De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice. This edition contains Book I: the prooemium and five preliminary disputations on Pelagian and Semi-Pelagian teaching, Manichaean and Reformation positions, Catholic theologians, and the authority of Augustine and Thomas Aquinas. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
✦ This work is being completed — add a section.
Liber Primus
Prooemium: divisio totius operis
Disputatio I: Utrum Pelagiani aliquando admiserint dari divinitus ad salutem, vel ad implendum legis praecepta aliquam gratiam interiorem, sive aliquod Dei auxilium supernaturale
Disputatio II: Quam gratiam tanquam necessariam ad salutem admiserint Semipelagiani, et in quo eorum sententia cum errore conveniat Pelagianorum, vel ab eo discedat
Disputatio III: Quid olim Manichaei, et his temporibus Lutherani et Calviniani circa necessitatem gratiae et vires naturales nostri arbitrii senserint
Disputatio IV: Quid nonnulli Doctores Catholici sentiant circa vires naturales Liberi arbitrii, ac illius concordiam cum divina praescientia, providentia, praedestinatione, et cum efficacia auxiliorum gratiae
Disputatio V: Quantam auctoritatem circa materiam praedestinationis et gratiae habeat sancti Augustini sententia, et utrum liceat ab ea discedere
Liber Secundus
Prooemium
Disputatio I: Utrum convenienter dividatur scientia Dei, in scientiam simplicis intelligentiae, et scientiam visionis.
Disputatio II: Utrum Scientia Dei sufficienter dividatur in scientiam mere naturalem, et mere liberam: an praeter utramque sit in Deo scientia media constituenda, respectu futurorum conditionatorum, ab humana voluntate dependentium.
Disputatio III: Utrum omnes res futurae sint actu praesentes in aeternitate secundum proprias existentias, quas habebunt in propria mensura.
Disputatio IV: Utrum Deus certo cognoscat futura contingentia, propter praesentialitatem realem in aeternitate,antequam fiant,et utrum huiusmodi existentia aliquid conducat ad certitudinem, et infallibilitatem cognitionis Divinae.
Disputatio V: Utrum Deus certo, et infallibiliter cognoscat omnia futura contingentia in decreto,sive in praedeterminatione suae divinae voluntatis.
Disputatio VI: Utrum Deus cognoscat certo, et infallibiliter peccata futura, in aliquo decreto suae Divinae voluntatis.
Disputatio VII: Utrum Deus cognoscat certo et infallibiliter futura contingentia in praedeterminatione causarum secundarum, praesertim quando causae secundae sunt liberae.
Disputatio VIII: Utrum praescindendo omnem praedeterminationem Divinae voluntatis, et existentiam in aeternitate, possit assignari alia ratio certitudinis scientiae divinae, ex parte videlicet veritatis obiecti.
Disputatio IX: Utrum Deus ante decretum suae voluntatis certo cognoscat futura contingentia, ut futura sunt,in ideis eorum.
Disputatio X: Utrum sit in Deo coniecturalis cognitio. quid in particulari faciet creata voluntas, si in talibus circumstantiis constituatur.
Disputatio XI: Utrum haec causalis sit vera: Quia hoc futurum est, ideo praescitur a Deo; an vero e converso: Quia Deus praescit aliquid futurum esse, ideo sit futurum.
Disputatio XII: Utrum Deus immediate per suam scientiam, sive per suum intellectum producat res ad extra; an vero praeter intellectum, et voluntatem sit in illo constituenda tertia potentia exequutiva, per quam res immediate producantur.
Liber Tertius
Prooemium
Disputatio I: Utrum motio Dei actualis; qua indigent omnes causae secundae, ut suum effectum, vel operationem producant, sit influxus immediatus in ipsam causam secundam; an vero sit solum influxus immediatus cum causa secunda in eius effectum.
Disputatio II: Quidnam sit motio illa praeuia, qua Deus movet, et applicat causas secundas ad operandum.
Disputatio III: Utrum concursus Dei generalis, quo causas secundas constitutas in actu primo, per formas supernaturales adiuvat ad supernaturales actus producendos, sit supernaturalis; an vero eiusdem ordinis cum concursu generali ad actus mere naturales.
Disputatio IV: Utrum concursus Dei generalis, praesertim respectu actuum a libero arbitrio creato dependentium; sit secundum se indifferens.
Disputatio V: Utrum Deus, absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis vere efficienter, sive ad modum causae physicae, praedeterminet omnes causas secundas, tam naturales, quam liberas ad suas operationes, salva earum natura, et libertate.
Disputatio VI: Utrum Deus, praeuia motione, voluntati creatae inhaerente, eam ad modum causae physicae moveat, applicet, seu praedeterminet ad omnes suos actus bonos in particulari, salva ipsius libertate.
Disputatio VII: Utrum Deus praeuia motione liberum arbitrium vere efficienter, sive ad modum causae physicae praemoveat ad actum peccati, inquantum actus, et ut ens est.
Disputatio VIII: Utrum omnes actus contingentes, et liberi, a Deo praedeterminati, necessario fiant necessitate infallibilitatis, sive ex suppositione praedeterminationis divinae voluntatis.
Disputatio IX: Utrum prima radix contingentiae sit efficacia, sive omnipotentia divinae voluntatis.
Disputatio X: Utrum aliquis effectus possit dici formaliter contingens in ordine ad causalitatem Dei, praesertim quando immediate producitur ab illo.
Liber Quartus
Prooemium
Disputatio I: Utrum Deus habeat providentiam, non solum omnium generum, et specierum; sed etiam omnium individuorum in particulari, secundum omnes circumstantias loci, temporis, etc.
Disputatio II: Utrum mala poenae sint per divinam providentiam absoluta, et efficaci voluntate volita, et praedeterminata in particulari, an solum permissa.
Disputatio III: Utrum sit de ratione providentiae Divinae non solum ordinatio mediorum in finem, sed etiam assequutio finis a Deo intenti.
Disputatio IV: Utrum causae secundae contingentes, et liberae possint se subtrahere, vel exire ab ordine, qui per Divinam Providentiam est eis praefixus.
Disputatio V: Utrum liberum arbitrium creatum omnipotenti Deo valeat resistere, vel contra ordinem divinae providentiae reniti.
Liber Quintus
Prooemium
Disputatio I: Utrum omnes explicationes, quas S. Augustinus tribuit verbis illis Apostoli: Deus vult omnes homines salvos fieri; sint legitimae.
Disputatio II: Quid sit voluntas Dei antecedens, quid voluntas consequens, et utrum voluntas antecedens importet formaliter in Deo aliquem actum conditionatum, seu velleitatem.
Disputatio III: Quid sit praedestinatio, et in quo actu formaliter consistat, an in actu voluntatis, vel potius in actu intellectus.
Disputatio IV: Utrum bonus usus auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, sit effectus Praedestinationis.
Disputatio V: Utrum bonus usus liberi arbitrii, procedens ex auxilio gratiae, sit causa, ratio, vel conditio, sine qua non, praedestinationis in Adultis.
Disputatio VI: Utrum praedestinatio Parvulorum fuerit dependens ex praescientia boni usus liberi arbitrii parentum, vel aliorum, per quos ad baptismi gratiam pervenerunt; et eam praesupponat.
Disputatio VII: Utrum merita Christi praevisa sint causa praedestinationis nostrae, quantum ad integrum effectum.
Disputatio VIII: Utrum gratia status innocentiae fuerit Adae collata ex meritis Christi.
Disputatio IX: Utrum praedestinatio, quantum ad effectus assequutionem, sit certa, et infallibilis, certitudine ordinis, et causalitatis mediorum.
Disputatio X: Utrum possit aliquis, seclusa divina revelatione, certitudine infallibili cognoscere, se, vel alium esse in numero Praedestinatorum, aut ex aliquibus signis id colligere.
Disputatio XI: Utrum saltem ex fidelibus sint plures electi, quam reprobi.
Liber Sextus
Prooemium
Disputatio I: Utrum per seminalem propagationem filii Adae contrahant peccatum originale, quod in illis vere, et proprie habeat rationem culpae.
Disputatio II: Utrum per originale peccatum solum fuerit homo spoliatus originali iustitia, et supernaturalibus donis; an etiam in naturalibus vulneratus.
Disputatio III: Quae sint vulnera, quae homo per originale, vel actuale peccatum incurrat.
Disputatio IV: Utrum liberum arbitrium in natura lapsa, seclusis auxiliis gratiae, habeat easdem vires naturales ad bonum, quas habiturum esset, si in puris naturalibus conditum fuisset.
Disputatio V: Utrum homo possit ex solis viribus naturae, absque auxilio gratiae, cognoscere omne verum pertinens ad ordinem naturae.
Disputatio VI: Utrum homo per solas vires naturae possit omnibus mysteriis supernaturalibus sibi propositis, et explicatis assentiri, tamquam revelatis a Deo, assensu certo, et firmo, ex parte credentis.
Disputatio VII: Utrum absque auxilio gratiae possit Homo in natura lapsa operari aliquod opus morale, quod, comparatione ultimi finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.
Disputatio VIII: Utrum in natura lapsa possit homo ex solis viribus naturae cum concursu Dei generali elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, cum absoluto proposito illi in omnibus placendi.
Disputatio IX: Utrum liberum arbitrium cum solo concursu generali attritionem, vel contritionem, quo ad solam actus substantiam, elicere valeat.
Utrum liberum arbitrium cum solo concursu generali attritionem, vel contritionem, quoad solam actus substantiam, elicere valeat.
I. CIRCA istam difficultatem aliqua, disputatione praecedenti breviter attigimus, quae ad maiorem elucidationem propositae quaestionis de actu dilectionis Dei pertinere videbantur. Nunc autem pressius est examinanda, ut imbecillitas humani arbitrii post lapsum evidentius appareat, et ad Dei auxilium, ut de peccatis doleat propter Deum summe dilectum, fidentius confugiat. Est ergo prima sententia asserentium, liberum nostrum arbitrium, cum solo concursu generali Dei elicere posse non solum actum attritionis naturalem, id est dolorem de peccatis ex Dei timore cum proposito amplius non peccandi lethaliter; sed etiam actum contritionis naturalem, qui idem propositum non peccandi amplius lethaliter includat.1 Et pro ea referunt plures auctores, et inter eos S. Thom. in 4. sententiarum, dist. 17. q. 2. ar. 1. quaestiunc. 1. ad sextum, et aliis in locis disput. praecedenti n. 1. alleg. Probant hanc sententiam. Primo: quia, praeexistente maxime lumine fidei, quo agnoscimus Deum conditorem nostrum, innumeraque et maximam beneficia tum naturae, tum gratiae, quae in nos contulit, usque ad proprii sanguinis in Cruce effusionem; quo insuper cognoscimus, iustis sempiternam faelicitatem, impiis vero ignem sempiternum, extremamque miseriam esse propositam; lethale autem peccatum tam extremum esse malum, adeoque Divinam Maiestatem offendere, ut vel unum sit satis, ut qui illud commiserit, nisi de eo doleat, statuatque nihil tale deinceps committere; supremam amittat faelicitatem, in extremamque incidat miseriam: proculdubio, tam potens est haec cogitatio ad excitandam, et permovendam voluntatem, ut2 liberum arbitrium eius, qui haec sibi persuaserit, atque proprio acumine, aut alterius suggestione, et hortatu, rem attente consideraverit, cum solo concursu generali Dei elicere valeat, intuitu quidem extremorum malorum, in quae alias incidet; dolorem, seu detestationem suorum scelerum, cum proposito cavendi in posterum omnia peccata lethalia; in quo consistit attritio, quoad substantiam actus: intuitu vero bonitatis, ac beneficiorum Dei; similem detestationem, ac propositum, in quibus posita est ratio contritionis, quo ad substantiam actus, insufficientis ad salutem, eo quod peculiari impulsu Spiritus sancti excitata non sit, nec affecta.
Confirmatur: quoniam in absentia saltem obiectorum, atque occasionum peccandi, non est multum difficile: quin, tamquam facile sese offert elicere, quoad solam actus substantiam, detestationem peccati super omne detestabile, et absolutum propositum non peccandi deinceps lethaliter, quale ad contritionem, et attritionem sufficit. Quivis namque in seipso experietur, si fidei lumine ante mentis oculos proponat; sibique persuadeat, excludendum se esse a sempiterna beatitudine, innumerisque aliis malis circunventum iri, et undique sempiterno igne esse cruciandum, nisi de peccatis praeteritis doleat, atque statuat non peccare deinceps lethaliter; in facultate sui arbitrii, cum solo concursu generali, esse positum elicere in genere absolutum propositum non peccandi ulterius lethaliter, ut tantum malum effugiat. Est namque cuique naturale, propositis duabus molestiis subeundis, saltem in utriusque absentia, eligere potius minorem, eamque statuere potius subire, ut maiorem evitet. Ergo, saltem qui lumine fidei fuerit illuminatus, cum solo concursu Dei generali, poterit, quoad solam substantiam actus, elicere actum contritionis, vel attritionis cum absoluto proposito de caetero non peccandi.
Secundo id probant: nam contritio, vel attritio, quo ad solam substantiam actus, propositumque absolutum de caetero non peccandi lethaliter, est extra totam latitudinem ordinis gratiae, nihil proinde conducens ad finem supernaturalem, estque unicus actus in se mere naturalis, propriusque libero arbitrio. Quare lumen ipsum naturale intellectus, moralisque ac naturalis philosophia docet; denegari non debere viribus naturalibus humani arbitrii, Deo cooperante solum tamquam causa universali, per generalem solum concursum, eo pacto, quo cum reliquis causis secundis cooperatur. Ac sane ei, qui id negat, probare incumbit contrarium, quod non prius erit admittendum, quam legitimis fuerit rationibus comprobatum.
Confirmatur: quia non apparet, quod emolumentum ex eo sequatur, quod naturales vires humani arbitrii usque adeo extenuentur, ut praedictus actus contritionis, et attritionis, quoad solam actus substantiam, et similes actus naturales, ac simplices ab eo fieri posse negentur, absque speciali auxilio gratiae.
Tertio: quoniam non minus difficile est assentiri mysterio Trinitatis, Incarnationis, Eucharistiae, et caeteris revelatis, quae lumen naturale transcendunt, quam in absentia obiectorum, et occasionum omnium dolere de peccatis commissis, propter Deum, vel ad evitandas poenas inferni, et statuere continere se ab omni lethali peccato. Sed illud primum potest homo, quoad actus substantiam, absque speciali auxilio, non quidem assensu Christiano, sed mere naturali, ut disputatione 49. ostensum est: ergo; eo praesertim intuitu, ut poenas aeternas evadat, sempiternamque consequatur faelicitatem, et Deo, cui tot rationibus est devinctus, obsequatur; poterit hoc secundum, quod rationi, luminique naturali est adeo consentaneum.
Ultimo. Idem probant tertio argumento, disput. praeced. num. 3. adducto.
Contrariam sententiam veram esse reputo, et ad mentem S. Augustini, et S. Thomae. Unde sit.
II. PRima Conclusio. Liberum nostrum arbitrium cum solo concursu generali Dei, elicere non potest actum attritionis, id est dolorem de peccatis omnibus ex Dei timore, cum proposito absoluto amplius non peccandi lethaliter, cum spe veniae; sed ad huiusmodi attritionem est simpliciter necessarium speciale auxilium gratiae. Ad evidentiam huius conclusionis considerandum est, quod ex triplici capite potest intelligi, necessarium esse auxilium gratiae ad praedictum attritionis actum eliciendum. Primo, ratione doloris, qui vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae, et poenarum metu communiter concipitur. Secundo, ratione propositi absoluti de caetero non peccandi lethaliter. Tertio, ratione spei veniae, vel ratione fidei poenarum inferni, quae includitur in praedicto dolore. Dicimus ergo, quod non solum ratione fidei poenarum inferni, nec solum ratione spei veniae, quae includitur in praedicto dolore; sed etiam ratione eiusdem doloris cum proposito absoluto de caetero non peccandi lethaliter, requiritur speciale auxilium gratiae ad praedictam attritionem, vel contritionem eliciendam. Hanc conclusionem probare videtur auctoritas Concilii Tridentini, sess. 14. Decreto de Sacramento Poenitentiae, cap. 4. cuius verba adduximus, et expendimus, disputatione praecedenti, num. 11. ubi etiam ex parte impugnavimus explicationem, quam auctores contrariae sententiae tribuunt verbis Concilii Tridentini.
Praeterea impugnari potest eadem explicatio: nam Concilium docet, illam attritionem, quae est donum Dei, peccatorem ad Dei gratiam in Sacramento poenitentiae impetrandam, disponere: sed attritio non solum ratione timoris poenarum inferni, vel ratione spei veniae disponit ad impetrandam gratiam in Sacramento poenitentiae; sed etiam ratione ipsius doloris peccatorum, cum proposito absoluto de caetero non peccandi: ergo etiam ratione eiusdem propositi censet Concilium, attritionem esse donum Dei.
Praeterea probatur: nam, ut disputatione praecedenti ostensum est, homo in natura lapsa, absque speciali auxilio gratiae, elicere non potest dilectionem Dei super omnia, etiam quantum ad substantiam actus, eo quod huiusmodi dilectio est actus proprius naturae sanae, et valde difficilis, ac proinde excedit facultatem, et virtutem liberi arbitrii infirmi, quale est arbitrium hominis in natura lapsa; sed etiam dolor de peccatis cum proposito absoluto numquam de caetero peccandi mortaliter, est valde difficilis: ergo absque auxilio gratiae non poterit elici ab homine peccatore, praesertim, cum insurgentes passiones appetitus sensitivi, et tentationes diaboli, atque alia quamplurima incitamenta peccandi, quae passim occurrunt in vita humana; eiusmodi propositum absolutum impediant: ergo.
Praeterea: nam propositum absolutum numquam peccandi includit in virtute observantiam omnium mandatorum, saltem pro tempore, quo tale propositum, aut virtus illius perseverat, sicut de actu charitatis in disputatione praecedenti dictum est. Sed homo in natura lapsa non potest absque auxilio gratiae servare omnia mandata, non solum per totam vitam, sed etiam pro quolibet temporis momento, aut brevi tempore, cum in eo occurrat multoties, vel occurrere possit praeceptum credendi, sperandi, aut diligendi, quae sine auxilio gratiae impleri non possunt, ut ex praemissis patet: ergo, etc.
Praeterea id ipsum probatur: quoniam, quando occurrunt alia praecepta legis naturalis, contingit multoties, quod insurgant vehementes tentationes appetitus sensitivi, quas pro servandis eisdem praeceptis necesse sit vincere; sed absque auxilio gratiae non potest liberum arbitrium eiusmodi tentationes superare, ut sequenti disputatione manifestum fiet: ergo etiam non poterit absque auxilio gratiae servare quodlibet praeceptum legis naturalis pro tempore, quo eiusmodi tentationes insurgunt, ac per consequens, neque habere propositum absolutum de caetero non peccandi.
Respondent, hoc argumentum tantum procedere de proposito absoluto efficaci, non autem de proposito absoluto, inefficaci tamen, quod postmodum non ponitur in exequutione. Haec tamen solutio iam ex disp. praeced. manet impugnata, cum de absoluta dilectione Dei ageremus. Ostensum est enim, omnem dilectionem Dei absolutam esse efficacem, saltem pro tempore, quo elicitur, et quo durat virtus illius: ergo idem sentiendum est de proposito absoluto de caetero non peccandi; ac per consequens eiusmodi propositum semper erit efficax pro instanti, in quo elicitur, et pro toto tempore, quo durat virtus illius.
Confirmatur: nam implicat contradictionem, quod pro aliquo instanti habeat quis propositum absolutum numquam peccandi; et nihilominus in eodem instanti peccet mortaliter; tale enim propositum esset ridiculum, ac per consequens, solo nomine diceretur propositum absolutum non peccandi: ergo verum propositum absolutum non peccandi semper est efficax pro eodem instanti, in quo elicitur, ac pro toto illo tempore, quo durat virtus illius.
Secunda Conclusio. Multo minus potest liberum arbitrium absque auxilio gratiae elicere actum contritionis, id est dolere de peccatis propter Deum summe dilectum, cum proposito absoluto de caetero non peccandi. Hanc conclusionem probant efficaciter argumenta facta pro conclusione praecedenti, quae a fortiori procedunt de contritione.
Praeterea probatur ex definitione illa Conc. Trid. sess. 6. de iustificatione, can. 3. Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur; anathema sit. Sed dolere de peccatis omnibus propter Deum summe dilectum, cum spe veniae, et cum proposito absoluto numquam peccandi, est poenitere, sicut oportet, ut iustificationis gratia conferatur; quia non stat, peccatorem sic poenitere, et quod non conferatur ei gratia iustificans: ergo talis dolor elici non potest sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius coadiutorio ex solis viribus naturae.
Secundo probatur ex locis Scripturae: etenim Threnorum 5. dicitur: Converte nos Domine ad te, et convertemur. ex quo testimonio Concilium Tridentinum, sess. 6. de iustific. cap. 5.3 probat, contritionem, qua peccatores ad Deum convertuntur; procedere a gratia praeveniente, hoc est a Dei vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur; ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur. Ad hoc autem comprobandum adducit in calce eiusdem capitis auctoritatem inductam: ergo. Item etiam probatur ex illo 2. Tim. cap. 2. Ne forte det illis Deus poenitentiam ad cognoscendum veritatem, et resipiscant a Diaboli laqueis. Ex quibus verbis S. Augustinus, lib. 5. contra Iulianum, cap. 3. eamdem veritatem colligit, dicens, Quantumlibet enim praebeat patientiam, nisi ipse dederit4; quis aget poenitentiam? An oblitus es, quod idem ipse Doctor ait: Ne forte det illis Deus poenitentiam, etc. Et videtur loqui de poenitentia, qua quis dolet de peccatis propter Deum summe dilectum; cum proposito absoluto de caetero non peccandi: haec enim est vera poenitentia. Unde idem Augustinus, epist. 106. circa finem: Eam ipsam poenitentiam, inquit, donum Dei dicit Apostolus, ubi ait de quibusdam: Ne forte det illis Deus poenitentiam. Et libro secundo de peccatorum meritis, et remissione, cap. 18. inquit: Quod a Deo nos avertimus, nostrum est, et haec est voluntas mala: quod vero ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante, atque adiuvante, non possumus.
Tertio probatur ratione: nam liberum arbitrium in natura lapsa non potest absque auxilio gratiae diligere Deum super omnia simpliciter; neque habere propositum absolutum de caetero non peccandi lethaliter, ut ex dictis in praecedenti disputatione constat: ergo nec elicere actum contritionis. Probatur consequentia: nam dilectio Dei super omnia, et propositum absolutum de caetero non peccandi lethaliter, includuntur necessario in actu contritionis, ut ex supradictis patet.
Quarto probatur: nam, ut disputatione 65. manifestum fiet, actus contritionis est supernaturalis, quantum ad substantiam actus, sicut et actus Fidei, Spei, et Charitatis: ergo etiam quantum ad substantiam, elici non potest a libero arbitrio, absque auxilio gratiae. Ad loca autem Sancti Thomae, pro contraria sententia adducta, iam in disputatione praecedenti responsum est.
AD primum argumentum ex factis a principio respondetur, quod illa consideratio beneficiorum Dei, secundum quod ordinatur ad habendam contritionem, vel attritionem superius explicatam, haberi non potest, absque auxilio gratiae. Dicit enim Apostolus: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est:56 Unde attritio, vel contritio, quae ex praedicta cogitatione, vel consideratione consurgit, non elicitur absque speciali auxilio excitantis, atque adiuvantis gratiae.
Ad confirmationem respondetur, quod, etiam in absentia occasionum peccandi, non solum est difficile, sed etiam impossibile, absque auxilio gratiae elicere detestationem peccati super omne detestabile, et absolutum propositum non peccandi deinceps lethaliter, quale ad contritionem, et attritionem requiritur: Neque experientia ulla docet oppositum: nam, ut dicit S. Gregorius, Saepe mens sibi fallitur humana, et fingit se amare, quod non amat, et non amare, quod amat. Et ad id, quod obiicitur de duabus molestiis propositis, respondetur, quod, quando propter aliquod motivum humanum non transcendens vires proprias, vitandae sunt illae molestiae; naturale est subire minorem ad vitandam maiorem. Quod non contingit in praesenti: nam in actu contritionis includitur aliquid transcendens vires eiusdem naturae, ratione propositi absoluti numquam peccandi lethaliter, ut poenas vitet inferni. Unde non est naturale, sed vere gratuitum donum, quod liberum arbitrium actum illum contritionis eliciat.
Ad secundum argumentum respondetur, contritionem, etiam quantum ad substantiam actus, excedere facultatem naturae, sicut actus credendi, sperandi, et diligendi Deum, inquantum est auctor gratiae, ut disputatione 65. patebit. Attritio autem cum omnibus conditionibus supra explicatis ingreditur ordinem supernaturalem: nam disponit saltem remote ad iustificationis gratiam consequendam, ut dictum est; unde elici non potest ex solis viribus naturae. Et idem dicendum de proposito absoluto numquam peccandi lethaliter: nam in homine ordinato ad vitam aeternam, eiusmodi propositum includit virtualiter observantiam mandatorum supernaturalium Fidei, Spei, et Charitatis, etc. Quae praecepta absque auxilio gratiae servari non possunt, ut ex praemissis patet.
Respondetur secundo, quod dato, et non concesso, eiusmodi propositum esse extra totam latitudinem ordinis gratiae; adhuc liberum arbitrium ex solis viribus naturae non posset illud elicere, sicut neque actum dilectionis Dei super omnia, ut est auctor naturae, propter difficultatem, et perfectionem actus, ad quem subinde natura infirma pertingere non potest, nisi excitetur, et adiuvetur per gratiam.
Ad confirmationem respondetur in primis, quod idem argumentum retorqueri posset contra auctores sententiae contrariae. Non enim apparet, quod emolumentum ex eo sequatur, quod naturales vires humani arbitrii in natura lapsa, et infirma usque adeo comendentur, et exaltentur, ut actus perdifficiles, et excedentes debilem virtutem illius, absque auxilio gratiae eidem attribuantur. Iam enim ex supradictis patet, quot incommoda ex huiusmodi assertione sequantur.
Secundo respondetur, multa emolumenta sequi ex eo, quod affirmemus, naturales vires humani arbitrii adeo extenuatas esse per peccatum, ut aliquos actus, etiam mere naturales, qualis est dilectio Dei super omnia, ut est auctor naturae, et propositum absolutum numquam peccandi lethaliter contra legem naturalem elicere absque auxilio gratiae non valeat. Primum emolumentum est: nam per hoc liberum arbitrium humiliatur, et intra metam propriam continetur, ut suam infirmitatem, et debilitatem agnoscens ad Dei auxilium recurrat; ut ex supradictis patet. Ex eo autem, quod isti actus eidem arbitrio absque auxilio gratiae attribuantur; praebetur ei magna occasio superbiendi, et extollendi seipsum adversus gratiam Dei.7 Unde S. Augustinus non defensores, sed elatores, dilapidatores, et praecipitatores liberi arbitrii Pelagianos, et Semipelagianos appellat, eo quod viribus naturalibus illius attribuebant actus excedentes eiusdem arbitrii facultatem. Secundum emolumentum est: nam per hanc doctrinam conformamus nos dictis Scripturae, Conciliorum, et Sanctorum Patrum, supra inductis, et inferius allegandis; et quam longe discedimus, nedum ab erroribus Pelagii, sed etiam ab eorum semitis. Et ex alia parte nulli nos exponimus periculo, sed media via incedimus, dum affirmamus, liberum arbitrium in natura lapsa posse absque auxilio gratiae elicere aliquos actus bonos moraliter; non tamen omnes, videlicet illos, qui gravem continent difficultatem, ut disp. 50. explicatum est.
Ad tertium argumentum respondetur, quod, sicut liberum arbitrium non potest absque auxilio gratiae elicere actum contritionis, vel attritionis cum proposito absoluto de caetero non peccandi; ita etiam non potest, absque eodem auxilio assentiri mysterio Trinitatis, et caeteris omnibus, tamquam revelatis a Deo, ut disput. 49. ostensum est.
Ad quartum patet solutio per ea, quae in disp. praecedenti ad tertium dicta sunt.