De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum intellectus naturaliter perfectior, cum aequali lumine gloriae¹, producat actum visionis beatificae magis intensum, quam alius.

I. PARTEM affirmativam tenet Scotus in 4. dist. 49² quaest. 6. Durandus in 3. dist. 14. q. 1. ad ultimum argum. Riccard. in 4. dist. 49. art. 2. q. 8. Io. Maior ead. dist. q. 10. ad 2. Olchot in suis determinationibus quaest. 8. art. 1. ad quartum, et pro eadem sententia refertur Caietan. 3. p. q. 10. ar. 4. Eam sequuntur quidam recentiores Theologi, et arbitrantur, hanc sententiam esse consonam principiis Theologiae, et veritati: Probatur haec sententia.

Primo auctoritate S. Tho. 3. p. cit. ar. 4. ad 2. ubi ait, quod gradus in visione beatifica attenditur magis secundum ordinem gratiae, quam secundum ordinem naturae. Sentit ergo, quod etiam attendatur secundum ordinem naturae, quamvis minus principaliter: illud enim comparativum, magis, praesupponit positivum.

Arguitur secundo. Intellectus, per suam naturalem virtutem, vere concurrit active ad visionem beatificam (ut docet S. Tho. p. 2. q. 3. ar. 2.) ergo aliquid confert ad illam: ergo, caeteris paribus, quo fuerit perfectior intellectus, eo erit visio beatifica perfectior. Si dicatur, quod intellectus ex naturali virtute nullam habeat activitatem proximam respectu visionis beatificae, sed totam participet a lumine gloriae; et ideo, iuxta quantitatem luminis gloriae, debet mensurari visio beatifica; contra hoc

Arguitur tertio. Sicut lumen gloriae est tota virtus ad videndum Deum, ita habitus fidei est tota virtus proxima ad credendum: etenim uterque actus excedit facultatem naturae, et quantum ad substantiam, et quantum ad modum, ut patebit infra;³ sed melior intellectus cum aequali lumine fidei, melius penetrat mysteria fidei, et aliquando producit actum intensiorem ipso habitu: ergo similiter intellectus perfectior cum aequali lumine gloriae producet visionem beatificam magis intensam, quam intellectus imperfectus.

Quarto. Species intelligibilis determinat intellectum possibilem, et eius activitatem, ad talem cognitionem, sicut lumen gloriae determinat intellectum ad visionem beatificam; sed intellectus perfectior cum eadem specie perfectius intelligit idem obiectum, quam alius intellectus minus perfectus: sicut cum eadem specie visibili, melius videt caeteris paribus, potentia visiva auctior, et perfectior: ergo.

II. Quinto. Quando duae causae partiales concurrunt ad eumdem numero effectum, quo altera illarum est perfectior, eo perfectius influit, et perfectior producitur effectus, ut patet, si duo luminosa applicentur diaphano; eo enim perfectius illuminant, quo alterum luminosum fuerit perfectius; sed virtus naturalis intellectus, et lumen gloriae concurrunt, tamquam duae causae partiales ad visionem beatificam, implicat enim, quod respectu eiusdem effectus dentur duae causae particulares, et quod quaelibet sit totalis: ergo.

Sexto. Si cum medio demonstrativo concurrat medium probabile, producitur actus scientiae eo intensior, quo medium fuerit efficacius: ergo incrementum alicuius partis totius causae, conducit ad intensionem maiorem effectus, etiam quando effectus est supra facultatem alicuius partis causae talis: ergo, melior intellectus cum aequali lumine gloriae producet visionem magis perfectam.

Septimo. Visio beatifica, inquantum est formaliter actio vitalis, non procedit a lumine gloriae, sed a potentia naturali, secundum suam naturalem virtutem. Hac enim ratione actio dicitur vitalis, quia procedit a potentia vitali; lumen autem gloriae non est potentia vitalis, sed ipse intellectus: ergo, quo potentia naturalis fuerit perfectior, eo, caeteris paribus, perfectiorem actum producet.

Oppositam sententiam tenet S. Tho. 1. p. q. 12. ar. 6. ad 3. et 3. contra Gentes, cap. 58. M. Soto in 4. dist. 49. q. 3. art. 2. Medina 1. 2. q. 3. art. 2. dub. 3. ad quintum. Zumel. 1. p. citata disputatione 1. concl. 2. et M. Bañes, et omnes Thomistae; et est adeo certa, ut opposita nullam probabilitatem habeat; pro cuius explicatione.

III. Notandum primo, quod dupliciter una actio esse potest perfectior alia: primo modo intrinsece, quia videlicet est perfectior secundum intensionem actus; aut secundum aliam perfectionem illi intrinsecam, ut secundum claritatem, vel aliquid huiusmodi.⁴ Secundo modo extrinsece, quia videlicet elicitur a perfectiori supposito, habente nobilius esse: in quo sensu S. Thomas p. 2. q. 4. art. 5. in corp. docet, quod post resurrectionem, quando anima unietur corpori, visio beatifica cuiuscumque beati erit perfectior, quam nunc sit, cum anima est separata a corpore. Et ratio S. Tho. est, quoniam, cum operatio dependeat ex natura, quanto anima erit perfectior in sua natura, tanto perfectius habebit suam propriam operationem, eam praesertim in qua felicitas consistit.

Notandum est secundo, quod in adultis quantitas visionis beatificae debet correspondere quantitati meritorum.⁵ Hoc fundamentum est de fide: habetur enim definitum in Concilio Florentino in decreto fidei: ubi dicitur: Animas ad plenum purgatas in caelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum, et unum; sicuti est: pro meritorum tamen diversitate, alium alio perfectius. Quod etiam colligitur ex Apostolo dicente: Reddet unicuique secundum opera eius:⁶ et in Evangelio id ipsum dicitur saepissime. Sit ergo

IIII. PRima Conclusio: Perfectione extrinseca, quae desumitur ex maiori perfectione suppositi elicientis visionem beatificam, nullum est inconveniens concedere, quod intellectus perfectior, cum aequali lumine gloriae, producat actum visionis beatificae perfectiorem.⁷ Haec conclusio videtur expresse S. Thom. p. 2. cit. et quantum ego existimo, illam dumtaxat intendit docere Caiet. ubi supra; et ideo numquam dixit, quod intellectus perfectior potest cum aequali lumine gloriae producere actum visionis beatificae magis intensum, sed magis perfectum, quod explicari potest de perfectione extrinseca.

Probatur conclusio ratione S. Thomae. Anima coniuncta corpori habet perfectius esse, quam separata, et similiter una anima habet perfectius esse individuale, quam alia: sed operatio sequitur ad esse: ergo, ex parte suppositi elicientis, visio beatifica unius potest esse perfectior perfectione extrinseca visione beatifica alterius, etiam si lumen gloriae sit aequale. Idem argumentum potest fieri de Angelo: si enim esse Angeli sit nobilius, quam esse creatum cuiuscumque animae, ex hac parte visio beatifica illius erit perfectior visione beatifica hominis, caeteris paribus ex parte luminis gloriae.

V. Secunda Conclusio. Intellectus quantumvis perfectus, etiam supremi Angeli, cum aequali lumine gloriae, non videbit perfectius Deum, perfectione intrinseca actus, quae desumitur ex parte intensionis, aut claritatis visionis.⁸ Probatur.

Primo: nam ponamus casum, quod Angelus, et homo habeant aequale lumen gloriae, et aequalia merita; vel sint duo homines, habentes aequalia merita; unus tamen ex illis sit perfectissimi intellectus, secundum virtutem naturalem; alius vero habeat intellectum valde imperfectum; tunc est argumentum. Omnibus istis habentibus aequalia merita dabitur in Patria lumen gloriae aequale, cum illud lumen detur propter merita: ergo, si cum aequali lumine, intellectus perfectior secundum naturam, intensius, vel clarius videt Deum; sequitur, quod ille excessus correspondeat naturae, non autem meritis: et ita unus alio perfectius videret Deum, non pro meritorum diversitate, siquidem merita fuerunt omnino aequalia, ut supponimus; sed pro diversitate naturae, quod videtur contra Concilium Florentinum, ubi supra, et contra veritatem: nam sequeretur, quod ille excessus gloriae non daretur ex gratia, neque ex meritis Christi, sed procederet ex natura, quod est contra illud Rom. 6. Gratia autem Dei vita aeterna.

VI. Ad hoc argumentum, quod vehementer torquet auctores oppositae sententiae; duas adhibent solutiones. Prima solutio est, quod in casu posito, Angelo, vel homini, habentibus perfectiorem intellectum naturalem, dabitur minus lumen gloriae, quam alteri homini imperfectioris intellectus; quia minus lumen gloriae sufficit ad consequendum praemium aequale ipsis meritis. Itaque quantum unus ex illis, superat alium in facultate naturali intellectus, tantum ab alio superabitur in lumine gloriae, et ita aequalibus meritis correspondebit in illis aequalis visio beatifica. Haec tamen solutio non videtur subsistere. Primo: nam etiam lumen gloriae datur adultis in praemium meritorum; cum sit terminus operationis procedentis ex gratia: ergo, si habentibus aequalia merita datur inaequale lumen gloriae, iam aliquod praemium non dabitur adultis, iuxta quantitatem meritorum: quod est contra Concilium Florentinum, ubi supra. Secundo: nam alias sequeretur, esse melioris conditionis in patria, caeteris paribus, illum, qui habet intellectum minus perfectum, quam sit Angelus, vel alius homo perfectissimi intellectus: nam habebit in Patria maiorem ornatum supernaturalem: siquidem, perfundetur maiori lumine gloriae. Tertio: nam habitus, et actus charitatis proportionantur in Patria lumini gloriae: ergo, si habenti minus perfectum intellectum datur maius lumen gloriae, etiam debet dari maior charitas, et ita magis diliget Deum, quam alter perfectioris intellectus, habens merita aequalia. Cum enim habenti perfectiorem intellectum detur minus lumen gloriae, etiam debet illi dari minor charitas, et ita existentibus in duobus aequalibus meritis, unus in Patria intensius diligeret Deum, quam alius, et consequenter haberet maiorem beatitudinem, quod tamen non potest admitti.

Hac solutione impugnata, adhibent secundam, et inquiunt, quod in casu posito dabitur lumen gloriae aequale, habentibus merita aequalia, quamvis unus sit perfectissimi intellectus, ut Angelus, alius vero imperfecti: et gloria similiter erit aequalis. Sed addit haec solutio, ad divinam providentiam pertinere, eo ipso, quod Deus statuit perducere in suam beatitudinem homines habentes facultates naturalis intellectus, et voluntatis inaequales, conferreque illis beatitudinem pro quantitate meritorum cuiusque; compensare inaequalitatem illam virium naturalium ipsorum, suo influxu immediato, quo una cum lumine gloriae, et potentiis eorum, influit in visionem, amorem, et fruitionem: quod praestabit, influendo tanto efficacius, eo influxu, quantum satis sit, ut effectus sint aequales: ita enim fiet, ut ubi merita fuerint aequalia, non solum praemia essentialia aequalia sint, sed etiam lumen gloriae, et habitus charitatis, existens in voluntate. Sed haec solutio non evadit difficultatem propositam; arguitur enim contra illam; nam cum beati utantur lumine gloriae, secundum ultimum potentiae, auxilium Dei actuale debet esse proportionatum lumini gloriae; alias esset miraculum: sicut esset miraculum, quod cum igne habente virtutem calefactivam, ut octo, Deus solum concurreret auxilio actuali, ut sex: ergo cum habentibus aequale lumen gloriae, influit Deus in visionem beatificam aequali auxilio actuali. Praeterea: nam hac secunda solutione non vitant inconvenientia, propter quae reiiciunt, tamquam insufficientem, primam solutionem; quoniam iuxta illam, aliqua perfectio, vel intensio beatitudinis corresponderet naturae, quae nec procederet ex gratia, neque ex meritis Christi, quod sic ostenditur. Nam intellectus perfectior, cum aequali lumine gloriae, perfectius influit in visionem beatificam, quam alius intellectus minus perfectus: ergo illa maior perfectio tribuitur, maiori virtuti naturali intellectus: nam, ut supponimus, lumen gloriae est aequale. Item etiam adhuc sequitur, quod habentibus aequalia merita, detur praemium inaequale. Probatur: nam, cum homo iustus per bona opera mereatur aeternam beatitudinem, consequenter etiam meretur, quod Deus auxilio actuali simul influat cum eius intellectu, et lumine gloriae in visionem beatificam: ergo, si cum intellectu minus perfecto influit Deus maiori auxilio actuali, quam influat cum intellectu magis perfecto, stantibus meritis aequalibus, iam uni ex illis dabitur in praemium maior influxus Dei, quam alteri; et ita praemia manebunt inaequalia, et erit melioris conditionis ille, qui habebit intellectum minus perfectum.

Secundo probatur conclusio. Nam ut supra ostensum est, lumen gloriae est tota virtus proxima ad videndum Deum: ergo visio beatifica non potest esse intensior, quam lumen gloriae; alias effectus excederet virtutem suae causae. Denique probatur omnibus argumentis, quibus supra ostendimus, non posse contingere, ut cum aequali auxilio gratiae adiuvantis, unus intensius operetur, et melius se ad gratiam disponat, quam alius.

VII. AD primum argumentum respondetur primo, quod tantum probat primam conclusionem. Quatenus vero contra secundam videtur procedere, respondetur secundo, illud adverbium, magis, non accipi a S. Thoma comparative, sed adversative, ut colligitur ex aliis eius locis supra inductis, ubi manifeste docet, quod quantitas visionis beatificae non attenditur ex perfectione naturali intellectus, sed ex lumine gloriae. Et iste modus loquendi est satis communis: sicut cum dicitur, vitam studiosam esse magis sequendam, quam vitiosam. Praeterea respondetur, Sanctum Thomam solum significare voluisse, ex maiori perfectione naturae elicientis visionem beatificam, desumi quamdam eius perfectionem extrinsecam; ex parte suppositi operantis, in eo sensu, quo 1. 2. q. 4. citata, ar. 5. in corp. docuit, quod visio beatifica erit perfectior in B. Petro, verbi gratia, post resurrectionem, quando anima erit unita corpori, quam sit modo, cum est a corpore separata: ut in prima conclusione dictum est.

Ad secundum respondetur, intellectum, ut elevatum lumine gloriae concurrere active ad visionem beatificam; etenim, secundum se, nullam habet virtutem proximam activam. Unde ex perfectione luminis gloriae debet desumi perfectio visionis beatificae, et non ex naturali perfectione intellectus.

Ad tertium respondetur, meliorem intellectum, cum aequali habitu fidei, non melius penetrare ea, quae per se pertinent ad fidem, quam alium habentem intellectum minus perfectum; si uterque utatur habitu secundum ultimum potentiae.⁹ Verum est, perfectiorem intellectum penetrare melius ea, quae possent cognosci lumine naturali, ex quorum cognitione removentur impedimenta fidei. Quando autem habens intellectum perfectiorem, prorumpit in actum magis intensum ipso habitu, illa maior intensio non procedit a maiori conatu potentiae, secundum suam virtutem naturalem, sed a conatu eiusdem potentiae, ut adiutae, et motae a Deo maiori auxilio supernaturali. In patria autem, quoniam Deus aequali auxilio actuali adiuvat habentes aequale lumen gloriae, et aequalia merita, ideo semper producunt visionem beatificam aequalem.

VIII. Ad quartum negatur consequentia; et ratio discriminis est: nam species naturalis est subordinata intellectui, cum sit quasi forma instrumentalis illius, in ordine ad cognitionem.¹⁰ Ideo melior intellectus perfectiori modo elevat speciem, et consequenter producit magis perfectam cognitionem: sicut cum eodem calamo eodem modo praeparato, melius scribit unus, quam alius, quia melius, ac perfectius elevat illud instrumentum. Caeterum essentia divina, in ratione speciei intelligibilis, et lumen gloriae non subordinantur proprie intellectui, quia non participant ab eo virtutem proximam, sed potius communicant eam illi ad videndum Deum clare. Unde non est simile.

Ad quintum argumentum respondetur, intellectum, et lumen gloriae non esse duas causas partiales visionis beatificae, sed totales subordinatas.¹¹¹² Intellectus enim eam producit, ut quod; et lumen gloriae, ut quo: nec est inconveniens, quod, respectu eiusdem effectus, dentur duae causae totales, quando sunt praedicto modo subordinatae, ut disp. 85. manifestum fiet.

Ad sextum respondetur, quod medium probabile non facit actum scientiae esse magis intensum, et perfectum intrinsece;¹³ sed solum confirmat, quasi ab extrinseco, ipsam scientiam, et removet impedimenta, quae illi possent obstare: sicut ratio naturalis inducta ad ea, quae sunt fidei, confirmat ab extrinseco ipsam fidem. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod maior perfectio naturalis intellectus non conducit, caeteris paribus, ad hoc, quod visio beatifica sit intrinsece magis perfecta; sed solum extrinsece, ut dictum est.

Ad septimum respondetur, vitalitatem proximam visionis beatificae procedere, ut quo, a lumine gloriae, ut disputatione sequenti manifestum fiet.

Per haec manet solutum septimum argumentum factum disputatione praecedenti. Dicimus enim, quod, sicut tota intensio actus supernaturalis mensuratur ex quantitate efficacis auxilii; ita similiter tota intensio visionis beatificae mensuratur iuxta intensionem luminis gloriae. Nec docet oppositum Caietanus, aut S. Thom. ut ex supradictis constat.

Secundo respondetur, quod respectu gratiae sunt specialia loca Scripturae, Summorum Pontificum, et Conciliorum, ac Sanctorum Patrum auctoritates, quae cogunt nos, ut asseramus, in opere suae iustificationis nihil habere hominem a seipso, quod ex dono praeoperantis gratiae non acceperit, a quo etiam habet, quod consentiat cum tali intensione, vel tali. Caeterum de lumine gloriae, et visione beatifica non sunt tot testimonia, quae ita convincant, perfectionem visionis beatificae nullo modo attendi secundum naturalem perfectionem intellectus. Unde multo magis falsum est, et magis improbabile asserere, quod ratione maioris conatus liberi arbitrii, eliciat homo magis intensam dispositionem ad gratiam, caeteris paribus ex parte auxilii divini; quam asserere, cum aequali lumine gloriae, intellectum perfectioris naturae perfectius videre Deum, quam videat alius minus perfectus. Est exemplum huius differentiae in anima rationali, et in Angelo: licet enim Angelus sit perfectior secundum suam naturam, quam anima rationalis: nihilominus magis certum est, animam rationalem esse immortalem, seu incorruptibilem, quam sit certum, Angelum esse incorruptibilem:¹⁴ nam de anima rationali sunt peculiares definitiones Ecclesiae, quae tamen non sunt de Angelo. Unde, qui negaret immortalitatem animae rationalis, esset haereticus: non autem qui negaret, Angelum esse natura sua immortalem; sed erraret in principiis philosophicis, et similiter erraret secundario contra fidem.