De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum concursus Dei generalis, quo causas secundas constitutas in actu primo, per formas supernaturales adiuvat ad supernaturales actus producendos, sit supernaturalis; an vero eiusdem ordinis cum concursu generali ad actus mere naturales.

I. QUIDAM dixerunt, eiusmodi concursum, quantum est ex se, non esse alterius rationis ab eo, quo Deus concurrit ad actus mere naturales, Et ut suam explicent sententiam, distinguunt tres causas partiales eorundem actuum supernaturalium, a quibus ita emanat totus, tanquam ab una integra causa, ut a singulis etiam partibus, partialitate, ut vocant, causae, totus etiam emanet, diverso tamen modo. Etenim a Deo influente per solum concursum generalem, emanat, inquiunt, ut a causa universali, a qua proinde non habet magis, quod sit assensus credendi, aut dolor de peccatis, quam vel actus oppositus, vel actus cuiusvis alterius potentiae. Ab influxu vero liberi arbitrii, una cum notitiis, et caeteris necessariis, ut quo ad substantiam actus producatur, habet tanquam a causa particulari, ut, quoad substantiam actus, sit potius assensus fidei, aut dolor de peccatis, quam aliquis alius diversus actus. A gratia vero praeveniente, seu a Deo, ut per illam, tanquam per suum instrumentum, una cum libero arbitrio influit in eundem actum, habet, ut sit actus supernaturalis specie distinctus ab actu pure naturali credendi, aut dolendi de peccatis, quem liberum arbitrium suis solis viribus tunc eliceret, si cum eo non influeret simul gratia praeveniens. Probant hanc sententiam omnibus argumentis, quibus suadere conantur, gratiam, et liberum arbitrium esse causas partiales supernaturalis consensus: sicut duo trahentes navim causant motum navis. Sed haec argumenta disp. 85. adducenda sunt, et solvenda.

Praeterea id probant: nam actus credendi, sperandi, poenitendi, et diligendi non habent a concursu Dei generali, quod sint supernaturales, sicut nec ab influxu liberi arbitrii: sed id habent ab influxu Dei per gratiam praevenientem, vel ab influxu supernaturalis habitus, quo evehuntur actus liberi arbitrii, ut supernaturali fini sint proportionati: ergo concursus generalis, quo indigent causae supernaturales, ut operentur, non est supernaturalis, vel alterius rationis ab eo, quo ad effectus mere naturales, cum aliis causis secundis concurrit. Probatur consequentia: nam alias actus liberi arbitrii haberent, quod essent supernaturales, a concursu Dei generali: et consequenter omnes actus eodem concursu generali a causis secundis producti, essent supernaturales. quod nullus Theologus admittet.

Secundo; nam alias sequeretur, quod habitus charitatis, vel eius concursus, non esset sufficiens ad producendum actum supernaturalem charitatis; et idem esset dicendum de lumine gloriae, respectu visionis beatificae. Probatur: nam illud dicitur sufficiens in aliquo genere, ultra quod non requiritur aliud in eodem genere: ergo si in genere concursus supernaturalis ex parte Dei, praeter concursum supernaturalem habitus, requiritur alius generalis concursus supernaturalis; sequitur, quod concursus habitus charitatis, non sit sufficiens ad actus supernaturales producendos.

Confirmatur. Habitus supernaturalis, et gratia praeveniens ponuntur, ut actus liberi arbitrii sint supernaturales: ergo frustra ad id constituitur concursus generalis ordinis supernaturalis: frustra enim fiunt per plura, quae fieri possunt per pauciora.

II. Tertio arguitur. Haec est differentia inter virtutes acquisitas, et infusas, quod virtutes acquisitae praestant faciliter posse; virtutes autem infusae praestant simpliciter posse: ergo potentia cum habitu supernaturali, et concursu Dei generali, causis naturalibus communi, semper poterit elicere actum supernaturalem, secluso quocunque alio Dei concursu supernaturalis ordinis.

Quarto. Praeexistente ex parte intellectus habitu fidei, in potestate liberi arbitrii est producere, vel non producere actum fidei supernaturalem cum concursu Dei generali: ergo ad id non requiritur alius concursus supernaturalis ordinis; alias, etiam supposito habitu fidei, non esset in potestate arbitrii actum fidei elicere.

Confirmatur. Sequeretur ex opposita sententia, ad omnem actum supernaturalem esse necessarium triplicem Dei concursum; hoc autem non est dicendum: nam esset multiplicare concursus Dei sine necessitate: ergo. Sequela probatur: nam in primis est necessarius concursus Dei per habitum supernaturalem, aut per gratiam praevenientem, quae vices habitus supernaturalis supplet. Similiter etiam est necessarius concursus Dei generalis, naturalis ordinis, quo Deus, tanquam prima, et universalissima causa concurrit cum omnibus causis secundis, etiam naturalibus ad suas operationes: ergo si praeter istum concursum est necessarius ex parte Dei alius concursus supernaturalis ordinis, sequitur, Deum triplici concursu concurrere cum causa secunda ad quamlibet operationem supernaturalem.

Quinto arguitur, ex Conc. Trid. sess. 6. de iustif. cap. 5. et can. 3. ubi hoc ipsum videtur insinuare, cum ad huiusmodi actus supernaturales, praeter excitantem, et adiuvantem gratiam, solum dicit, requiri liberum influxum nostri arbitrii cum eadem gratia: ergo praeter concursum generalem Dei, quo in suo esse res omnes conservat, non requiritur ad actus supernaturales alius concursus Dei supernaturalis ordinis.

Si dicatur, ipsum auxilium gratiae adiuvantis esse concursum Dei supernaturalem, ad omnes actus supernaturales generaliter necessarium; contra hoc arguitur.

Sexto. Gratia excitans, et adiuvans non sunt duae gratiae distinctae; illa enim eadem gratia, qua Deus liberum arbitrium excitat ad actus supernaturales, dicitur adiuvans, si nostrum arbitrium cum illa velit operare: nam quatenus praevenit liberum arbitrium, dicitur excitans; quatenus vero cooperatur iam cum libero arbitrio actum supernaturalem, dicitur gratia adiuvans, et cooperans: ergo praeter gratiam excitantem, et concursum generalem non requiritur aliud speciale auxilium adiuvantis gratiae, vel concursus Dei supernaturalis.

III. Haec tamen sententia nobis non probatur. Quapropter dicendum est, concursum Dei generalem, quo, cum libero arbitrio, et aliis causis secundis ad actus supernaturales concurrit, esse supernaturalem, et eiusdem ordinis cum ipsis actibus, nec esse eiusdem rationis cum generali concursu, quo cum causis secundis naturalibus ad earum operationes concurrit.¹ Hanc sententiam docet M. Soto lib. 1. de natura, et gratia cap. 16. Andreas a Vega. lib. 6. supra Conc. Trid. c. 6. et tribus sequentibus, et videtur expressa S. Tho. 1. 2. q. 109. ar. 9. in corp. ubi sic loquitur: Homo ad recte vivendum dupliciter auxilio Dei indiget. Uno modo, quantum ad aliquod habituale donum, per quod natura humana corrupta sanetur, et sanata elevetur ad operanda opera meritoria vitae aeternae: alio modo indiget homo auxilio gratiae, ut a Deo moveatur ad agendum. Ubi praeter donum habituale docet esse necessarium auxilium actuale divinae gratiae; auxilium autem gratiae non est influxus Dei generalis communis rebus naturalibus, sed influxus specialis ordinis supernaturalis: quamvis possit dici generalis in eodem supernaturali ordine: ergo.

Praeterea probatur ratione. Deus, in quantum auctor gratiae, est finis ultimus supernaturalis omnium supernaturalium actionum: ergo in quantum auctor supernaturalis, est prima causa earum efficiens. ergo concurrit ad illas generali concursu supernaturali.

Secundo. Concursus primae causae debet esse proportionatus formae, per quam operatur causa secunda, sed forma, per quam operatur causa secunda actus supernaturales, est supernaturalis: nam potentia naturalis, scilicet intellectus, et voluntas, et aliae potentiae naturales secundum se nullam habent proximam virtutem activam, comparatione actuum supernaturalium: sed tota earum virtus dependet, ut quo, a forma supernaturali, ut disp. 64. patebit; ac per consequens forma, per quam operatur causa secunda supernaturales actus, esse debet supernaturalis: ergo similiter concursus primae causae debet esse supernaturalis.

Confirmatur: nam, ut disp. 18. dictum est, concursus Dei generalis est influxus immediatus in causam, et in ea recipitur, et modificatur ab ipso Deo iuxta eiusdem causae conditionem, prius natura, quam cum illa producat effectum: ergo necesse est, quod idem concursus generalis cum causa secunda supernaturali sit etiam supernaturalis; alias enim Deus non modificaret eundem concursum in causa secunda, nec illum accommodaret eiusdem causae conditioni, et naturae.

Tertio. Id ipsum probatur specialiter de concursu Dei simultaneo. Concursus, quo Deus immediate cum causa secunda supernaturali producit supernaturalem operationem, est realiter ipsamet operatio, ut procedit ex influxu Dei; sed operatio est supernaturalis: ergo influxus immediatus Dei in eandem operationem est supernaturalis.

IIII. Si dicatur, operationem non esse supernaturalem, ut producitur a concursu Dei, vel ab influxu liberi arbitrii, sed quatenus producitur ex influxu habitus supernaturalis, vel excitantis gratiae simul cum potentia hominis intellectiva, vel appetitiva; contra hoc est argumentum. Gratia excitans sine adiuvante non efficit actum liberum, neque attingit supernaturalitatem illius, sed solum movet moraliter liberum arbitrium, ex parte obiecti, illi suadendo, illud invitando, et alliciendo, ut prosequatur bonum sibi propositum per intellectum. habitus autem supernaturalis solum tribuit potentiae posse operari supernaturales actus; non autem tribuit illi actualiter operari: ergo praeter ipsum habitum, et gratiam excitantem, necesse est ponere ex parte Dei, concursum actualem supernaturalis ordinis, quo ipsa potentia rationalis elevata per habitum supernaturalem, moveatur efficaciter a Deo, ut actualiter operetur supernaturalem actum.

Quarto, probari potest eadem sententia omnibus argumentis, quibus disput. 88. manifestum fiet, in eo, qui habet habitus infusos, ad eliciendum actum supernaturalem, esse necessarium auxilium non solum excitantis, sed etiam adiuvantis gratiae, eisdem habitibus infusis superadditum.

V. Ad primum argumentum respondetur, actum supernaturalem credendi, verbi gratia, aut diligendi, secundum omnem realitatem, et supernaturalitatem, quam habet, produci efficienter a libero arbitrio, ab habitu supernaturali, et a Deo, seu auxilio eius supernaturali:² a libero quidem arbitrio elevato per habitum, ut a causa proxima, seu principio, quod proximo, ab habitu autem, ut a principio, quo, a Deo vero, ut a prima causa supernaturali, cui liberum arbitrium elevatum per supernaturalem formam essentialiter subordinatur, non solum in esse, sed etiam in operari. Nec est admittendum, Deum, et liberum arbitrium esse causas partiales supernaturalis consensus; vere enim sunt causae totales in suo genere, ut disp. 85. patebit.³

Ad secundum argumentum respondetur, quod habitus charitatis est quidem sufficiens ad diligendum Deum super omnia, in genere principii, quo, formalis, constituentis liberum arbitrium in actu primo supernaturali in ordine ad dilectionem Dei, ut est auctor gratiae.⁴ Tribuit enim voluntati posse diligere Deum. Ut autem haec potentia elevata per habitum supernaturalem reducatur in actum secundum, necessario requiritur concursus Dei generalis supernaturalis ordinis, sive auxilium actuale supernaturale, ut ex supra dictis constat. Nec ex hoc sequitur, quod omnes actus, producti a causis secundis, sint supernaturales: nam concursus Dei generalis non est supernaturalis, respectu quarumcunque operationum, sed earum dumtaxat, quae a causis secundis supernaturalibus producuntur.

Ad confirmationem respondetur, quod non ponitur frustra concursus Dei supernaturalis: nam ab illo, tanquam a causa prima, habet actus fidei, et charitatis, et alii huiusmodi actus, quod sint, et quod supernaturales sint; a libero autem arbitrio elevato per habitum supernaturalem, et gratia excitante praevento, id habent, ut a causa proxima, sicut superius dictum est.

Ad tertium respondetur, quod habitus per se infusi tribuunt potentiae simpliciter posse operari, non tamen ei tribuunt actualiter operari; alias habens huiusmodi habitus, bene semper operaretur, et ita semel iustificatus non posset peccare; aut gratiam amittere; quod est erroneum. Unde praeter habitum requiritur actuale auxilium, et concursus Dei supernaturalis ordinis, per quod potentia elevata per habitum moveatur, et ad pie operandum determinetur. Aliud est enim posse operari, aliud actualiter operari; et plura requiruntur, ut homo actualiter operetur, quam sint necessaria, ut operari possit.

VI. Ad quartum argumentum respondetur, esse quidem in potestate nostri arbitrii ipsum credere; supposito tamen ex parte Dei concursu generali eiusdem ordinis, sine quo liberum arbitrium, quantumvis habeat perfectum habitum fidei, nunquam operabitur. Nec ex hoc sequitur, hominem non habere liberum arbitrium, sed solum sequitur, quod non habeat liberum arbitrium independenter ab alio, et quod non sit simpliciter primum liberum. Hoc enim solum competit libero arbitrio Dei, ut disput. 117. dicetur.

Ad confirmationem respondetur, ad actus supernaturales sufficere ex parte Dei, concursum generalem ordinis supernaturalis, in quo eminenter continetur quidquid perfectionis reperitur in concursu generali Dei, inquantum est auctor naturae. Unde non sequitur, ad omnem actum supernaturalem esse necessarium triplicem Dei concursum. Videantur circa istam solutionem, quae in disp. 18. dicta sunt.

Ad quintum argumentum respondetur, quod Concil. Trid. locis citatis, praeter gratiam excitantem, necessariam esse docet ad conversionem gratiam adiuvantem, sub qua comprehendit concursum Dei actualem supernaturalis ordinis, quo Deus influit immediate in liberum arbitrium, illud movendo, et applicando efficaciter ad pie operandum, ut disp. 18. dictum est, et patebit amplius disp. 23.

Ad sextum respondetur, gratiam excitantem, et adiuvantem non esse idem auxilium gratiae, sed distinctum, ut infra patebit.⁵