet ex viribus naturae. Et Isai. 64. Oculus non videt, Deus, absque te, quae praeparasti expectantibus te. Et ad Rom. 6. Gratia Dei vita aeterna. Ergo nullus intellectus creatus potest, per sua naturalia, Deum per essentiam videre: alias enim visio beatifica non esset supra totum ordinem naturae.

VI. Respondet, ex praedictis locis Scripturae, et Concilii solum haberi, visionem beatificam esse supra omnem naturam intellectus creati; non tamen definiunt, quod sit supra naturam cuiuscunque intellectus creabilis, de potentia Dei absoluta, quia solum loquuntur de intellectu creato a Deo, vel creando. Haec tamen solutio non videtur verbis Scripturae, et Concilii congruere: nam absolute docent, quod visio beatifica est supernaturalis: ergo sentiunt, eam esse supra omnem facultatem naturae creatae, et creabilis. Probatur consequentia: nam, quod est supra facultatem huius naturae creatae, et non alterius, non dicitur simpliciter supernaturale, sed secundum quid, sicut ignire non est aliquid supernaturale simpliciter, quia licet sit supra naturam aquae, non tamen est supra naturam ignis.

Tertio probatur. Nullus potest videre Deum clare, nisi essentia divina uniatur eius intellectui, in ratione speciei intelligibilis: quia, ut docet Sanctus Thomas, per nullam speciem creatam potest Deus quidditative cognosci;⁶ sed implicat, quod aliquis intellectus creatus, vel creabilis habeat per facultatem naturae, sibi unitam essentiam divinam, in ratione speciei intelligibilis: ergo. Confirmatur. Lumen gloriae, ex natura sua, est dispositio ad hoc, quod essentia divina recipiatur in intellectu creato per modum speciei intelligibilis: ergo non potest esse connaturale alicui intellectui, nisi illi sit connaturale habere sibi unitam essentiam divinam. sicut calor, ut octo, non potest esse alicui connaturalis, nisi cui est connaturalis forma ignis, eo quod ex natura sua, est ultima dispositio ad ignem; sed nulli intellectui creato est connaturale habere essentiam divinam sibi unitam: ergo non potest esse illi connaturale, habere lumen gloriae: ergo nec visio beatifica potest esse illi connaturalis. Probatur ista consequentia: quoniam, ut infra patebit, lumen gloriae est simpliciter necessarium ad videndum Deum quidditative.

VII. Quarto. Impossibile est, aliquam substantiam intellectualem a Deo creari, cui ex natura sua competat esse impeccabilem: quoniam eo ipso, quod liberum arbitrium producitur ex nihilo, est ex natura sua defectibile, et peccabile.⁷ Ita docet Sanctus Augustinus, lib. 12. de Civitate Dei, cap. 1. et lib. 2. de vitiis, et concupiscentiis, cap. 28. S. Greg. 25. moral. c. 5. Nissenus, lib. 1. de libero arbitrio, cap. ult. Damasc. lib. 2. fidei orthod. cap. 27. Cyrillus, lib. 11. in Ioan. cap. 25. Rupertus, lib. 1. in Gen. cap. 15. Sanctus Thomas 2. sent. distinct. 34. quaest. 1. art. 3. ad quartum: ergo etiam est impossibile, dari substantiam intellectualem creatam, cui, ex naturae principiis, competat videre Deum per essentiam. Probatur consequentia: nam ad claram visionem divinae essentiae necessario consequitur impeccabilitas, ut 1. 2. q. 5. ar. 4. docet S. Thomas.

Quinto id ipsum probatur generaliter de omnibus habitibus, et actibus supernaturalibus fidei, spei, et charitatis: nam, ut disp. 64. dictum est, etiam huiusmodi actus sunt, secundum substantiam, supernaturales, sicut est visio beatifica: ergo non possunt esse connaturales ulli substantiae creatae, vel creabili; aut produci ab illa ex solis viribus naturae.

Sexto arguitur. Ea, quae in suo conceptu formali important infinitam perfectionem, non possunt, etiam per Dei potentiam absolutam, purae creaturae communicari, sicut esse purum actum, habere esse a seipso, et similia: sed producere actus supernaturales ex propriis principiis naturae, importat formaliter infinitam perfectionem, quoniam ad hoc requiritur, ut suppositum eliciens illos actus, secundum se, sit ordinis divini, et consequenter Deus per essentiam: ergo.

VIII. Septimo. Impossibile est, quod gratia habitualis sit connaturalis alicui substantiae creatae, vel creabili: ergo etiam est impossibile, quod charitas, vel eius actus sit ei connaturalis, aut ex solis viribus naturae procedens.⁸ Probatur consequentia: nam cui non est connaturalis essentia, non potest esse connaturalis propria eius passio: charitas autem sequitur ad gratiam habitualem, tamquam propria passio, ut prima secundae docet Sanctus Thomas. Et antecedens probatur, quia contra rationem gratiae est, quod sit debita naturae; ex eo enim gratia dicitur, quia gratis datur, et non ex debito secundum illud Apostoli: Non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia.⁹

AD primum argumentum negatur antecedens. Ad probationem autem respondetur, non esse eamdem rationem de accidentibus, et substantia: etenim accidentia non subsistunt per se, neque habent esse, ut quod, sed solum, ut quo aliquid accidentaliter est tale; et ideo non implicat, Deum producere accidentia supernaturalis ordinis, per quae natura intellectualis elevetur accidentaliter ad esse supernaturale, et ad supernaturales operationes. Caeterum substantia creata est per se subsistens, ut quod: similiter etiam intellectus creatus, quamvis non sit per se subsistens; consequitur tamen ad modum passionis ex principiis naturae creatae, per se subsistentis. Unde, si daretur substantia, vel intellectus creatus, qui ex natura sua esset ordinis divini, sequeretur, quod esset Deus per naturam, et non per gratuitam, et accidentariam participationem, quod est impossibile.

Ad confirmationem respondetur¹⁰, accidentia naturalis ordinis esse quamdam participationem substantiae creatae in genere causae materialis, vel formalis, aut etiam efficientis, quia vel dimanant ab ipsa substantia creata per simplicem resultantiam, ut propriae passiones, vel dependent ab ea, ut a causa efficiente, vel materiali. Caeterum accidentia supernaturalis ordinis non sunt participatio substantiae creatae, sed divinae: charitas enim creata est participatio infinitae charitatis Spiritus sancti, ut 2. 2. quaest. 24. art. 7. in corpore docet Sanctus Thomas, et similiter gratia est participatio naturae divinae, secundum illud: Magna, et pretiosa nobis promissa donavit, ut divinae essemus consortes naturae.¹¹ Unde non est simile.

IX. Ad secundum respondetur, non esse necessarium, quod omne accidens commune sit propria passio, respectu alicuius subiecti. Nigredo enim non est, proprie loquendo, passio corvi, vel alterius suppositi, sed accidens consequutum ratione materiae. Propria enim passio consequitur ad naturam ratione formae. Unde non est necesse, quod gratia habitualis, et alii habitus infusi sint propriae passiones, respectu alicuius substantiae creabilis.

Ad tertium respondetur, quod gratia habitualis, et charitas dicitur connaturalis respectu Christi Domini: non quidem quasi causata fuerit ex principiis humanae naturae in Christo, sed quia a nativitate illam habuit, et quia ex divina natura, quae in eodem supposito verbi coniuncta erat naturae humanae, processit, ut 3. p. q. 2. ar. 12. explicat S. Thomas.¹²

Ad quartum respondetur, perfectiones Dei esse in duplici differentia: quaedam in suo conceptu formali non includunt infinitatem, sed abstrahunt ab illa, ut esse, vivere, intelligere; et huiusmodi perfectiones sunt communicabiles creaturis.¹³¹⁴ Aliae vero perfectiones in suo conceptu formali includunt infinitatem, ut esse purum actum, creare: et huiusmodi perfectiones ita sunt Dei propriae, ut purae creaturae communicari non possint. Et per haec patet ad confirmationem.

X. Ad quintum respondetur, rationem S. Thomae esse demonstrativam, ut patet ex eius fundamentis superius explicatis. Et ad impugnationem respondetur, quod modus essendi Angeli superioris, excedit modum essendi Angeli inferioris, quantum ad gradum specificum, non autem, quantum ad gradum genericum, secundum quod distinguuntur quatuor gradus essendi, et cognoscendi superius explicati.¹⁵ Unde bene potest Angelus inferior naturaliter cognoscere quidditative Angelum superiorem.

Ad confirmationem negatur sequela. Ad probationem respondetur cum¹⁶ Ferrariensi, 3. cont. Gent. cap. 54. circa 6. dubium; quod licet intellectus cum lumine gloriae non sit suum esse, nec purus actus, tamen lumine¹⁷ gloriae est dispositio ad recipiendam essentiam divinam, in ratione speciei intelligibilis; quae est suum esse, et purus actus: et per consequens est eiusdem ordinis cum Deo;¹⁸ quoniam dispositio ultima, ut sic, est eiusdem ordinis cum forma. Unde S. Thom. in 4. dist. 49. q. 2. ar. 6. in corp. explicans, qualiter intellectus creatus sine lumine gloriae non habeat proportionem cum visione beatifica, et per illud lumen eidem visioni sit proportionatus, ait: Ultima dispositio ad formam secundum eamdem rationem recipitur in perfectibili, et forma ipsa: ita quod si unum est naturale, et aliud, quia perfectibile per ultimam dispositionem ad formam contingit ipsam formam: forma autem, quae est divina essentia, omnem facultatem, et capacitatem naturalem excedit. Potentia enim, et proprius eius actus semper accipiuntur in eodem genere. Unde potentia, et actus dividunt quodlibet genus entis, ut patet in 3. physic.¹⁹²⁰ et ideo facultas, sive potentia creaturae non se extendit, nisi ad sui generis formam, et sic essentia divina, quae est extra omne genus, excedit naturalem facultatem cuiuslibet intellectus creati: et ideo dispositio ultima, quae est ad unionem intellectus cum tali essentia, excedit omnem facultatem naturae. Unde non potest esse naturalis; sed supra naturam: et ista dispositio est lumen gloriae, de quo dicitur in Psalm. 35. In lumine tuo videbimus lumen. Idem dicit q. 8. de veritate, art. 3. in corp. Ubi ex illo principio Dispositio ultima ad formam, et forma sunt unius ordinis in hoc, quod si unum est naturale, et reliquum: infert, fieri non posse, quod intellectus creatus, ex suis naturalibus principiis, videat Deum per essentiam, quia est impossibile, ut lumen gloriae, quod est dispositio, ut essentia divina uniatur intellectui creato in esse intelligibili, sit connaturale alicui substantiae creatae. Et intelligit id esse impossibile etiam de potentia absoluta, ut ex discursu articuli, et ex aliis locis supra inductis colligi potest. Quia ergo intellectus, per lumen gloriae, efficitur Deiformis, iuxta illud 1. Io. 3. Scimus autem, quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, eo quod est forma pertinens ad ordinem divinum; ideo intellectus creatus illustratus lumine gloriae, potest ad claram Dei visionem pertingere. Respondetur secundo, quod, ut intellectus per sua naturalia cognoscat quidditative aliquod obiectum; requiritur, quod habeat eumdem modum essendi cum illo, non autem est hoc necessarium, quando per formam superiorem elevatur ad talem cognitionem. Etenim anima rationalis adhuc existens in corpore potest supernaturaliter Angelum cognoscere quidditative; quamvis habeat inferiorem modum essendi. Ratio enim S. Thomae solum procedit de cognitione connaturali, ut manifeste colligitur ex contextu articuli.

Libri Septimi Finis.