De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum omnes res futurae sint actu praesentes in aeternitate secundum proprias existentias, quas habebunt in propria mensura.

I. HAEC difficultas est praecipua inter illas, quae, ad declarandam certitudinem praescientiae divinae comparatione futurorum contingentium, conducunt. Si enim semel statuatur, omnia futura contingentia actu existere ab aeterno, in mensura aeternitatis, nedum in esse cognito, et obiectivo: sed etiam secundum proprias et actuales existentias; aperitur via facilis ad explicandam infallibilitatem eiusdem scientiae divinae. Sunt ergo in hac parte duae oppositae sententiae. Prima est multorum Theologorum asserentium, res non esse praesentes Deo in aeternitate in esse reali, et secundum proprias existentias, nisi quando actu eas habent in propria, et immediata mensura. Sequuti sunt hanc sententiam Scotus in 1. d. 39. et eius discipuli. idem tenet Aureolus apud Capr. Dur. eodem lib. d. 38. q. 3. Gabr. Ocham. et Palatius ibidem. Eandem sententiam tuentur multi ex recentioribus Theologis, qui contendunt, in eadem opinione esse S. Thomam. Argumenta, quibus convincuntur, sunt haec.

Primo, argumentantur ex locis Scripturae, in quibus habetur, solum Deum esse ab aeterno; alia vero omnia fuisse in tempore ab illo producta, ut patet Genes. 1. In principio creavit Deus caelum et terram. et Psal. 89. Priusquam montes fierent et formaretur terra et orbis, a saeculo, et usque in saeculum tu es Deus. Haec autem loca, et similia debent intelligi in sensu proprio; ergo proprie loquendo, nulla res creata habet ab aeterno in ipsa aeternitate propriam, et actualem existentiam; sed solum est praesens Deo ab aeterno in esse cognito, sive in esse obiectivo.

Arguitur secundo ex auctoritatibus S. Thomae, in quibus solum concedit ab aeterno realem praesentiam in aeternitate secundum esse obiectivum: etenim 1. p. q. 14. ar. 13. inquit, quod futura in tempore sunt Deo ab aeterno praesentia: quia eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate. et 12. q. 91. ar. 1. ad 1. ait, quod ea, quae in seipsis non sunt, apud Deum existunt, inquantum sunt ab ipso cognita, et praeordinata. et idem docet 1. cont. Gen. c. 66. ratione 6. item etiam 1. p. q. 8. ar. 3. inquit, quod Deus est praesens omnibus rebus, et omnia sunt in conspectu eius praesentia; quia intuetur omnia: ubi S. Thom. non ponit aliam praesentiam rerum in ordine ad Deum antequam sint, nisi solum obiectivam.

Arguitur tertio: Futura non existunt ab aeterno in aeternitate: ergo non coexistunt Deo in aeternitate. Patet consequentia: nam coexistere alicui, est simul existere cum illo. Antecedens probatur. Omnes res creatae incipiunt existere in aeternitate: nam incipiunt existere in seipsis secundum mensuram propriam, et consequenter incipiunt existere in quacunque alia mensura superiori; ergo non existunt ab aeterno in aeternitate.

Confirmatur primo. Si res ab aeterno existerent in aeternitate, sequeretur, quod non essent creatae a Deo. probatur: nam, cum creatio sit productio totius entis ex nihilo, ad veram creationem requiritur, quod res habeat esse post non esse: quod autem est ab aeterno in aeternitate, non habet esse post non esse; ergo.

Confirmatur secundo: nam in Conc. Nicen. in simb. fide damnatur illa impia vox Arrii, asserentis de Filio Dei, quod erat, quando non erat, et quod incoeperat sicut creaturae: si autem vera est sententia, quae asserit, omnes res creatas fuisse ab aeterno in aeternitate, nulla esset differentia quantum ad ipsam aeternitatem inter generationem Verbi, et productionem creaturarum secundum proprias existentias: ergo.

Arguitur quarto: Sequeretur ex opposita sententia, quod in aeternitate darentur duae contradictoriae verae, probatur manifeste: Istae sunt contradictoriae, Petrus est albus, et Petrus non est albus: sed istae sunt verae, si res futurae existant ab aeterno in aeternitate, ergo: minor probatur: In casu quod Petrus hodie sit albus, et cras niger: affirmativa est vera; etenim cum in nostro tempore verificetur modo, quod Petrus sit albus, etiam est albus in mensura aeternitatis. negativa vero probatur: nam cras Petrus revera non erit albus, sed futura existunt in aeternitate secundum proprias existentias, iuxta oppositam sententiam, ergo etiam erit vera ab aeterno in aeternitate; Petrus non est albus, et ita erit simul albus et non albus in aeternitate.

Arguitur quinto: Implicat quod idem bis producatur; sed si res existunt in aeternitate, antequam in propria mensura, idem bis produceretur realiter; ergo. Minor probatur: nam, si Antichristus coexistit Deo ab aeterno in ipsa aeternitate; ergo iam est productus in aeternitate: alias enim non posset existere, cum non habeat esse a seipso, sed ab alio. Item, etiam Antichristus revera est futurus: ergo iterum erit producendus, atque adeo idem bis produceretur.

Arguitur sexto: Creaturae futurae in nostro tempore, non coexistunt Angelo in mensura aevi; ergo nec Deo in mensura aeternitatis. Antecedens probatur: nam alias Angelus cognosceret naturaliter omnia futura contingentia, antequam producerentur, quia essent illi praesentia; et coexisterent illi in mensura aevi, qua mensuratur Angelus. Consequentia vero probatur: nam aevum est mensura superior ad nostrum tempus, sicut aeternitas: ergo si futura contingentia existunt in aeternitate, quia est mensura superior, etiam existunt in mensura aevi, antequam producantur in tempore.

Confirmatur: Deus propterea habet certam notitiam futurorum contingentium, quia coexistunt illi in mensura aeternitatis, secundum illud esse reale, quod habebunt in tempore: sed etiam futura contingentia coexistunt Angelo in mensura aevi, cum illa mensura sit superior ad nostrum tempus, et sit invariabilis et tota simul; ergo etiam Angelus habebit certam cognitionem futurorum contingentium.

Arguitur septimo: Impossibile est, quod aliquid existat in mensura superiori secundum suum esse reale, nisi prius existat in mensura inferiori secundum idem esse reale; ergo implicat, quod aliquid habeat propriam existentiam in aeternitate, nisi eam habeat in propria mensura: sed res futurae non existunt in propria mensura; ergo neque in mensura aeternitatis. Antecedens probatur: nam res non comparantur ad mensuram superiorem, nisi mediante inferiori. Sicut ergo implicat, quod aliquid sit sub caelo tanquam sub mensura inadaequata, et superiori, nisi existat in aliquo loco inferiori sibi proprio et adaequato: ita erit implicatio, quod aliquid existat realiter in aeternitate, antequam habeat esse in propria mensura.

Arguitur octavo. Si res iam habent esse in aeternitate, et propriam existentiam; sequitur, quod nulla remaneat libertas arbitrii, neque contingentia rerum: hoc autem non est dicendum; ergo. Sequela probatur: nam si existunt in aeternitate; ergo iam omnia futura sunt producta secundum omnes circumstantias, quas habebunt in nostro tempore; ergo non erit modo in potestate liberi arbitrii aliquid facere, vel alio modo, quam factum sit in aeternitate; ergo nulla remanet libertas.

Confirmatur: Futurum contingens, et liberum, non est in aeternitate, nisi per idem esse, quod habiturum est in tempore: sed si in tempore haberet esse, antequam fieret a libero arbitrio, non esset contingens neque liberum: ergo similiter non erit contingens, neque liberum, si habet esse in aeternitate, antequam a libero arbitrio producatur in tempore.

II. Secunda sententia, est praecedenti opposita, quam sequitur Capr. in 1. d. 36. q. unica, ar. 1. et d. 38. q. un. art. 2. Ferrar. 1. contra Gent. c. 66. et 67. Aegidius in 1. d. 38. q. 1. Caiet. 1. p. q. 14. ar. 13. et omnes Thomistae, et est expressa sententia S. Th. ut inferius patebit. Pro cuius explicatione sunt aliqua supponenda.

Notandum est primo, quod quando dicimus, res futura est, sive existit in aeternitate secundum propriam existentiam; adverbium, nunc, quod includitur in illo verbo, est, non denotat nunc temporis nostri; ita ut sensus sit, quod in mensura, qua nos mensuramur secundum esse successivum, quod habet, res futurae existant in aeternitate, sed solum importat nunc aeternitatis; quod est invariabile, et totum simul.¹

Notandum secundo, aeternitatem comparari ad nostrum tempus, sicut mensura communis ad particularem:² Est quid simile in naturalibus. Sicut enim caelum in ratione loci comparatur ad istam aulam, et ad omnia, quae continentur in illa, tanquam mensura communis, et universalis ad particularem: ita proportionabiliter aeternitas comparatur aevo, et nostro tempori. Unde sicut omnia, quae continentur in ista aula, continentur sub caelo, et non e converso: ita quicquid continetur in nostro tempore, continetur in aeternitate, et non e contra.

Notandum tertio ex Ferrar. c. 66. cit. §. considerandum, quod ut docet Arist. 4. phy. tex. 114. aliter dicuntur duae res mensuratae aliqua duratione coexistere inter se, et aliter dicuntur ipsae durationes coexistere.³ Etenim, quae mensurantur duratione, dicuntur inter se coexistere, quando ambo coexistunt in eadem mensura praesenti; sicut duo individua dicuntur coexistere in hac die, quia in ordine ad mensuram huius diei habent simul esse, duae autem mensurae dicuntur coexistere: quia una continetur in alia, sicut praesens dies coexistit mensi Martio, et anno 1610. quia continetur in illo. Ut ergo res futurae coexistant Deo in aeternitate, sufficit et requiritur, quod Deus et futura simul habeant esse in illa mensura aeternitatis, qua mensuratur Deus: quamvis aeternitas sit propria et adaequata mensura Dei; aliarum autem rerum sit communis, et inadaequata.

III. Conclusio ergo nostra sit: Res futurae non solum sunt praesentes Deo in aeternitate secundum esse obiectivum, sive in esse cognito; sed etiam secundum realem praesentiam, et actualitatem, quam habebunt in nostro tempore.⁴ Haec conclusio est contra auctores primae sententiae: asseritur tamen a S. Thoma, ar. 13. cit. et 1. cont. Gent. c. 66. ratione 6. ubi dicit, quod Deus cognoscit omnia contingentia, non solum, prout sunt in suis causis, sed etiam prout unumquodque eorum est actu in seipso. et 1. p. q. 14. ar. 13. c. inquit, quod omnia, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, ut quidam dicunt, sed quia eius intuitus fertur ab aeterno super omnia; prout sunt in sua praesentialitate.

Respondent auctores oppositae sententiae, S. Thomam intelligi de praesentialitate obiectiva tantum, non autem de praesentialitate reali, quae est secundum proprium suum esse, et propriam existentiam.

Sed haec explicatio videtur pugnare, cum verbis S. Thomae, nam quod est praesens solum obiective, nondum habet esse in seipso, vel saltem non est praesens secundum quod habet esse in seipso; at S. Tho. aperte dicit, quod futurum est praesens Deo, prout actu habet esse in seipso, in ordine ad mensuram aeternitatis: ergo. Addo: nam S. Thom. ait expresse, quod futura non solum dicuntur praesentia Deo in aeternitate: Secundum quod Deus habet rationes rerum apud se praesentes, quod pertinet ad praesentialitatem obiectivam; sed etiam, quia unumquodque eorum habet esse in aeternitate, quae est tota simul. et 1. con. Gen. c. 66. cit. addit, quod quicquid est in quacunque parte temporis coexistit aeternitati, quasi praesens eidem, etiam si respectu alterius partis temporis sit praeteritum, vel futurum: et idem docet, q. 2. de verit. ar. 12. in corp. et 1. p. q. 57. ar. 3. et q. 86. ar. 4. et 22. q. 171. ar. 6. ad primum, et secundum, quae loca sunt necessario videnda. Hanc doctrinam magis explicat S. Thom. in 1. d. 38. q. 1. ar. 5. in corpore, ubi ait: quod Deus non tantum cognoscit ab aeterno de rebus se cognoscere causas, quod est esse in cognitione sua: sed etiam ab aeterno videt uno intuitu singula tempora, et rem talem esse in hoc tempore, et in hoc deesse.⁵ Quibus verbis aperte fatetur, res futuras habere praesentialitatem, non solum obiectivam in ordine ad divinum intuitum: sed etiam secundum realem praesentiam, quam habebunt in propria mensura.

IV. Probatur haec sententia, primo ex sacris literis, in quibus non obscure insinuatur nostra conclusio, praesertim Iob. 14. cum dicitur: et numerus mensium eius apud te est, quem locum explicans S. Greg. ait: quoniam apud omnipotentem Deum etiam labentia stant, apud eum esse numerum nostrorum mensium perhibuit:⁶ sed in mensibus sunt tempora futura, et praeterita: ergo, haec stant praesentialiter apud Deum. Item ad Haebr. 1. dicitur de verbo divino: Per quem fecit, et saecula: in seculis autem, quaedam sunt praeterita, quaedam futura: sed omnia dicuntur esse facta a Deo: quoniam in aeternitate, omnia sunt praesentia. Item etiam Isaiae 45. dicitur de Deo, quod fecit ventura,⁷ sive quae futura sunt, ubi futura in seipsis dicuntur facta a Deo: quia in aeternitate eius, omnia sunt praesentia tanquam facta, nec respectu illius est aliquid futurum, aut praeteritum: quamvis aliquid dicatur praeteritum in ordine ad unam partem temporis nostri, et futurum in ordine ad aliam. Denique, pro hac sententia est notandus locus Apostoli ad Rom. 4. ubi dicitur de Abraham: Patrem multarum gentium posui te ante Deum, qui vocat ea, quae non sunt, tanquam ea quae sunt,⁸ ubi per hoc quod dicitur, Ante Deum, explicat, quod dixerat de praeterito, Posui te: etenim licet illud esset futurum, quia tamen in aeternitate Deo erat praesens, ideo dixit, Posui te, et rationem subdit, cum ait: Qui vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt. quasi diceret: Ideo de futuro loquitur per modum praesentis: quoniam futura sunt Deo praesentia in aeternitate, et eodem modo intuetur quae sunt facienda in tempore nostro, sicut quae facta sunt, aut fiunt: sic explicat locum illum Apostoli S. Ambros. et alii plures Doctores sancti.

Probatur secundo, auctoritate Sanctorum, et primo ex S. Aug. lib. 4. de Trinit. c. 17. ubi ait. Apud Deum praeterita, et futura stant. Et lib. 5. c. 16. Apud Deum (inquit) nec praeterita transierunt, et futura iam facta sunt. idem dicit lib. 15. c. 7. sed specialiter ad idem probandum, est insignis locus eiusdem S. Augustini in Soliloquiis, c. 26. ubi ait: Antequam enim nascerer ego filius ancillae tuae, Domine, spes mea ab uberibus matris meae, tu praevidisti, praeparasti mihi semitas, quibus incederem, et venirem ad gloriam domus tuae. Prius quam me formares in utero, novisti me: et antequam exirem de vulva, quidquid tibi placuit, praeordinasti de me. Quae, et qualia sunt in libro tuo scripta de me in secreto consistorii tui, ego quidem ignoro, unde et valde timeo: Tu vero nosti; quoniam, quod ego per successus dierum; et temporalium, hinc ad mille annos huius temporalitatis expecto, in conspectu aeternitatis tuae, iam factum est, et quod futurum est, iam factum est. Haec autem verba explicari non possunt de sola praesentialitate obiectiva: nam futura, si solum essent obiective praesentia in aeternitate, non dicerentur iam esse facta in eadem aeternitate. Idemque tenet Hieron. ad Ephes. 1. Ambros. ubi supra, et lib. 8. de fid. ad Gratianum, c. 7. Greg. hom. Dominicae in passione, Anselm. lib. de casu Diab. c. 18. et 20. et lib. de concordia praescientiae, et praedestinationis c. 1. Isidorus lib. 2. de summo bono c. 6. gloss. super Psalm. 89. et S. Prosper lib. 1. de voc. Gent. c. 24.

Probatur tertio, ratione: Deus habet claram et distinctam cognitionem intuitivam omnium futurorum contingentium: ergo omnia illa sunt praesentia in aeternitate secundum propriam existentiam, et non tantum in esse obiectivo, sive in esse cognito. patet consequentia: nam cognitio intuitiva est rei praesentis, prout praesens est secundum propriam existentiam. Antecedens autem probatur: nam cognitio, quam Deus habet futurorum contingentium est perfectissima; ergo intuitiva: alias mutaretur Dei cognitio, quando futura producerentur in esse; nam inciperet cognoscere intuitive, quod antea cognoscebat abstractive.

Probatur quarto, ratione Ferrar. ubi supra: Adam, et Antichristus, vel coexistunt Deo in nunc aeternitatis, secundum proprias existentias reales, vel non coexistunt: sed Adam coexistit Deo de praeterito, et Antichristus de futuro. si detur primum, habemus intentum: si secundum, sequitur dari in aeternitate futurum, et praeteritum: nihil enim dicitur praeteritum, et futurum in ordine ad aliquam durationem, nisi illa duratio habeat in se partes praeteritas, et futuras, ut patet in nostro tempore: si enim in illo solum esset unum instans indivisibile, nihil esset praeteritum, aut futurum in ordine ad illud; sed praeteritum, et futurum repugnant aeternitati, ut docet S. Thom. 1. p. q. 10. ar. 4. et 5. nam aeternitas est indivisibilis, et tota simul: ergo.

V. Probatur quinto: Illud quod aliquando coexistit aeternitati, semper illi coexistit; nam aeternitas est tota simul; ut dictum est: sed nato Antichristo erit verum dicere, Antichristus, coexistit Deo in aeternitate, secundum suum esse reale; ergo ab aeterno habet hanc coexistentiam in ipsa aeternitate. minor conceditur ab auctoribus oppositae sententiae, et consequentia probatur: nam aeternitas non habet successionem.

Ad hoc argumentum respondet quidam, distinguendo maiorem propositionem, si intelligatur enim de tota aeternitate, prout aeternitas est res quaedam simplex, nullis constans ex partibus, vera (inquit) est propositio: nam, cum aeternitas re ipsa careat in se partibus, fieri non potest, ut aliquid coexistat aeternitati, et non coexistat toti aeternitati, secundum rem ipsam aeternitatis: si autem intelligatur de aeternitate tota, prout potest aeternitas alios, et alios conceptus nostros terminare, quibus vere affirmetur, ipsam aeternitatem existere, sic falsa est propositio.

Sed haec solutio, non evacuat vim argumenti: secludamus enim nostros conceptus, et loquamur de ipsa existentia a parte rei: nam, ut iste auctor fatetur, quod semel existit a parte rei in aeternitate, coexistit toti aeternitati; ergo ita est a parte rei, quod Antichristus habet ab aeterno, in tota ipsa aeternitate actualem existentiam.

Probatur ultimo, et explicatur ista doctrina aliquibus exemplis. Primum exemplum est, quo utitur S. Tho. ar. 13. cit. ad 3. Nam ita se habet Deus in ordine ad futura contingentia, sicut existens in alta specula, ex qua intuetur totam viam in ordine ad transeuntes per illam: licet enim unus pergat post alium, et posterior non videat priorem; ille tamen qui est in specula omnes simul intuetur, et habet praesentes sibi: ergo similiter Deus habet sibi praesentes in specula aeternitatis omnes res, praeteritas et futuras; licet istae succedant illis. Secundum exemplum est eiusdem S. Thomae primo contra g. c. 66. ratione 6. ubi aeternitatem comparat centro. Sicut enim centrum indivisibile cum sit, adest cuicunque puncto opposito signato in circumferentia, et omnibus lineis ab eadem circumferentia ad centrum deductis: ita aeternitas, cu sit indivisibilis, adest omnibus existentibus in quacunque differentia temporis; et omnia habet sibi praesentia. Tertium exemplum est, quo utitur S. Anselm. lib. de concordia praescientiae, et praedestinationis Dei, c. 1. ubi dicit: quod sicut idem nunc temporis, cum sit indivisibile, attingit omnia loca divisibilia, et omnia locata quantumvis sint inter se distantia, et omnem durationem quantumcunque divisibilem: ita similiter aeternitas, quamvis sit indivisibilis, et tota simul, potest esse praesens multis durationibus divisibilibus, et inter se distantibus. Quartum exemplum desumitur ab anima rationali, quae est indivisibilis; et tamen est praesens simul, et tota in pluribus partibus corporis divisibilibus, et inter se distantibus; haec autem omnia amplius patebunt ex solutionibus argumentorum.

VI. AD primum argumentum ex factis a principio, respondetur, loca Scripturae adducta, et alia consimilia tantum docere, creaturas non fuisse ab aeterno in propria mensura; neque habuisse in se ipsis esse ab aeterno in propria mensura, solum autem Deum esse ab aeterno in propria mensura, quae est aeternitas: cum hoc tamen stat, quod omnia futura producenda in tempore, et similiter praeterita sint praesentia in aeternitate secundum proprias existentias, ut ex dictis patet.

Ad secundum argumentum ex auctoritatibus S. Thomae, respondetur, quod S. Doct. fatetur quidem futura contingentia esse praesentia Deo obiective in aeternitate, non tamen negat in illis locis esse praesentia secundum proprias existentias, quin potius, id expresse asserit in aliis locis supra inductis, pro nostra sententia, et quodl. 12. ar. 3. ad 3.

Ad tertium argumentum, negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod, ut futura coexistant Deo in aeternitate, non requiritur, quod prius existant in propria mensura; cuius ratio est, nam existentia, quam habent in aeternitate non dependet ab existentia futura, ut futura est: quoniam aeternitas est mensura infinita, et illimitata, in qua subinde potest Deus existentias omnium rerum intueri, antequam in propria mensura existant. Unde quamvis futura incipiant existere in propria mensura, in aeternitate tamen non incipiunt existere: quoniam aeternitas non habet prius et posterius, cum sit indivisibilis, et tota simul; unde non possumus in aeternitate signare aliquod instans, in quo res non sit, et aliud in quo incipiat esse, sive in quo primo sit.

Sed contra est argumentum: In hoc instanti nostri temporis, est verum dicere, nunc Antichristus coexistit Deo in aeternitate; ergo existentia rerum in aeternitate dependet ab existentia, quam habent in propria mensura; ergo implicat, quod haec propositio; Antichristus est in aeternitate, verificetur in mensura aeternitatis; quin etiam verificetur in nostro tempore, et in quolibet instanti illius.

Respondetur cum Ferrar. 1. cont. Gent. c. 49. et 66. istam propositionem: In hoc instanti nostri temporis, Futura sunt praesentia in aeternitate, habere duplicem sensum: primus est; quod illa determinatio in hoc instanti, sive in hoc tempore nostro, importet mensuram veritatis illius enunciationis; et in hoc sensu, illa propositio verissima est: nunc enim verum est dicere, quod Antichristus est praesens Deo in mensura aeternitatis, et similiter heri fuit vera illa enunciatio, et pro quolibet instanti futuro erit vera. Secundus sensus est; ut illa determinatio in hoc tempore, importet non mensuram veritatis propositionis; sed mensuram actualis existentiae Antichristi, aut alterius rei futurae, et tunc propositio est falsa: sensus enim illius est, quod in hoc instanti praesenti, res omnes futurae, sunt in se ipsis, et a Deo intuentur in ipsa aeternitate, tanquam coexistentes sibi, et habentes esse in propria mensura: Hanc eandem doctrinam sequitur Caiet. ar. 13. cit. Advertit enim, res esse praesentes in aeternitate, posse intelligi dupliciter: primo, ita, quod coexistentia rerum temporalium in aeternitate, mensuretur quolibet instanti nostri temporis; et hic sensus est falsus, nec intentus a S. Thoma. Secundo, ita, ut in quolibet nunc aeternitatis res temporales sint praesentes Deo in ipsa aeternitate, et in hoc sensu intelligendus est S. Thom. Cum ergo aeternitas ipsa comprehendat omnia tempora, in quolibet etiam instanti nostri temporis verificatur, quod omnia temporalia sint praesentia Deo in aeternitate.

Ad primam confirmationem respondetur ex dictis, creationem proprie, et absolute loquendo, respicere propriam mensuram, in qua res producuntur de non esse, ad esse, cuius ratio est: nam in tempore, reperitur prius, et posterius, unde in illo possumus signare aliquod instans, in quo res non sit, et aliud in quo res incipiat esse, quod quidem non habet locum in aeternitate, cum sit indivisibilis, et tota simul.

Respondetur secundo, quod, ut dicit S. Augustinus, locis superius allegatis, et colligitur ex Isaiae cap. 45, cit. quae futura sunt,dicuntur facta apud Deum,quoniam respectu illius nihil est futurum. Sed tamen est advertendum, quod eadem actione, qua futura fient in tempore, dicuntur facta in aeternitate : quoniam actio futura est semper praesens in mensura aeternitatis.

Ad secundam confirmationem respondetur ex dictis, differentiam, quam constituit Concilium contra Arrium inter filium Dei, et creaturas, consistere in hoc, quod filius Dei in mensura propria non incepit esse, neque habuit esse post non esse; creaturae autem inceperunt esse in propria mensura : nam in tempore productae sunt a Deo de non esse ad esse. Unde ista consequentia non valet : Antichristus est in aeternitate; ergo Antichristus est : argumentamur enim a minus restricto, ad magis restrictum affirmative, sive ab amplo, ad non amplum. Unde sicut non sequitur, Petrus est, vel fuit, vel erit ; ergo Petrus est:ita non sequitur, Petrus est in aeternitate ; ergo Petrus est : nam ad hoc, ut sit in aeternitate; sufficit, quod in aliqua differentia temporis nostri habeat esse, sive sit in tempore praesenti, sive in tempore praeterito, sive futuro : ad hoc autem quod verificetur ista propositio ; Petrus est,oportet, quod in propria mensura sit.

VII. Ad quartum argumentum, Caiet.1.p. q.14. ar.13. et Magister Bañes in q. 10. art. 1. ad ultimum argumentum, et alii plures Thomistae non reputant inconveniens, quod in mensura aeternitatis dentur duae contradictoriae verae. Quorum ratio est, quoniam illud instans indivisibile aeternitatis, secundum omnium Theologorum sententiam,quamvis formaliter sit indivisibile,propter suam tamen eminentiam,continet virtualiter successionem, et diversa instantia nostri temporis: unde in illa mensura aeternitatis verificantur una contradictoria per habitudinem ad unum instans nostri temporis, et similiter alia per habitudinem ad aliud instans extrinsecum.

Sed haec solutio patitur impugnationem : nam contradictoriae, si vere contradictoriae sint, debent accipi in ordine ad idem instans. nam contradictio est affirmatio, et negatio eiusdem de eodem, et secundum idem; ergo implicat, quod duae contradictoriae sint verae, etiam in aeternitate.

Respondetur ergo ad argumentum, illas contradictorias non esse veras, etiam in aeternitate;⁹ negativa enim est falsa:sensus enim illius est, quod Petrus in instanti aeternitatis, secundum quod illud instans correspondet cuilibet instanti nostri temporis non est albus, qui quidem sensus est falsus. Et si fiat argumentum: nam Petrus in instanti aeternitatis est niger ; ergo in instanti aeternitatis non est albus, negatur consequentia:nam,ut affirmativa verificetur, sufficit,quod in aliquo instanti nostri temporis sit niger, ad hoc autem, quod verificetur illa negativa: Petrus non est albus in aeternitate,requiritur, quod in instanti aeternitatis secundum quod correspondet cuilibet instanti nostri temporis,non sit albus : Si autem una propositio accipiatur pro instanti aeternitatis, secundum quod correspondet uni instanti nostri temporis; altera vero accipiatur pro instanti aeternitatis, secundum quod correspondet extrinsece alteri instanti nostri temporis, tunc non sunt contradictoriae.sicut etiam istae non sunt contradictoriae, in ordine ad nostrum tempus : Petrus nunc est albus, Petrus cras non erit albus:nam utraque potest esse simul vera, et falsa.

Ad quintum argumentum negatur, quod bis producantur res futurae, et ad probationem respondetur,quod Antichristus semel tantum producitur in tempore, sed tamen eius productio, quae respectu huius diei dicitur futura, respectu aeternitatis est praesens : quoniam,ut dictum est, aeternitas toti tempori nostro coexistit praesens : cum nullam admittat successionem.

VIII. Ad sextum argumentum respondetur, cum Caiet. ar.13.cit. in solutione ad tertiam rationem Scoti,cognitionem Angeli,qua cognoscit futura contingentia,non mensurari aevo.¹⁰ Cuius ratio est ; nam actualis repraesentatio singularium contingentium,quae fit per species inditas,non mensuratur aevo, sed de novo advenit quando in esse producuntur futura : non ergo sequitur, quod Angelus cognoscat futura contingentia, antequam producantur in esse.

Sed contra hanc solutionem est argumentum. Nam illa cognitio futurorum, saltem mensuratur instanti Angelico, quod est indivisibile, et totum simul; ergo futura possunt habere coexistantiam in ordine ad illud instans Angelicum,antequam existant in propria mensura, atque adeo Angelus poterit cognoscere futura,antequam sint.

Respondetur,quod instans Angelicum licet non admittat variationem, et successionem in substantia operationis, quam mensurat, eam tamen admittit, quantum ad aliqua accidentia, ut docet S.Thom. quodl. 9. ar.8. et Ferrar. 3. cont.Gent.c. 100. et Magister Bañes 1. p. q. 63. ar.6. in fin.aeternitas autem nullam prorsus variationem admittit,sicut neque ipse Deus. unde Deus absque ulla successione simul intuetur omnia,prout sunt praesentia in aeternitate; Angelus autem successive cognoscit futura contingentia,quando sunt in propria mensura. Est etiam alia differentia : nam instans Angelicum, licet sit mensura perfectior,non tamen est mensura superior ad mensuram nostri temporis, neque eam continet,quemadmodum aeternitas continet omnes alias mensuras.Unde non sequitur, quod futura contingentia coexistant Angelo in ordine ad propriam mensuram ipsius Angeli,sicut coexistunt Deo in ordine ad mensuram aeternitatis : et per haec patet ad confirmationem.

Ad septimum argumentum respondetur,quod quando superior mensura est finita,et limitata,nihil existit in superiori mensura, et inadaequata,nisi prius existat in mensura inferiori propria, et adaequata; ut contingit in exemplo adducto in argumento. caeterum, quando mensura superior est infinita, et illimitata ; qualis est aeternitas, bene potest aliquid existere,secundum realem existentiam in superiori mensura, antequam existat in mensura inferiori sibi propria, et adaequata.¹¹ Cuius ratio est, quia mensura infinita, nullam potest admittere in se successionem, aut mutabilitatem: unde eminentiori modo.continet in se in unico instanti, quicquid continetur successive, in mensuris inferioribus.

Ad ultimum argumentum respondetur, supposito quod Deus praesentialiter videat in aeternitate aliquem actum nostri liberi arbitrii futurum tali tempore, simul esse incompossibile, quod actus ille non fiat: simpliciter autem,et in ordine ad suam causam proximam, quae defectibilis est, potest non esse. Unde, quando in tempore producitur a voluntate, libere producitur, et contingenter : libertas enim, et contingentia rerum desumitur formaliter ex habitudine ad causam proximam. Et si argumentum aliquid concluderet, etiam probaret,quod praescientia Dei tolleret libertatem,et contingentiam rerum. Nam, supposito,quod Deus praescivit, aliquid esse futurum,implicat in sensu composito, quod illud non sit futurum. Confirmatur haec solutio : nam supposito, quod ego video Petrum loquentem, impossibile est, quod non loquatur,et tamen libere loquitur, et contingenter; ergo eodem modo,licet Deus praesentialiter videat omnes actiones futuras liberi arbitrii, nihilominus producuntur libere, et contingenter suo tempore : ergo existentia rerum in aeternitatem non impedit earum contingentiam.

Ad confirmationem respondetur,quod idem esse, quod habet futurum contingens in tempore,habet etiam in nunc aeternitatis : sed respectu nostri temporis, illud esse est futurum,respectu autem aeternitatis est praesens. Unde, quamvis in aeternitate sit praesens, fiet nihilominus contingenter suo tempore. et cum arguitur: Si futurum haberet esse in tempore, antequam produceretur a sua causa libera,et contingenti,tolleretur libertas respectu illius actus; ergo etiam tollitur, si habet esse in aeternitate, prius quam a sua causa contingenti producatur in tempore. Respondetur, negando consequentiam:nam si futurum contingens haberet esse in tempore, antequam produceretur a libero arbitrio,respectu illius se haberet mere passive, ut dixit Lutherus: quia solum reciperet actionem productam ab alio, et non a se ipso; unde respectu illius non esset causa libera : hoc autem non sequitur ex hoc, quod futura contingentia, et libera habeant esse in aeternitate, antequam producantur in tempore : Etenim, sicut Deus intuetur in sua aeternitate actum nostrum liberum, qui futurus est tali tempore,ita etiam intuetur in eadem aeternitate causam liberam illius actus, libere illum producentem,quamvis respectu nostri temporis, illa productio sit futura.

IX. Unum tamen argumentum difficile restat dissolvendum. Sequeretur ex nostra sententia, quod daretur in actu, multitudo infinita, quae esset actu praesens in aliqua duratione; consequens est impossibile; ergo.¹² sequela probatur : nam omnes cognitiones futurae Beatorum sunt infinitae;ergo si omnes illae sunt actu praesentes Deo in mensura aeternitatis secundum proprias existentias, dabitur multitudo infinita in actu respectu alicuius durationis. minor autem probatur : nam in duratione temporis limitata non potest dari multitudo actu infinita : quia quaelibet multitudo constans ex omnibus suis partibus,est proportionabilis speciebus numerorum, ac per consequens est finita, sicut est finita quaecunque species numeri, cum specificetur per ultimam unitatem ; sed haec ratio etiam procedit de multitudine existente in aeternitate; ergo implicat, quod in aeternitate detur aliqua multitudo actu infinita.

Ad hoc argumentum Respondetur ; in aeternitate posse existere infinita :¹³ quoniam illa non sunt praesentia sibi, licet sint praesentia in aeternitate; sicut Adam, et Antichristus sunt praesentes Deo in aeternitate, et coexistunt in ipsa aeternitate, non tamen sunt praesentes inter se: quoniam in ordine ad propriam mensuram, Adam est praeteritus,et Antichristus futurus. Implicatio autem infiniti in actu, solum est respectu eorum, quae sunt inter se praesentia: quia tunc darentur infinita sibi invicem praesentia, et multitudo aliqua in actu rerum coexistentium, quae non esset proportionabilis speciebus numerorum, quod implicat contradictionem.

Sed contra hoc,est argumentum: Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; ergo quae sunt praesentia uni tertio, sunt praesentia inter se.sed Adam,et Antichristus, et omnes cogitationes futurae sunt actu praesentes uni tertio, videlicet aeternitati; ergo sunt praesentes inter se,ac per consequens omnes cogitationes futurae erunt actu praesentes inter se, et ita dabitur infinitum in actu in rebus praesentibus inter se. Respondetur, maiorem assumptam verificari solum in his, quae sunt eadem uni tertio, re et ratione;¹⁴ non autem in illis, quae licet realiter identificentur uni tertio; differunt tamen ab illo ratione, ut patet in divinis. Etenim Pater, et Filius sunt idem realiter Essentiae divinae,et tamen inter se distinguuntur personaliter: Pater enim non est Filius. Similiter etiam actio, et passio identificantur motui,et tamen inter se distinguuntur. Proportionabiliter dicimus in praesenti,quod quamvis existentia Antichristi, et Adae sit praesens in aeternitate,tamen inter se non sunt praesentes: quoniam praesentia inter se desumuntur ex habitudine ad propriam mensuram, in ordine ad quam non coexistunt : unde non sequitur,quod detur in actu infinita inter se praesentia.