De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum Deus, absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis vere efficienter, sive ad modum causae physicae, praedeterminet omnes causas secundas, tam naturales, quam liberas ad suas operationes, salva earum natura, et libertate.

I. Ut titulus huius disputationis manifestus fiat, ne quis ignorantia nominum offendat, et veritatem ipsam impugnet, dum contra vocabulum praedeterminationis physicae invehitur; notandum est, quod, sicut distinguitur a Doctoribus duplex causalitas, et duplex causa; ita etiam duplex praedeterminatio eiusdem causae debet distingui: altera moralis, altera vere efficiens, seu physica. Ut enim docet Sanctus Thomas quaestione tertia de malo, art.3. in corp. Causa aliquid movens est duplex; quandoque enim dicitur causa id, quod est disponens, vel quod est consilians, vel quod est praecipiens:¹ et haec communi vocabulo dicitur causa moralis, eo quod per modum suadentis dumtaxat movet: quandoque vero dicitur causa id, quod est perficiens, et haec proprie, et vere causa dicitur; quia causa est, ad quam sequitur effectus. ad actionem autem causae perficientis statim effectus sequitur, non autem ad actionem disponentis, vel consulentis, vel imperantis: suasio enim non cogit invitum, ut Augustinus dicit in libro 83. quaestionum, quaest.4. Proportionabiliter nos distinguimus duplicem praedeterminationem voluntatis, alteram moralem dumtaxat, quae fit per suasionem internam, vel per externum consilium, vel praeceptum;² et hoc modo Rhetores multis rationibus, quibus faciunt apparere voluntati convenientiam obiecti, eam inclinant, et quasi praedeterminant moraliter ad aliquid volendum, vel faciendum; quamvis haec praedeterminatio non possit esse efficax, quantum est ex parte sua, ut inferius patebit; quoniam interius non immutat voluntatem, eam transferendo ab uno in aliud, sed solum se tenet ex parte obiecti. Altera vero est praedeterminatio physica, quae ex parte potentiae efficienter proprie movetur a Deo voluntas ad aliquid volendum; quae quidem praedeterminatio dicitur physica, sive ad modum causae physicae, ut condistinguitur contra illam, quae est solum moralis, non autem, ut condistinguitur contra liberam praedeterminationem: pro quo

II. Notandum est secundo, aliquam actionem, seu praedeterminationem posse in duplici sensu physicam appellari. Primo, ita, ut actio, seu praedeterminatio physica idem significet, quod actio, et praedeterminatio naturalis, cuius consideratio ad physicum spectat, et in hoc sensu nullus catholicus docet, Deum suo efficaci decreto, aut per auxilium aliquod intrinsecum, physice praedeterminare liberum arbitrium ad suam operationem; haec enim praedeterminatio absque dubio tolleret libertatem, ut inferius patebit.³ Secundo modo, accipitur actio, et praedeterminatio physica, ut distinguitur ab actione, et praedeterminatione dumtaxat morali, quae fit per solam suasionem, et propositionem obiecti convenientis, sive exterius, sive interius fiat; et in hac acceptione illa dicitur causa physica alicuius effectus, quae per veram, et realem efficientiam illum efficit, et a qua effectus in suo esse dependet, sive causa illa sit naturalis, sive libera, et in eadem acceptione sumitur verbum, physice, seu physica actio a Theologis, cum dicunt, quod humanitas Christi actione physica nostram causat salutem, et similiter miracula: in quo differt causalitas illius a causalitate, qua alii Sancti faciebant miracula: nam alii Sancti solum moraliter ea causabant, orando Deum, ut illa efficeret, aut etiam praecipiendo, sicut Iosue, cum dixit: Sol, contra Gabaon ne movearis.⁴⁵ at humanitas Christi non solum moraliter, sed efficienter, et physice causabat miracula, tanquam instrumentum divinitati coniunctum. quod innuere videntur verba illa: Qui facit mirabilia magna solus.⁶ Solus, inquit: nam licet alii sancti moraliter miracula fecerint, solus tamen Deus efficienter, proprie, et physice, ut causa principalis, illa efficiebat: quia, ut dicit S. Thom. 1. p. q. 111. art. 2. Solus Deus, qui naturam condidit, potest illam immutare. unde S. Aug. explicans praedicta verba Psalmistae, ait: Fecit Moyses mirabilia, sed non solus; fecit Elias, et Eliseus, fecerunt et Apostoli, sed nullus eorum solus; illi cum facerent, tu cum eis, tu quando faceres, non illi tecum: quia solus operabaris; non enim tecum fuerunt, cum fecisti, quando et ipsos tu fecisti.⁷ Et in hoc sensu utuntur nomine actionis physicae, et causalitatis physicae quamplurimi auctores, etiam ex illis, qui negant, Deum efficienter praedeterminare voluntatem ad piam operationem. Imo et in Concil. Ephesino, Anathematismo 3. unio Verbi incarnati appellatur unio physica, idest vera, et realis, ut distinguitur contra unionem secundum dignitatem, vel auctoritatem. Verba Concilii sunt haec: Si quis post naturarum unionem, subsistentias in uno Christo dividit, (unicuique nimirum suam propriam assignans) naturasque ea tantum copula connectit, quae est secundum dignitatem, vel auctoritatem; non ea autem coitione, quae fit secundum physicam⁸ unionem, anathema sit.⁹ Et infra in declaratione eiusdem anathematis explicatur verbum illud, secundum physicam, seu naturalem unionem, cum dicitur: Secundum naturalem, hoc est, secundum veram unionem. Nam ita divina Scriptura verum alicubi usurpat; ait enim. Et eramus natura filii irae, sicut et ceteri, hoc est vere.¹⁰ Idem confirmat S. Cyrillus in eodem Concil. cum, respondens Orientalibus, qui nomen physicae unionis non admittebant, asserentes, gratiae unionis repugnare, ait: At si naturalem unionem dixerimus. habet enim Scriptura divinitus inspirata hunc morem, hac dictione uti: Scribit enim alicubi quibusdam divinus Paulus: Et eramus natura filii irae, sicut et ceteri, et neutiquam dixerit quispiam, subsistere, secundum naturam divinam, iram, ita ut peccatores illius sint soboles; alioqui prorsus, et omnibus modis cum errore, et insania Manichaeorum laboraremus. Unde ibi natura idem est, quod vere. Non igitur confundentes naturas, neque ipsas inter se confermentantes, sicut dicunt adversarii, naturalem dicimus factam esse unitionem, sed ex duabus rebus dissimilibus Deitate (inquam) et humanitate unum factum esse Christum, et Filium, et Dominum ubique affirmamus. Demum de Apollinarii dogmatis plane nullum sermonem facimus: Semel enim condemnata, tanquam veritatem adulterantia, aversari oportet.

Ex his facile colligi potest, non esse novum, sed antiquum in Ecclesia hoc nomen praemotionis, vel praedeterminationis physicae, et a Patribus usurpatum in eadem acceptione, qua in praesenti disputatione sumitur. Quando ergo quaeritur: utrum Deus, absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis, physice praedeterminet omnes causas secundas ad suas operationes; verbum, physice, non sumitur determinate pro determinatione naturali, qua secundae causae determinantur ad unum ex necessitate absoluta, sed pro determinatione, ut abstrahit a naturali, et libera: et, ut distinguitur a praedeterminatione dumtaxat morali, quae fit, suadendo, et proponendo etiam interius congrue, et opportune obiectum: et sensus est: utrum Deus absoluto et efficaci decreto suae voluntatis, antecedenter ad omnem praescientiam cooperationis arbitrii creati, futurae, etiam ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constituatur, praedefinierit, et praedeterminaverit in particulari omnes actus futuros, etiam liberos, et eodem decreto physice, idest vere, efficienter faciat, ut causae secundae in tempore eosdem actus producant.

III. Est ergo prima sententia multorum recentiorum asserentium, non minus impediri indifferentiam libertatis, et usum actualem illius per physicam praedeterminationem, quae fit a decreto absoluto divinae voluntatis, omnem scientiam mediam antecedente, quam ex praedeterminatione intrinseca, quae fit per inhaerentem praemotionem. Probant hanc sententiam sequentibus argumentis.

Primo, auctoritate Sanctorum, qui omnino negant, nostrum liberum arbitrium praedeterminari ad unum ex voluntate Dei extrinseca. Etenim S. Damasc. lib. 2. de fide orthodoxa c. 29. inquit: Quae in potestate nostra sita sunt, non providentia, sed libero nostro arbitrio assignari debent.¹¹ ubi providentiae nomen sumi necessario debet pro absoluta praedefinitione, et praedeterminatione Dei: et cap. 30. subdit: Illud scire interest, Deum omnia quidem praescire, sed non omnia praedefinire: praescit enim ea etiam, quae in nostra potestate, et arbitrio sita sunt; at non item ea praedefinivit. Et Gregorius Nyssen. lib. 7. de philosophia c. 1. et lib. 8. c. 4. ait: Ea, quae sunt in nobis, non esse ex providentia.¹² quod non potest aliter intelligi, nisi non esse ex voluntate Dei praedeterminante nos ad unum. et idem dicit Theodoret. lib. 5. divinorum decretorum c. de providentia.¹³ et S. Chrysost. hom. 12. super epistolam ad Hebraeos ait: Non antecedit nostras voluntates, nostrum ne laedatur arbitrium.¹⁴ Quibus verbis non excludit gratiam excitantem, sed solum antecedentem Dei praedeterminationem, quae nostrum laederet arbitrium. Et S. Hieronymus epist. 146. ad Damasum de filio prodigo ait: Hominem ita esse liberum, ut vivat non ex imperio Dei, sed ex obsequio suo, idest non ex necessitate, sed ex voluntate, ubi per imperium intelligit voluntatem Dei praedeterminantem ad unum, nostrum liberum arbitrium, et pro eodem reputat hominem vivere, et operari ex imperio Dei, hoc est ex decreto absoluto divinae voluntatis, et operari ex necessitate. Et S. Aug. lib. de Spirit. et littera cap. 31. Legimus, inquit, Non est potestas, nisi a Deo: non autem legimus: Non est voluntas, nisi a Deo, et recte non scriptum est, quia verum non est. et idem dicit lib. 5. de Civit. Dei cap. 9. et 10. Quibus verbis negare intendit, voluntatem nostram esse a Deo praedeterminante illam ad unum: nam talis praedeterminatio induceret necessitatem. et lib. 7. de Civit. Dei, ita inquit: Deus administrat res, quas condidit, ut eas motus suos agere sinat. et lib. 3. de lib. arb. cap. 18. ait: Hoc brevissimum tene, quaecunque ista causa est voluntatis, si non potest ei resisti, sine peccato ei ceditur. Si ergo voluntas Dei efficax ita nos praevenit, ut non possimus ei resistere, sine peccato, ac per consequens sine libertate ei cedimus. Denique S. Th. p. 2. q. 10. art. 4. inquit, Deum ita movere voluntatem nostram ex se indifferentem, ut non ex necessitate illam ad unum determinet. et idem docet 3. contra Gent. c. 90. q. 5. de ver. ar. 5. ad 1. et 1. p. q. 23. ar. 1. ad 1. Praeterea q. 3. de potentia ar. 7. ad 13. inquit, determinationem actus relinqui in potestate rationis, et voluntatis. Sentit ergo, Deum non praedeterminare voluntatem nostram ad eosdem actus absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis. Et certe, si S. Tho. sensisset, Deum hoc modo praedeterminare sua voluntate efficaci omnes nostros actus, docuisset aliquando, cognoscere Deum futura contingentia in hac praedeterminatione suae voluntatis, et non recurrisset ad praesentiam rerum in aeternitate, ut cum contingentia rerum salvaret in Deo infallibilem scientiam futurorum contingentium. Alia loca S. Thomae, quae huic sententiae favere videntur, adducemus infra.

Secundo arguitur: nam Lutherani, et Calviniani non negaverunt, voluntatem nostram physice operari, quando vult; sed dixerunt, quod physica quadam efficacitate a Deo praedeterminatur, ut velit, per efficacissimam voluntatem, qua illam praevenit; et ideo non manere liberam in sua actione: hoc enim designat vox illa Lutheri apud Rasensem fol. 314. Homo multa solet proponere, coactus Dei providentia. et illa: Non sicut nos, sed sicut ille vult, ita vivimus, et facimus. ergo, etc.

Confirmatur: nam opposita sententia, nulla auctoritate, vel necessitate cogente, videtur convenire cum haereticis nostri temporis in potissimo fundamento, ex quo illi deduxerunt, liberum arbitrium esse rem de solo titulo: ergo est omnino reiicienda.

Tertio. Si ad hoc, quod homo aliquid velit in particulari, necessarium est, ut Deus ex aeternitate sua, absoluto et efficaci decreto suae voluntatis praedeterminet liberum hominis arbitrium ad illud determinate volendum; sequitur, quod non sit in nostra potestate, nisi id tantum velle, quod Deus vult, nos velle. Quod si hoc ita est, sequitur ulterius, nos non libere velle id, quod volumus, sed ex necessitate absoluta; quia non possumus aliter facere, si Deus vult, ut faciamus illud; et eadem ratione iterum deducitur, non libere omitti a nobis eos actus, qui sunt in praecepto: etenim si ad hoc, quod Petrus, verbi gratia, faciat illum actum, est necessarium, quod Deus praedeterminaverit eius voluntatem ad eundem actum; quo modo poterit Petrus facere talem actum, si Deus suo decreto absoluto, et efficaci non praedeterminavit, actum illum fieri a Petro.

Confirmatur: quia nos nihil velle possumus sine hac praedeterminatione divina, sed haec non est in nostra potestate; quia nullo modo a nobis incipit, sed a Deo: ergo si Deus adhibuit suae voluntatis determinationem ad unum actum, et non ad alios, omnes alii non sunt in nostra potestate: ac per consequens, nec omittimus eos libere, et culpabiliter; quia neque ante determinationem illam Dei fuit in nostra potestate facere, ut non ad hunc actum, sed ad alium nos praedeterminaret: neque post eius determinationem facere quidquam possumus, ut Deus ad alios actus nos determinet.

Quarto arguitur. Ut voluntas nostra sit libera in actuali exercitio, necesse est, ut non solum habeat intrinsecam facultatem, et potestatem; sed etiam quod habeat vel in actu, vel in potestate sua ea omnia, quae sibi sunt ad agendum necessaria; sed non est in potestate nostrae voluntatis habere efficax illud Dei decretum extrinsece praedeterminans nostrum liberum arbitrium ad alteram partem in particulari: ergo si illa praedeterminatio extrinseca est necessaria, ut voluntas nostra actu operetur, non erit libera in exercitio.

IIII. Quinto. Indifferentia, et indeterminatio est de essentia libertatis; potentia enim libera ex eo dicitur, quod sit indifferens ad operandum hoc, vel illud, aut etiam ad operandum, et non operandum; sed praedeterminatio, qua per extrinsecam voluntatem Dei voluntas nostra efficaciter praedeterminatur ad hoc operandum in particulari, tollit ab eadem voluntate huiusmodi indifferentiam: ergo tollit id, quod est de essentia libertatis; ergo destruit libertatem. Non ergo est admittenda huiusmodi praedeterminatio.

Confirmatur. Ut voluntas sit libera in ordine ad aliquam operationem, necessarium est, quod se determinet ad illam; operatio enim libera debet procedere a principio intrinseco se movente, et libere determinante: sed si voluntas nostra ante omnem suum actum est iam praedeterminata per extrinsecam Dei voluntatem ad operandum aliquem actum in particulari, non potest seipsam determinare ad eundem actum: quod enim determinatum iam est, non se amplius determinat, cum omnis determinatio praesupponat necessario indeterminationem in ipsa potentia, quae determinatur: ergo determinatio efficax per extrinsecam Dei voluntatem, repugnat creatae libertati.

Sexto. De ratione potentiae liberae est, ut positis omnibus requisitis ad operandum, possit operari, et non operari: sed posito decreto efficaci Dei praedeterminante nostrum liberum arbitrium ad operandum hoc in particulari, non potest voluntas non operari illud; dicit enim Scriptura: Domine Deus omnipotens in ditione tua cuncta sunt posita, et non est, qui possit tuae resistere voluntati, si decreveris salvare Israel.¹⁵ Et Apost. ait: Voluntati enim eius quis resistet?¹⁶ Ergo nullatenus est asserendum, quod Deus sua efficaci voluntate liberum nostrum arbitrium praedeterminet ad hoc in particulari volendum.

Septimo. Necessitas opponitur libertati: ergo actio necessaria opponitur liberae, sed si Deus efficaci voluntate nos praedeterminat ad operandum, quaelibet operatio nostra erit necessaria; necesse est enim, quod si Deus velit aliquid fieri, illud fiat, cum voluntas eius sit efficacissima, iuxta illud Psalmi: Omnia quaecunque voluit Dominus, fecit in caelo, et in terra.¹⁷¹⁸ ergo nulla relinquitur actio libera, si statuatur efficax praedeterminatio per absolutam Dei voluntatem.

Si dicatur, solum concludere argumentum, actus nostros esse necessarios ex suppositione voluntatis divinae; non autem simpliciter, contra hoc est

Octavum argumentum. Quod est necessarium ex suppositione, efficitur necessarium¹⁹ simpliciter respectu alicuius, quando non est in eius potestate tollere, aut ponere suppositionem illam, ad quam necessario sequitur actus, qui dicitur ex suppositione necessarius; sed non est in potestate voluntatis creatae tollere, vel ponere suppositionem illam efficacis decreti voluntatis Dei, praedeterminantis liberum arbitrium creatum ad operandum, cum illud decretum sit a solo Deo, et nullo modo dependeat ex libera operatione nostri arbitrii, etiam praecognita per scientiam mediam: ergo actus, qui dicuntur necessarii ex suppositione eiusdem decreti divini, absolute, et simpliciter sunt necessarii. Maior probatur, et explicatur: nam si ex suppositione eclypsis, necessario sequitur mors Petri, mors illa est simpliciter necessaria respectu Petri, quia non est in eius potestate eclypsim tollere, aut impedire, ex qua necessario sequitur mors eius. Item etiam si, ex eo quod Paulus transeat flumen, necessario sequitur, quod madefiat; simpliciter erit necessarium Petro madefieri, si non est in eius potestate flumen non pertransire.

Confirmatur, quia non habet Deus alium modum efficaciorem, quo possit humanae voluntati necessitatem absolutam inferre, quam decreto efficaci suae voluntatis, illam physice ad alteram partem praedeterminando: ergo.

V. Nonum argumentum. Necessitas antecedens liberum consensum creatae voluntatis, seu quae provenit ex causis prioribus, tollit libertatem; sed necessitas operandi habens ortum ex absoluto, et efficaci decreto voluntatis divinae, praedeterminantis liberum arbitrium creatum ad omnem suam actionem in particulari, est necessitas ex causis prioribus proveniens; ergo. Maiorem propositionem clarissimis verbis tradit Beatus Anselmus lib. 2. Cur Deus homo cap. 18. et de concord. praedestinat. cap. 1. et 2. nam cap. 1. distinguit duas necessitates; alteram praecedentem, quae facit rem esse, alteram vero sequentem, quae descendit de libera voluntate; atque hanc posteriorem docet non esse contrariam libertati, quia nihil cogit, siquidem descendit ex ipsa libertate; illam vero necessitatem, quae rem praecedit, ait, esse contrariam libertati: et ideo cap. 2. ad medium ait, bona praedestinati non evenire ex necessitate, quae praecedit rem, sed ea, quae rem sequitur: et rationem reddit, quia illam facit Deus, non cogendo voluntatem, sed illam in sua potestate demittendo. Sentit ergo Beat. Anselmus, necessitatem operandi, quae antecedit consensum nostrae voluntatis, esse contrariam libertati.

Confirmatur primo eadem propositio auctoritate Sancti Thomae 3. parte quaest. 46. art. 2. ubi diversos modos necessitatis explicans ait: Alio modo dicitur necessarium ex aliquo exteriori, quod quidem, si sit causa efficiens, vel movens, facit necessitatem coactionis. Et 2. contra Gentes cap. 29. docet, necessitatem absolutam esse illam, quae provenit ex causis prioribus; ait enim: Invenitur autem et alius necessitatis modus, secundum quod aliquid dicitur necessarium absolute: quae quidem necessitas dependet ex causis prioribus in esse, sicut ex principiis essentialibus; et ex causis efficientibus, sive moventibus. Et lib. 2. Periherm. lect. 15. in princip. sic ait: Sciendum est, quod necessitas, quae pendet ex causis prioribus, est necessitas absoluta. id quod postea de singulis causis probat: et loquens de efficiente sic ait: Et similiter, quod habet necessitatem ex causa efficiente, est necessarium absolute; quod autem habet necessitatem ex eo, quod est posterius in esse, est necessarium ex conditione, vel ex suppositione; quam doctrinam, veluti ad practicam reducens, quaestione sexta de malo, articulo primo, in corpore, docet, illas dispositiones, quae non subiacent voluntati, eam necessitare, secus autem si subiacent eidem voluntati; sic enim ait: Si ergo dispositio, per quam alicui videtur aliquid bonum, et conveniens, fuerit naturalis, et non subiacens voluntati; ex necessitate naturali voluntas praeeligit illud, sicut omnes homines naturaliter desiderant esse, vivere, intelligere: si autem sit talis dispositio, quod non sit naturalis, sed subiacens voluntati, puta cum aliquid disponitur per habitum, vel passionem ad hoc, quod sibi videatur aliquid vel bonum; vel malum in hoc particulari, non ex necessitate movetur voluntas; quia poterit hanc dispositionem removere, ut sibi non videatur aliquid sic, ut scilicet cum aliquis quietat in se iram, ut non iudicet de aliquo tanquam iratus.

Confirmatur secundo. Amor Beatorum erga Deum propterea non est liber, quantum ad exercitium; quia licet oriatur ex potentia natura sua libera, et amante Deum motu spontaneo; oritur tamen necessario ex suppositione antecedente consensum voluntatis, videlicet ex suppositione visionis beatificae, quae non subiacet potestati voluntatis: ergo similiter actus, qui est necessarius ex suppositione divinae voluntatis, erit absolute necessarius, et non liber; quia consequitur necessario ex suppositione antecedente liberum consensum voluntatis.

Confirmatur tertio. Motus primo primi, qui sine libertate in homine excitantur, propterea non sunt liberi, quia oriuntur necessario ex suppositione inadvertentiae antecedentis consensum voluntatis; similiter etiam illa, quae fiunt in somno, non sunt libera; quia necessario accidunt ex suppositione somni, non obstante indifferentia, quam voluntas ex natura sua habet: ergo si nostra voluntas necessario consentiret ex suppositione praedeterminationis divinae, illa necessitas contraria esset actuali usui libertatis, ita ut operatio eo modo elicita non sit libera.

VI. Argumentum decimum. Ut voluntas sit libera, debet habere dominium sui actus, ut patet ex S. Thoma in 2. senten. dist. 25. quaest. 2. art. 1. et colligitur ex illo Ecclesiast. 15. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui, etc. Apposuit tibi aquam, et ignem, ad quod volueris, porrige manum tuam. Ante hominem vita, et mors, bonum, et malum; quod placuerit ei, dabitur illi.²⁰ sed si praedeterminaretur efficaciter ad unum actum determinatum ex voluntate Dei extrinseca, non haberet dominium sui actus: ergo non praedeterminatur. Minor probatur. nam S. Thom. in 2. senten. loco cit. ad primum argumentum, ex eo probat, salvari in Deo liberum arbitrium, seu liberam potestatem, et dominium sui actus; quia determinatio actus non est sibi ab alio, sed a se ipso: et ex hoc infert, quod sui operis ipse dominus verissime est.

VII. Secunda sententia est aliorum Theologorum asserentium, Deum Opt. Max. aeterno suo decreto, atque absoluta, et efficaci voluntate praedeterminasse omnes actus nostros in particulari ante eorum praevisionem, et independenter ab omni scientia media liberae cooperationis futurae ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constituetur, absque eo quod per huiusmodi praedeterminationem laedatur in aliquo libertas nostri arbitrii. Haec est expressa sententia S. Thomae, et omnium Thomistarum: quam etiam tenet Scot. in 1. senten. dist. 39. quaest. un. et quodl. ²¹ 14. littera S. et omnes eius discipuli, praesertim Vega lib. 2. super Concil. Trident. cap. 17. Eandem sententiam docent communiter Sancti Patres, qui loquuntur de hac materia, ut patebit ex locis infra allegandis: unde pro eius explicatione sit

VIII. Prima Conclusio. Deus sua absoluta, et efficaci voluntate praedeterminavit omnes actus etiam liberos in particulari, prius in signo rationis, quam intellectus divinus cognosceret, actus illos esse futuros etiam ex hypothesi; quod voluntas creata constitueretur in tali ordine rerum, et in talibus circumstantiis; et intelligimus hoc de actibus, qui non sunt mali moraliter.²² nam quid sentiendum sit de actu peccati, discutiendum erit ex professo disputat. 24. Haec conclusio est contra auctores primae sententiae; ex quibus aliqui asserunt, quod Deus opera nostra bona moralia vult in primis voluntate conditionata, si et nos pro nostra libertate ea velimus, eo pacto, quo vult omnes homines salvos fieri, si et ipsi velint. Praevidens vero, quae eorum pro nostra libertate sint futura, complacet in illis, vultque absoluta voluntate, ut sint. Nostram tamen conclusionem docent auctores omnes allegati pro secunda sententia, et alii, quos disp. 18. retulimus ad confirmandam illam doctrinam, quae asserit, concursum Dei generalem esse influxum in causam immediatum.

Probatur primo ex sacris litteris, in quibus habetur, Deum praedefinisse, et praedeterminasse bona opera nostra; dicitur enim ad Ephes. 2. Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. ubi verbum, praeparavit, idem significat, quod praedeterminavit. unde S. Athanasius haec eadem verba explicans, ait: Sciens autem haec, supple bona opera, paravit Deus, quae differri non poterunt, neque praetermitti, quin peragantur, tanquam divinitus sint praefinita, idque per multam erga nos providentiam.²³ Expendatur illud verbum, praefinita: nam idem significat, quod praedeterminata. En Apostolus utrumque coniunxit, et praedefinitionem bonorum operum a Deo factam, quam significavit per verbum, praeparavit; et libertatem nostram, quam subiunxit dicens: Ut in illis ambulemus, propria videlicet libertate. et ad Ephes. 1. inquit: Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. hoc est secundum liberam determinationem voluntatis suae, qua omnia, quaecunque voluit, fecit in caelo, et in terra.²⁴ ut enim docet S. Thomas, in Deo non reperitur consilium, secundum quod importat inquisitionem, et discussionem mediorum; sed quantum ad certitudinem sententiae, vel iudicii;²⁵ cui consonat illud Apoc. 4. Tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant, et creata sunt. et Sap. 11. Quomodo autem posset aliquid permanere nisi tu voluisses? Quibus verbis aperte significatur, aeterno decreto voluntatis divinae praedeterminatum esse, ut existant, quae in quacunque differentia temporis habent esse.

IX. Idem probatur ex illo Isaiae: Iuravit Dominus exercituum dicens: Si non, ut putavi, ita erit, et quomodo mente tractavi, sic eveniet, ut conteram Assyrium in terra mea, et in montibus meis conculcem eum; et auferetur ab eis iugum eius, et onus illius ab humero eorum tolletur. Hoc est consilium, quod cogitavi super omnem terram, et haec est manus extensa super omnes gentes. Dominus enim exercituum decrevit, et quis poterit infirmare? et manus eius extensa: et quis avertet eam?²⁶ ex quo testimonio desumitur argumentum. Rex Assyriorum libere venit in terram Israel, similiter etiam libere fuerunt gentes debellatae, et tamen Deus suo aeterno decreto haec praedeterminaverat: ergo extrinseca Dei praedeterminatio simul stat cum libertate arbitrii creati. Praeterea Hester 13. dicitur: Domine Rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita, nec est, qui tuae possit resistere voluntati: si decreveris salvare Israel. ubi efficax Dei decretum praedeterminans salvare Israel, simul componitur cum libertate, qua Israel salvus factus est.

Id ipsum constat ex illo Lucae 22. Filius hominis, sicut definitum est, vadit.²⁷ et Actor. 4. Convenerunt enim vere in Civitate ista adversum sanctum puerum tuum Iesum Herodes, et Pontius Pilatus facere, quae manus tua, et consilium tuum decreverunt fieri.²⁸ et cap. 17. Definiens Statuta tempora, et terminos habitationis eorum. Ex quibus locis desumitur argumentum. Christus Dominus libere sustinuit passionem, et libere occisus fuit a Iudaeis; alias, nec Christus Dominus meruisset aliquid per passionem suam, et mortem, nec Iudaei peccassent, illum occidendo; et tamen passio Christi fuit a Deo praedefinita, et praedeterminata: ergo.

Praeterea Prov. c. 8. dicitur. Praeparatur voluntas a Domino.²⁹ idest praedeterminatur: et c. 21. dicitur: Cor Regis in manu Domini, sicut divisiones aquarum, quocunque voluerit, vertet illud. Ubi verbum, vertet, idem significat, quod inclinabit, et determinabit. Et, ut notavit Iansenius,³⁰ cum omnium hominum corda sint in manu Domini, peculiariter de corde Regis id dicitur, eo quod hoc maxime sit liberum, et alterius potestati minus subiectum; ut designaret, quod cum efficaci Dei motione salvatur perfectissima libertas arbitrii nostri, qualis solet esse libertas Regis. Hoc testimonio S. Thomas 3. cont. Gen. c. 89. et 90. probat, quod Deus nobis causat motum voluntatis, et facit nos velle, et libere velle hoc, vel illud: quod tamen efficaciter non faceret, nisi voluntatem ad volendum hoc, vel illud efficienter praedeterminaret: sicut rivi aquarum, humana opera in diversas partes, absque aliqua violentia, magna cum suavitate feruntur.

Item afferri possunt in confirmationem huius sententiae omnia loca Scripturae, in quibus habetur, nostra bona opera esse a Deo praeparata, et praedestinata: nam, ut fatentur auctores contrariae sententiae, praedestinare idem significat, quod praedeterminare, praedefinire, praestituere.³¹ Quod probant ex Hieronymo in prioribus commentariis in illud ad Ephes. 1. Qui praedestinavit nos in adoptionem, etc. Ubi praedestinare, ait, esse praedefinire. Et August. aut quicunque alius eius operis auctor, Hypognost. lib. 6. Praedestinatio, inquit, a praevidendo, vel praeordinando futurum aliquid, dicitur. Et infra: Quod ergo bonum est, praescientia praedestinat³², id est, priusquam sit in re, praeordinat. Consentit etiam (inquiunt) Scriptura sacra, non solum Actor. 13. ubi praedestinati appellantur praeordinati in vitam aeternam: Crediderunt, ait Lucas: Quotquot erant praeordinati in vitam aeternam:³³ sed etiam quoniam, ubi ad Rom. 8. et ad Ephes. 1. interpres Latinus transfert, praedestinavit, Graece habetur προώρισε, a verbo προωρίζω, quod est praedefinio, praestituo, praedetermino. hactenus sunt formalia verba cuiusdam Doctoris ex illis, qui physicam praedeterminationem impugnant.

Secundo probatur auctoritate Sanctorum, qui verbis formalibus, aut aequivalentibus unanimiter asserunt, omnia, quae fiunt in tempore praedifinita esse, et praedeterminata decreto aeterno voluntatis divinae.

X. Et in primis S. Dionys. c. 5. de divinis nom. tit. de exemplaribus, lect. 3. apud D. Thom. ponit rationes rerum in Deo existentium praedeterminativas, et effectivas, sub his verbis: Exemplaria autem esse dicimus in Deo, existentium rationes substantificas, et singulariter praeexistentes, quas Theologia praedefinitiones vocat, divinas, et bonas voluntates, existentium praedeterminativas, et effectivas, secundum quas substantialis essentia omnia praedestinavit, et produxit.³⁴ Quibus verbis praedefinitionem physicam voluntatis Dei efficacissimam constituit, et tradit respectu omnium existentium. Etenim praedeterminatio effectiva rerum existentium physica est. Quod ex eo patet; nam praedeterminatio moralis tantum, non est proprie effectiva rerum existentium, cum metaphorice sit causa, ut ex S. Thoma diximus in principio huius quaestionis. Idem docet S. Augustinus super Ioannem; explicans enim illud: Pater venit hora, clarifica Filium tuum,³⁵ ait: Quapropter hoc, quod ait: Pater venit hora, clarifica filium tuum: ostendit, omne tempus, et quid, et quando faceret, vel fieri sineret, ab illo esse dispositum, qui tempori subditus non est: quoniam quae futura erant per singula tempora, in Dei sapientia causas efficientes habent, in qua nulla sunt tempora. Non ergo credatur, hanc horam, fato urgente, venisse, sed Deo potius ordinante. In quibus verbis duo non obscure docet: alterum est, omnia bona, quae sunt in tempore, esse a Deo praedeterminata, et ordinata, quod indicant illa verba: Ab illo esse dispositum; et illa: Sed Deo potius ordinante. Alterum est, dispositionem, et praedeterminationem divinae voluntatis esse causam vere efficientem cuiuscumque actionis bonae, etiam liberae, quae fit in tempore. Hoc enim indicant verba illa: In Dei sapientia causas efficientes habent. quae similia sunt verbis Dionysii, cap. 5. de divinis nominibus, adductis. Apposuit autem S. Augustinus illam disiunctivam: Vel fieri sineret: propter peccata. Haec enim divino decreto non sunt volita, sed solum permissa, ut dicetur inferius. Item etiam in Soliloquiis cap. 24. ait: Velle, quod bonum est, non possum; nisi tu velis. quae verba explicari non possunt de decreto, et voluntate Dei, praesupponente praescientiam mediam determinationis liberi arbitrii, futurae ex hypothesi. Alias enim non dixisset S. Augustinus: Velle, quod bonum est, non possum, nisi tu velis: sed potius dicendum esset e contrario: Deus velle non potest bonum liberum, nisi prius ego velim. Praeterea in eisdem Soliloquiis cap. 26. eadem sententiam docet illis verbis, disp. 8. num. 4. adductis: Priusquam me formares in utero, novisti me; et antequam exirem de vulva, quidquid tibi placuit, praeordinasti me. ubi verbum, placuit, et verbum, praeordinasti, absolutam, et efficacem Dei voluntatem, et praedeterminationem importat, qua nostras praevenit voluntates, de illis, et in illis disponendo, et praeordinando quidquid sibi placuit, minime per scientiam mediam observans, quid iste, vel ille ex sua innata libertate voliturus sit: certo enim scit Deus, nostram voluntatem libere volituram esse, quidquid ipse praeordinaverit, ut libere velit: quia, ut patebit infra, voluntas nostra irritam facere non potest voluntatem Dei, aut impedire, ne effectus a Deo praedefinitus eveniat eo modo, quo a Deo efficaci voluntate provisum est, ut eveniat, scilicet libere, et contingenter, aut etiam necessario, iuxta conditionem causae secundae. Alia loca S. Augustini, in quibus eandem doctrinam confirmat, adducentur infra. Et a posteriori est magnum argumentum, illum fuisse huius sententiae: nam Faustus Regiensis, qui, ut disput. 2. num. 2. dicebamus, contra doctrinam Sancti Augustini, suppresso eius nomine, scripsit duos libros de libero arbitrio; eorum sententiam vehementer impugnat, qui asserunt, ante praescientiam boni, vel mali usus liberi arbitrii, Deum praedeterminasse absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis actus humanos futuros, ut ex dictis eadem disputatione 2. num. 16. constat. Signum ergo est, S. Augustinum eiusmodi praedeterminationem divinam et agnovisse, et docuisse. Quam etiam docet S. Prosper, cuius verba num. 14. referenda sunt.

Id ipsum probatur ex S. Leone Papa dicente. In salvandis enim hominibus per Crucem Christi, communis erat voluntas Patris, et Filii, et commune consilium, nec ulla poterat ratione turbari, quod ante aeterna saecula, et misericorditer erat dispositum, et incommutabiliter praefinitum.³⁶ ubi verbum, praefinitum, idem significat, quod praedeterminatum. Et sermone 9. subdit: Sacramentum Dominicae passionis in salutem generis humani, ante tempora dispositum, et per multas significationes omnibus retro saeculis nuntiatum, etc. Et serm. 16. Cum ergo omnia, quae in Christum Iudaica admisit impietas tanto ante praedicta sint, ut non tam de futuris, quam de praesentibus propheticus sit sermo contextus: quid aliud nobis, quam sempiternarum dispositionum Dei incommutabilis ordo reseratur apud quem, et discernenda iam diudicata, et futura iam facta sunt! Cum enim qualitates actionum nostrarum, et effectus omnium voluntatum scientia divina praeveniat; quanto magis nota Deo sunt opera sua? Et recte placuit, quasi facta, recoli, quae non poterant omnino non fieri. Et in confirmatione huius doctrinae adducit locum Act. 4. supra inductum.

Eodem modo loquuntur alii Sancti Patres quam plurimi, praesertim S. Athanasius super caput secundum ad Ephesios, cuius verba supra retulimus.³⁷ Theodoretus in illa verba ad Romanos 8. Quos praedestinavit, hos et vocavit. ubi ait: Praedestinatos autem, et praefinitos etiam vocavit. et ad Ephes. 1. in illa verba: Elegit nos in ipso. sic ait: Ab initio enim ante mundi constitutionem ea, quae ad nos pertinebant, praescivit, et praedefinivit. et paulo post subdit: Praescivit nos, et dilexit, et nostram precationem praeconstituit, ut nos filiorum adoptionis donum perciperemus secundum propositum voluntatis suae. S. Anselmus, libro de concordia praedestinationis, et liberi arbitrii, idem docet, cum ait, Quoniam enim, quod Deus vult, non potest non esse, cum vult hominis voluntatem nulla cogi, vel prohiberi necessitate ad volendum, vel ad non volendum, et vult effectum sequi voluntatem; tunc necesse est, voluntatem esse liberam, et esse, quod vult.³⁸ Quibus verbis infallibilitatem effectus voluntarii reducit, tanquam ad primam radicem, ad absolutum, et efficax decretum voluntatis divinae praedeterminantis actus futuros etiam contingentes, et liberos. Idem sentit etiam Fulgentius lib. 1. ad Monimum, ubi ait: Hoc enim gratuita iustificatione tribuit praeparatum, quod in aeterna praedestinatione praeparaverat tribuendum.³⁹ Praedestinatione autem praeparare aliquid, absque praedeterminatione divini decreti, fieri non potest. Item etiam Henricus homil. super cap. 11. Ioan. in illa verba: Collegerunt, ait: Redemptor noster se tradidit comprehendendum, sicut ante saecula praefinierat.⁴⁰ Praefinire autem idem significat, quod efficaci decreto praedeterminare: ergo, iuxta sententiam horum Patruum, negari non potest, Deum efficaci decreto ab aeterno praedeterminasse omnes actus bonos, qui fiunt in tempore.

Et quoniam S. Damascenus adducitur a quibusdam (sed immerito) pro contraria sententia, loco in primo argumento huius disputationis inducto; necessarium est ex verbis illius ostendere, ipsum praedeterminationem aeternam decreti divini, de qua loquimur, statuisse, statutamque esse temporibus Apostolorum a S. Dionysio Areopagita, docuisse. Etenim in oratione prima de imaginibus, sic loquitur. Sunt item in Deo imagines, et exempla rerum,⁴¹ quae ab ipso futurae sunt,nempe consilium eius aeternum, quod se habet semper eodem modo. Immutabilis enim est omnino Deus, in quo nulla est commutatio, aut vicissitudinis obumbratio. Has imagines, et haec exempla praefinitiones appellat Sanctus ille, Dei munere, divinis in rebus considerandis, et explicandis,excellentissimus Dionysius.Omnia enim ab illo praefinita, et sine ulla commutatione futura,in eius consilio non aliter, antequam fierent, erant expressa, quam si quis velit domum aedificare,prius imaginem, ac formam ipsius in animo effingit,cogitationeque complectitur. Quibus verbis praedeterminationem vere efficientem,seu physicam decreti efficacis voluntatis divinae, sicut a S. Dionysio superius allegato acceperat,constanter docet, et hanc explicat exemplo artificis, qui volens domum aedificare,prius in mente domum format, omnes partes eius praedeterminat, et disponit, et postmodum praeconceptam domum exequutioni mandat. ita Deus ab aeterno praedefinivit omnia, et singula, quae in universo mundo erat ipse facturus.

XI. Tertio probatur auctoritate Scholasticorum, qui hanc doctrinam sequuntur, et in primis S. Thom. super 5. cap. Dionysii de divinis nominibus,lectione 3. loquens de rationibus rerum, existentibus in Deo, inquit: Et huiusmodi rationes sacra Scriptura vocat praefinitiones, seu praedeterminationes. et post pauca subdit: Quae quidem praedeterminationes, seu voluntates sunt distinctivae entium,et effectivae ipsorum; quia et huiusmodi rationes supersubstantialis Dei esse praedeterminavit, omniaque produxit. et 1.p.q.19. art. 3. ad 5. cum proposuisset tale argumentum: Ab eo, quod est ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio, nisi ab aliquo alio inclinetur ad unum,ut ait Commentator 2. phys.text.48. Si ergo voluntas Dei in aliquibus se habet ad utrumlibet, sequitur,quod ab aliquo alio determinetur ad effectum, et sic habet aliquam causam priorem; Respondet: Causa, quae ex se est contingens, oportet, quod determinetur ab aliquo exteriori ad effectum; sed voluntas divina, quae ex se necessitatem habet,determinat seipsam ad volitum, ad quod habet habitudinem non necessariam. Quibus verbis aperte docet, quod voluntas creata, quia ex se est causa contingens, oportet, quod determinetur ab aliquo, ac per consequens praedeterminetur, ut producat determinatum effectum; et in hoc constituit differentiam inter voluntatem divinam, et humanam, quod divina determinat seipsam absque eo, quod determinetur ab alia priori causa; quia est primum determinans simpliciter. voluntas vero humana non se determinat, nisi prius natura inclinetur, et determinetur ab alia priori causa. Et ratio est; quia voluntas creata non est primum se determinans simpliciter, sicut nec primum se movens. Praeterea quodl.12. q.3.art.4. illam pertractans quaestionem: Utrum omnia subsint fato, inquit: A providentia Dei omnia sunt praedeterminata, et ordinata.⁴² Et in hac acceptione docet posse concedi, quod omnia subiiciuntur fato, iuxta illud Boetii: Fatum est immobilis dispositio,rebus mobilibus inhaerens. Addit tamen non esse utendum hoc nomine: Quia cum gentilibus nec nomina convenit habere communia. et ideo Augustinus dicit: Si quis hoc modo intelligat fatum, sententiam teneat, linguam corrigat, et non dicat fatum,sed providentiam Dei. et 1.p.q.116. art.1.in corp. inquit: Ea, quae hic per accidens aguntur,sive in rebus naturalibus,sive humanis, reducuntur in aliquam causam praeordinantem, quae est providentia divina. ubi verbum, praeordinantem,idem significat, quod praedeterminantem: et in discursu articuli aperte docet, omnia, quae hic aguntur, esse a Deo praeordinata: et idem docet art.3. et 4. eiusdem quaestionis. Item etiam 1.p.q.105. art.1. ad 3. inquit: Hoc ipsum, quod causae secundae determinantur ad determinatos effectus,est illis a Deo. Praeterea in eadem 1.p.q.25. art.5. ad 1. dicit: Fieri non posse, ut Deus aliqua faciat,quae non praesciverit,et praeordinaverit se facturum, quia ipsum facere subiacet praescientiae, et praeordinationi Dei. Hoc etiam innuit p.2.q.10.art.4. in corp. dum ait: Deus sic voluntatem movet, quod non ex necessitate ad unum determinat. Significans,quod determinat eam,non quidem ex necessitate, sed libere, iuxta modum suae naturae:alias enim simpliciter dixisset,quod non determinat eam ad unum; siquidem erat planior sensus, nec adiunxisset illud verbum, ex necessitate. Idem docet 1.p.q.23.ar.1. ad 1.q.5,de ver.ar.5.ad 1.et 3.cont.Gent.c.90. in fine, quibus locis exponens quoddam dictum Damasceni,dicat: Eum non quemcunque nostrorum actuum praedeterminationem negare voluisse,sed eam dumtaxat,quae est cum impositione necessitatis; aperte indicans, Deum actus nostros praedeterminare,absque impositione tamen necessitatis.⁴³ Denique q.24. de verit.art.14. in fine corp. probat, quod voluntas creata debeat determinari a Deo, ut producat actum determinatum; quia ex se indifferenter se habet ad multas operationes.

Respondent quidam Doctores, quod S. Thom. non explicat,utrum illa praeordinatio Dei,et praedeterminatio sit absoluta, an sub conditione intellecta, si voluntas creata voluerit concurrere,et consentire.Haec tamen responsio non videtur ad mentem S.Doctoris,tum quia ex verbis inductis manifeste constat, illum loqui de absoluta praedeterminatione, eo vel maxime,quia non admittit scientiam mediam, ut disp.7. ostensum est; tum etiam quia determinatio sub conditione non est praedeterminatio, cum non antecedat, sed sequatur determinationem creatae voluntatis. Unde et nonnulli ex auctoribus contrariae sententiae eam condeterminationem appellant, sed verius dixissent, postdeterminationem,cum revera,in eorum sententia,determinationem creatae voluntatis ordine naturae subsequatur,ut disput.99. patebit. Idem constat ex locis S. Thomae, in quibus ait, quod si voluntatem movet Deus ad aliquem actum, impossibile est poni, quod voluntas ad illum non moveatur, quia intentio Dei deficere non potest.⁴⁴

XII. Eandem sententiam docet Scot. in 4. d.49.q.6. §. dico ergo. ubi respondens ad quoddam argumentum, sic ait: Contra naturam voluntatis est determinari a causa inferiori; quia hoc ipso non esset superior: non est autem contra naturam eius determinari a causa superiori. Gabr. etiam in 1.d.33.q.unic.c.2. adducens opinionem Scoti, dicit ex eius sententia: quod voluntas divina,quae est prima regula contingentium,prius natura determinat contingentia, quam intellectus divinus intelligat,illa esse futura. Idem docet Capreol. in secundo d.28.q.1.art.3.ad 12. argumentum Durandi,ubi ait: Deus iuvat hominem ad actum bonum, faciendo ipsam voluntatem partialiter concurrere, ita quod ipsa voluntas partialiter, concausat applicata,et quasi instrumentaliter mota a Deo, ad sic partialiter concausandum, in qua tamen motione ipsa non necessitatur, sed instrumentum liberum existens, in cuius potestate est sequi motionem agentis, iuvatur. Et hanc esse sententiam Augustini probat ibi multis eius testimoniis. qui autem efficaciter facit, quod voluntas influat, et concauset, eam praedeterminat ad operandum. Sentit ergo Capreol. Deum optimum maximum suo decreto absoluto praedeterminare nostram voluntatem ad operandum,salva eius libertate. Eandem doctrinam docet Ferrarien. 3.cont.Gen. ubi explicans propositionem illam: Qui ab alio determinatur ad aliquid, non habet perfecte illud in sua potestate,inquit: Potest aliquid determinari ab alio ad effectum, et tamen habere illud in sua potestate,secundo modo superius dicto,eo quod causa prima movet unamquamque causam secundam ad suum effectum, secundum conditionem ipsius causae secundae; causam enim non potentem deficere,sic ad suum effectum determinat,ut ipsum necessario absolute producat; causam autem, quae deficere potest, ita determinat, ut tamen absolute deficere possit in producendo.⁴⁵ Et statim subdit Ferrariensis, quod non dicitur aliquis effectus contingens in ordine ad voluntatem nostram, tanquam ad primam radicem contingentiae,et libertatis: sed in ordine ad sapientiam,et voluntatem divinam, ut superius est ostensum, inquantum scilicet Deus determinavit aliqua quidem evenire necessario, et istis dedit causas necessarias:alia vero evenire contingenter,et istis dedit causas contingentes. Quidam etiam ex auctoribus contrariae sententiae pro comperto habent,quod iuxta sententiam S.Thom.q.22. de ver. art.8. Deus inclinat voluntatem ad aliquid appetendum, eam determinando ad particularem actum efficienter, et physice.

Praeterea frater Ioannes Maria ordinis Servorum, qui anno 1558. opusculum de concordia perfectae libertatis humanae composuit, in solutione obiectorum c.5. pag.69. duplicem distinguit Dei determinationem: et loquitur aperte de antecedente determinatione: alteram naturalem, alteram vero liberam,et cum hac docet salvari arbitrii libertatem.

Quarto probatur ratione:nam,ut ostendit S. Thom. 1.p.q.22.art.2. et q.103. art.5. Deus habet omnium rerum, quae quomodocunque habent esse,perfectissimam providentiam: ergo absoluta, et efficaci voluntate praedefinivit in particulari omnia futura, etiam contingentia, et libera,antecedenter ad eorum praescientiam. Patet consequentia: nam praedifinitio, et providentia conditionata est valde imperfecta, cum dependeat ex voluntate hominis; si enim Deus solum praedefinivit, quod Petrus, verbi gratia,convertatur, si ipse voluerit; et non praedefinivit efficaciter, quod velit; iam ipsum velle, quod est perfectissimum inter operationes causarum secundarum, subtraheretur a providentia Dei, et ipsa providentia,quantum ad suam efficaciam, penderet ex voluntate hominis.

XIV. Quinto probatur. Deus per decretum suae voluntatis, et non aliter,causat omnia, quae fiunt in tempore; dicit enim Aug. lib.83. quaestionum,q.3. Hoc est aliquid fieri, Deo agente,quod Deo volente.⁴⁶ Et super illud Psal.144. Iustus Dominus in omnibus viis suis: Apud Deum, inquit, hoc est velle, quod facere; quia ex eius voluntate res habent esse. et S. Prosper lib.2.de vocat. Gent.c.34. inquit: Nec aliter quidquam procedere potest,quam omnipotentis voluntate dispositum est. Dei autem volitio antecedit et aeternitate, et causalitate volitionem causae secundae;ergo prius Deus vult, ut ego velim, quam ego reipsa velim: ergo non sum ego voliturus, nisi prius Deus sua voluntate efficaci decernat,ut ego velim; ergo per illud decretum antecedens,cui nullus potest resistere, voluntatem humanam praedeterminat ad volendum.

Confirmatur primo.Quoniam vel Deus vult, me velle aliquid, quia ego id sum voliturus,et Deus id praescivit;vel e contrario, homo vult, quia Deus voluit, et disposuit,eum velle. Primum, ut disput.99. patebit, non potest dici, tum quia involvit repugnantiam, cum homo sine voluntate divina; cui in sua operatione subordinatur intrinsece,nihil possit velle, aut facere, iuxta illud, quod Veritas ait: Sine me nihil potestis facere;⁴⁷ tum etiam, nam alias voluntas divina subordinaretur humanae,subiungeretur illi, et esset ea posterior, ac pedissequa illius: quod est contra definitionem Conc. Araus.et contra expressam doctrinam S. Augustini: ergo dicendum est, me velle, quia Deus disposuit, et decrevit, quod velim; ergo voluntas divina praedeterminat humanam ad volendum, et ad libere volendum.⁴⁸

Confirmatur secundo: nam ut voluntas Dei concurrat cum humana voluntate, debet cum illa coniungi in volendo, et causando eundem actum,seu effectum; duae autem voluntates non possunt coniungi in causalitate eiusdem effectus nisi vel una supponatur, et altera illi consentiat, supposita praescientia causalitatis illius; aut vero altera moveat, et determinet alteram, ut consentiat secum; aliter enim non potest intelligi, qualiter duae voluntates in aliqua re volenda conveniant, nisi forte a casu, et fortuito. Sed non potest voluntas divina consentire humanae in volendo actum eius, eo quod praevideat Deus, humanam voluntatem se determinantem ad talem actum; quia non stat, voluntatem humanam aliquid velle, nisi prius Deus id ipsum velit.⁴⁹ Unde illa praescientia Dei praesupponit necessario voluntatem Dei,idem volentem: ergo non potest voluntas divina consentire humanae ex praesuppositione, et praescientia concursus eiusdem humanae voluntatis: ergo, ad hoc, ut consensio, et coniunctio divinae, et humanae voluntatis in ordine ad eundem actum non fiat a casu; necesse est, ut voluntas divina, efficacitate sua humanam movendo, praedeterminet, ut secum consentiat.

Confirmatur tertio. Sequeretur ex opposita sententia, aliquid reale fieri in tempore ab humana voluntate,quod Deus absoluta voluntate beneplaciti,prius non voluerit esse. Probatur: nam determinatio, sive influxus creatae voluntatis est aliquid reale, procedens in tempore a voluntate creata: ergo, si Deus antecedenter ad determinationem eiusdem voluntatis creatae non voluit, neque determinavit, quod ipsa voluntas creata se determinet, et libere influat in suum actum; iam aliquid fieret in tempore a voluntate creata antecedenter ad decretum,et determinationem voluntatis divinae; et ita Deus non esset simpliciter prima,et universalissima causa omnium existentium,quod est impossibile, ut disp.24. manifestum fiet.

Si dicatur, Deum, voluntate beneplaciti voluisse, ut voluntas creata produceret illum actum, postquam per scientiam mediam praescivit illam esse cooperaturam ex hypothesi; contra hoc est argumentum. Nam iuxta hanc solutionem cooperatio, et determinatio arbitrii, ut determinatio illius est, semper maneret exempta a decreto absoluto,et voluntate beneplaciti Dei,et consequenter a causalitate ipsius,et solum esset praescita,et non volita, absoluta voluntate, a Deo, quod tamen non est dicendum.

XV. Hoc argumentum cum suis confirmationibus diversimode conantur dissolvere auctores contrariae sententiae.

Prima solutio fatetur quidem, Deum praedefinire omnes actus bonos in particulari,non tamen praedeterminare creatam voluntatem ad illos.Ad cuius explicationem advertunt, quod,sicut Aug. de praedest.SS.c.10.et de Bono persev.c.14. distinxit praedestinationem a gratia in hoc, quod praedestinatio est gratiae praeparatio; gratia vero est ipsa donatio, ac per consequens,praedestinatio est aeterna; gratia vero temporaliter donatur;ita praedefinitio,et physica praedeterminatio distinguuntur: nam praedefinitio importat internam Dei volitionem, quam Deus in sua voluntate statuit,non ut per eam immutet causam secundam immediate; aut illam determinet,extrahatque a suo proprio,et connaturali agendi modo,sed solum ut in sese definitam, et absolutam intentionem habeat alicuius finis,et ex vi eius applicet media consentanea, et aptissima,ut eo modo,quo praedefinitus est,infallibiliter fiat.⁵⁰ Praedeterminatio autem importat praedefinitionem divinae voluntatis,quae,cum tali,tantaque efficacia in effectum externum exit, ut voluntatem humanam physice determinet ad suum actum. Priorem vocant praedefinitionem internam,vel immanentem,sive praedefinitionem per modum intentionis. posteriorem vocant praedefinitionem externam,vel transeuntem,sive praedefinitionem per modum exequutionis:et aliis nominibus priorem vocant praedeterminationem solius divinae voluntatis ad volendum talem actum; posteriorem vero praedeterminationem etiam voluntatis humanae,ut illum faciat:et brevioribus, ac simplicioribus verbis priorem vocant praefinitionem, seu praedefinitionem; posteriorem vero praedeterminationem:nam prior vox ex vi suae significationis solum actum animae internum denotat, sicut providentia,vel praedestinatio;posterior vero vox magis referri potest ad actum, et effectum exteriorem.⁵¹

XVI. Supponunt secundo,esse duplicem differentiam inter voluntatem Dei praedefinientem illo priori modo actum liberum, ante absolutam praescientiam eius,et voluntatem Dei,determinantem physice liberum arbitrium ad talem actum efficiendum. Prima differentia, quae ab illis assignatur, est:nam prior voluntas pure praedefiniens actum,habet coniunctam voluntatem, vel potius simul est voluntas talis medii,quod non determinet liberum arbitrium,sed contingenter illud moveat, quantum in ipso est, infallibiliter autem ex praescientia. Posterior autem voluntas praedeterminans non requirit aliud medium, quam suam efficacitatem,qua secum rapit voluntatem, determinando illam.Secunda differentia est; quia prior voluntas praedefinit actum cum habitudine ad modum operandi causae secundae. Unde in obiecto suo includit actum, ut faciendum ex determinatione ipsiusmet liberi arbitrii cum concursu, et auxilio accommodato, iuxta sapientissimam Dei gubernationem ex dicta praescientia. Posterior vero voluntas praedeterminans habet pro obiecto non solum actum, sed etiam modum, seu praedeterminationem physicam per efficacem Dei motionem.

Tertio,hinc inferunt, quod prior praedefinitio abstracte concepta; ut praescindit ab effectione, seu applicatione medii accommodati;non sit immediate activa ad extra, nec applicativa potentiae divinae, donec determinata ad tale medium intelligatur; quamvis enim haec duo in re idem sint, possunt tamen per intellectum praescindi. At vero altera voluntas praedeterminans per se ipsam est activa,vel applicativa potentiae divinae ad vim, seu necessitatem,aut praedeterminationem inferendam voluntati creatae.

Quarto,denique supponunt,quod ex vi illius prioris praedefinitiones,non variatur concursus Dei concomitans, quo Deus concurrit cum voluntate creata, ad operandum; sed solum ita dirigitur, et gubernatur voluntas, ut infallibiliter eo utatur, vel illi sese accommodet. At vero,ex vi alterius voluntatis physice praedeterminantis,necesse est,variari concursum Dei, talemque praestari, ut ille potius voluntate utatur, quam voluntas illo, neque voluntas illi sese accommodet; sed ille potius voluntatem secum operari compellat, nec sit indifferens talis concursus,sed determinatus ad unum.

XVII. His suppositis, respondent, quod, sicut Deus causat omnem actum bonum in particulari, ita etiam praedefinivit absolute, et in particulari actus nostros liberos directe, et in seipsis priori illa praedefinitione interna; praesupposita tamen illa scientia conditionatorum, qua Deus novit, liberum arbitrium pro sua libertate esse consensurum⁵² ex hypothesi, quod sic,vel sic moveretur a Deo. Quam solutionem his verbis amplius explicant. Duobus modis, inquiunt,posse intelligi divinam voluntatem velle influere in actum liberum humanae voluntatis. Primus est supra expositus,simpliciter,et absolute volendo, ut talis actus a tali voluntate, tali tempore, et modo fiat; voluntate scilicet, quae secundum rationem antecedat praescientiam absolutam talis effectus, ut futuri; et sit ita efficax, ut potenter efficiat, aut per seipsam, aut vero(nostro modo loquendi) applicando suam omnipotentiam, ut efficaciter influat, et secum ferat, ac determinet humanam voluntatem, ut simul in eundem actum influat: et hunc modum hactenus impugnavimus. Alius ergo modus, quo hoc intelligi potest, hic est, Deum non absolute, sed quasi sub conditione velle, ut hic actus fiat a voluntate creata, si ipsa sese ad illum eliciendum determinaverit, et sub eadem conditione,velle influere, et concurrere in eundem actum; expectando tamen, ut sic dicam, influxum creatae voluntatis; non quia non posset ipsum actum aliter efficere, sed quia vult sese nostrae voluntati ita accommodare, ut eius non laedat libertatem; ex vi autem huius divinae voluntatis ita manet, inquiunt, applicata divina omnipotentia ad influendum in actum humanae voluntatis, ut hac influente, absque nova Dei voluntate, aut applicatione suae potentiae, Deus etiam influat, quasi necessitate quadam,orta ex eius voluntate, quae ad id, quod vult, et quomodo vult, efficax est, et immobilis.

Quoniam vero haec solutio tota fundatur in scientia media, ex qua dicunt, desumendam esse infallibilitatem futuri consensus, sive influxus liberi arbitrii; impugnatur illis rationibus, quibus disputat.7. ex professo ostendimus, scientiam illam, non esse admittendam: et praeterea etiam impugnabitur infra ex aliis principiis. Sed ut in particulari suo ordine ad ea, quae in quatuor fundamentis propositis haec solutio supponit, respondeamus; dicimus, illam distinctionem inter praedefinitionem, et praedeterminationem, in primo fundamento explicatam, voluntariam esse, nec in Sanctis Patribus, aut Doctoribus Scholasticis habere fundamentum: quin imo apud illos praedefinitio, et praedeterminatio pro eodem accipiuntur,ut ex testimoniis supra inductis constat: ergo, qua ratione auctores huius solutionis fatentur, Deum aeterno decreto suae voluntatis praedefinire omnes actus bonos in particulari; fateri etiam tenentur,Deum efficaci decreto praedeterminasse voluntatem creatam ad eos eliciendos, cum impossibile sit tales actus esse a Deo praedefinitos, et praedeterminatos, quin ipse Deus praedefinierit, et praedeterminaverit, quod voluntas creata, sine cuius influxu fieri non possunt, eos eliciat.

Ex eodem capite impugnatur prima differentia, assignata in secundo fundamento, inter praedefinitionem, et praedeterminationem. Nam sicut infallibilitas praedeterminationis, ita etiam infallibilitas praedefinitionis divinae, quantum ad effectus assequutionem, fundari non potest in praescientia media, quia talis scientia non datur, ut ex dictis in septima disputatione constat: ergo necessario debet fundari in omnipotentia,et efficacia divinae voluntatis,qua omnia,quae praedefinivit,ut fierent,fecit: atque in efficacitate auxiliorum, quibus statuit,voluntatem creatam efficaciter praemovere in tempore: ergo quantum ad hoc non est differentia inter praedefinitionem, et praedeterminationem. Secunda etiam differentia facile impugnatur: quia tam praedefinitio, quam praedeterminatio voluntatis Dei efficacis habet pro obiecto actum cum modo congruente suae naturae. Praedefinivit enim, et praedeterminavit, quod causae naturales operentur naturaliter tales actus in particulari,et causae liberae, et contingentes operentur tales actus libere, et contingenter, idest cum libera determinatione arbitrii, quam non tollit, sed potius efficit in nobis, atque nobiscum praedeterminatio per efficacem Dei motionem; quia non rapit voluntatem eam necessitando, sed efficit, ut voluntas creata suum liberum adhibeat influxum, et cooperationem cum vera facultate, qua possit dissentire, si velit, ut disputatione 115.et 116. patebit.

Illud vero, quod in tertio fundamento supponitur, eadem ratione impugnatur; quia tam praedefinitio, quam praedeterminatio Divinae voluntatis activa est, seu operativa earum rerum, quas, ut fierent, statuit. Et quamvis inferant in tempore physicam motionem, praedeterminantem⁵³ voluntatem creatam ad eliciendos actus praedefinitos, et praedeterminatos; nullam tamen eidem voluntati vim inferunt, aut necessitatem absolutam operandi, sed solum necessitatem conditionatam,seu necessitatem consequentiae, quae libertatem non laedit, ut disputatione 25. perspicuum fiet.

Idem dicimus ad ea, quae in quarto fundamento supponuntur: nam, ut patebit disputatione 87.tam in actibus praedefinitis, quam praedeterminatis, adiutorium gratiae non subiacet potestati nostri arbitrii, quantum ad usum, sicut subiacent habitus, quibus utimur, cum volumus, sed potius Deus per auxilium efficax subiicit creatam voluntatem, et sibi eam obsequentem, et libere obsequentem facit.

Circa illam autem causalem, in prima confirmatione positam: Deus vult, me velle aliquid, quia ego id sum voliturus; multa dicuntur in hac solutione, quae maiori egent discussione, de quibus ex professo disputat.99. et 100. agendum erit. Id etiam, quod addunt in eadem solutione, Deum scilicet expectare nostram voluntatem, ut consentiat,maiori indiget examine, quod tamen ad disputationem 95.reservamus.

XVIII. Secunda solutio aliorum est, quod actus liberi possunt quidem praedefiniri a Deo, quantum ad substantiam, non autem possunt esse praedefiniti, quantum ad modum, et omnes circumstantias loci, et temporis, et intensionis, etc. Arbitrantur enim, quod libertas cohaerere non possit cum praedeterminatione, quo ad substantiam actus, et omnes circumstantias.⁵⁴ Ex quo inferunt, quod huiusmodi actus praedeterminati non sunt meritorii, quantum ad substantiam actus, sed solum quoad illas circumstantias, secundum quas praedeterminati non sunt. Contra istam solutionem sunt efficacissima argumenta.

Primo arguitur, Christus Dominus meruit per substantiam passionis, et mortis. Praemium enim, quod obtinuit, substantiae eiusdem passionis, et mortis correspondet, ut patet ex illo ad Philipp.2. Semetipsum exinanivit factus obediens usque ad mortem,mortem autem crucis: propter quod Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen,quod est super omne nomen: et Isaiae 53. Si posuerit pro peccato animam suam,videbit semen longaevum. et paulo inferius: Pro eo,quod laboravit, videbit, et saturabitur; quibus in locis praemium magnum repromittitur, nedum circumstantiis, sed ipsi substantiae passionis, et mortis: et tamen passio Christi, et mors eius fuit a Deo praeordinata, et praedefinita,ut patet ex illo Lucae 22. Filius hominis,sicut definitum est, vadit, et Actorum 4. convenerunt adversus puerum sanctum tuum Iesum Herodes, et Pontius facere, quae manus tua, et consilium tuum decreverunt: ergo.⁵⁵

Confirmatur; quia non solum substantia passionis,et mortis Christi, sed etiam omnes eius circumstantiae fuerunt Dei decreto praedefinitae, ut probat S. Thom.3.p.q.46.art.9. et 10.Et quidem, quod fuerit praefixum, et praedeterminatum tempus passionis, colligitur ex illo Daniel.9.Septuaginta hebdomadae abbreviatae sunt. idest praedefinitae, et registratae usque ad passionem Christi, ut exponunt Theodoret. et Lyran.super eumdem locum.Unde Leo Papa serm.7.de passione Domini,qui incipit:⁵⁶

Scio quidem, dilectissimi, inquit: Divino intelligimus dispositum fuisse consilio, ut sacrilegi Iudaeorum principes, et impii sacerdotes, qui saeviendi in Christum occasiones saepe exquisierant, non nisi in solennitate Pascali exercendi furoris sui, acciperent potestatem. et paulo inferius. At Iesus consilii sui certus, et in opere paternae dispositionis intrepidus, vetus testamentum consummabat, et novum Pascha condebat. Item Lyranus, explicans illud Matt.26. Venit Iesus in villam, quae dicitur Gethsemani, ait, fuisse a Deo determinatum,quod Christus tunc moreretur. De circumstantia vero loci id ipsum probatur ex illo Lucae 13.Veruntamen oportet me hodie, cras, et sequenti die ambulare, quia non capit, prophetam perire extra Ierusalem. quod,ut explicat Theophylactus,ideo dixit Christus Dominus, quia praedefinitum erat a Deo, ut moreretur in Ierusalem;⁵⁷ et tamen Christus libere passus est, et mortuus tali loco,et tempore, ut patet ex illo Isaiae 53. Oblatus est, quia ipse voluit. et Ioan.10. Ego pono animam meam, et iterum sumam eam; nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a me ipso, et potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam.⁵⁸ Quibus verbis, ut Chrysostomus explicat,et August. significatur,mortuum esse Christum,quia voluit:⁵⁹ ergo simul stant haec duo,quod aliquis actus sit a Deo praedefinitus,et quantum ad substantiam, et quantum ad circumstantias illius, et sit nihilominus liber.

Si dicatur, quod tempus,et locus passionis Christi fuerunt a Deo praedefinita; non tamen fuit praedeterminata intensio actus, quo mortuus est, neque extensio illius ad tales personas; et ideo potuit passio esse libera ex hac parte. Contra: Passio Christi in individuo fuit a Deo praedefinita praedefinitione perfecta: ergo omnes circumstantiae,quae concurrunt ad individuationem illius, praedeterminatae sunt aeterno Dei decreto, sed ad talem individuationem etiam concurrit intensio actus, et extensio ad tales personas: ergo.

Sexto probatur. Praedeterminatio Dei extrinseca non immutat,neque evertit modum operandi connaturalem voluntati:ergo non destruit eius libertatem.

Antecedens probatur: nam tandiu manet libertas in voluntate, quandiu intellectus repraesentat illi obiectum cum indifferentia, iudicans,illud non esse omnimode bonum, neque coniunctum necessario cum bono in communi, ad quod est determinata naturaliter voluntas.Sed extrinseca Dei praedeterminatio non facit, quod intellectus repraesentet voluntati obiectum praedefinitum, tanquam omnimode bonum, aut necessario coniunctum cum bono, ad quod amandum est naturaliter determinata voluntas: ergo non immutat modum operandi connaturalem voluntatis. Haec autem omnia patebunt amplius ex his, quae dicentur disput. sequenti, in qua manifestum fiet, praedeterminationem creatae voluntatis intrinsecam a Deo factam per auxilium efficax illi inhaerens, non laedere in aliquo,sed potius perficere eius libertatem.

Secunda conclusio. Per hanc praedeterminationem extrinsecam: decreti efficacis voluntatis divinae,non laeditur, sed potius perficitur libertas arbitrii creati. Haec conclusio patebit ex solutione argumentorum sententiae contrariae, et ex iis, quae disp. seq. con.3. subiiciemus,et disp.122.num.20. Reliquum est,ut ad argumenta, a principio huius disputationis contra sententiam nostram proposita,respondeamus.

XX. Ad primum, ex auctoritate Damasceni respondetur cum S. Thoma, quod Damascenus non quamcunque nostrorum actuum praedeterminationem intendit negare, sed illam dumtaxat, quae est cum impositione necessitatis, qualis reperitur in rebus naturalibus.⁶⁰ quod patet ex eo, quod subdit: Non enim vult malitiam, neque compellit virtutem. Unde praedeterminatio, secundum modum liberi arbitrii creati facta per efficax, et absolutum decretum divinae voluntatis, non tollitur.⁶¹

Hanc solutionem auctores oppositae sententiae impugnant, contendentes,Damascenum,et S.Tho.ex eo,non admittere hanc praedeterminationem extrinsecam divinae voluntatis; quia infert necessitatem antecedentem,quae est necessitas simpliciter.Expendunt namque in auctoritate Damasceni illam particulam,enim,quae est causalis, et non tantum limitans, vel declarans verbum praefinire: et argumentantur sic: nam Damascenus duas rationes affert ad probandum, Deum non praefinire ea, quae in nostra potestate, et arbitrio sita sunt. Prima est de malis actibus, quia vitium non vult admitti, ubi in malis non utitur ratione fundata in libertate nostra, sed in obiecti ipsius deformitate. Secunda ratio procedit de actibus bonis:nam virtuti non affert vim. ubi non sumitur vis pro coactione in eo rigore, quo Scholastici ea voce utuntur, ut voluntario opponitur; sic enim,etiam si Deus voluntatem nostram necessitaret, non eam cogeret. sumit ergo vim pro necessitate, quae repugnat libertati; et hanc reddit causam, ob quam Deus voluntatem nostram non praedeterminat. Sentit ergo Damascenus, praedeterminationem inferre necessitatem repugnantem libertati,et inde concludit, Deum non praedeterminare eos actus, qui in nostra sunt potestate. Et eundem sensum, inquiunt adversarii,esse S.Thomae,qui hanc necessitatem aequiparat necessitati naturae; quia est necessitas simpliciter, et aeque repugnans libertati, ut clarius explicavit tertio cont.Gent. cap.90.

XXI. Haec tamen explicatio aperte contradicit verbis S.Tho. quibus explicat mentem Damasceni; nam,ut constat ex locis supra inductis,duplicem S.Doctor antecedentem Dei praedeterminationem distinguit:alteram,quae est cum impositione necessitatis, et de hac sola praedeterminatione docet, esse intelligendum Damascenum; nam haec praedeterminatio tolleret libertatem, ut arguit ipse Damascenus: alteram sine impositione necessitatis, quae fit iuxta modum voluntatis liberae, et hac praedeterminatione concedit S.Thom. a Deo praedeterminari omnes actus liberos, qui sunt in nostra potestate.Licet enim ex hac praedeterminatione consurgat in nostris actibus quaedam necessitas, quam S.Thom. appellat necessitatem infallibilitatis, necessitatem conditionatam,necessitatem consequentiae, sive necessitatem ex suppositione, quae est necessitas secundum quid, non repugnans libertati, ut disput.25. patebit; non tamen consurgit necessitas absoluta, quae libertatem evertit. Quando autem necessitas antecedens repugnet libertati,in solutione ad octavum explicabitur. Accedit, quod S.Damascenus expressis verbis docet cum Sanct.Dionysio Areopagita,Deum omnia bona,quae fiunt in tempore,suo aeterno,et incommutabili decreto praedeterminasse, ut constat ex verbis illius, num.10.huius disputationis inductis.

Eodem modo respondetur ad auctoritatem Gregor. Nissen. cum S.Thom.3. cont.Gent.c.90. ubi iuxta ea, quae dicta sunt ad Damascenum, explicat verba Nisseni; et per haec patet ad locum Theodoreti.

XXII. Ad actoritatem Sanct. Chrysost. homil.12, super epistolam ad Hebraeos. quidam respondent, quod licet Chrysost. de gratia eadem fere doceat, quae caeteri Patres; nihilominus,sicut August. antequam esset Episcopus sine culpa, re nondum bene perspecta, et examinata, quam postea occasione Pelagianorum diligentius discussit; in eo fuit errore, ut crederet initium fidei,hoc est primum actum credendi esse a nobis: ita Chrysostomum,cum intelligere non valeret, quanam ratione libertas arbitrii nostri salva posset consistere, si Deus sua gratia nostram praeveniret electionem; credidisse,electionem,qua primo acceptamus bona, eaque facere decernimus, esse priorem ipsa Dei gratia: postea vero subsequi gratiam, qua adiuvamur,et nobis cooperatur Deus.⁶² Sed profecto nunquam Sanctus Chrysostomus, errore Pelagianorum, etiam materialiter infectus fuit, cum in aliis suis quamplurimis locis recte de gratia Christi senserit, et scripserit, praesertim hom.de Adam,et Eva; ubi postquam in confirmationem doctrinae Catholicae multa attulisset loca scripturae, praesertim illud Ioan.15. Sine me nihil potestis facere. et Ioan.6.Nemo potest venire ad me,nisi Pater,qui misit me,traxerit eum. et Matth.19. Non omnes capiunt Verbum. et Matth. undecimo: Confiteor tibi Pater Domine caeli, et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus,et prudentibus, et revelasti ea parvulis; subdit: Sed ne aliquis dicat, quod non accepi, quid a me exigit Deus, non habet excusationem; quia omnis accipiens gratiam, iam in eadem gratia accipit et lumen; quod si male fecerit, assignet sibi, si autem benefecerit, assignet Deo, a quo venit omne donum optimum, et omne lumen perfectum. Et post pauca: His ergo Ecclesiasticis regulis, et divina sumptis auctoritate documentis, ita adiuvante Domino confirmati sumus, ut omnium bonorum affectuum, atque operum, et omnium studiorum, omniumque virtutum, quibus ab initio Fidei, ad Deum tenditur; Deum profiteamur auctorem; et non dubitemus, ab ipsius gratia omnia hominis merita provenire; per quem ita fit, ut aliquid boni et velle inveniamur, et facere. Quo utique auxilio, et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur, ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de imprudente fit providum. Tanta enim est erga nos bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius bona, et pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit daturus. Agit quippe in nobis, ut, quod vult, et velimus, et agamus; nec otiosa in nobis esse patiatur, quae exercenda, non negligenda donavit, ut et nos cooperatores gratiae Dei simus, et in his, quae in nobis ex nostra viderimus remissione languere, ad illum sollicite recurramus, qui sanat omnes languores nostros, et redimit de interitu vitam nostram, cui quotidie dicimus: Ne inducas nos in tentationem, sed libera nos a malo. Sed quoniam non desunt, qui asserant, illam homiliam de Adam, et Eva non esse Chrysostomi, legat Theologus eiusdem Chrysost. homil. 1. super epistolam ad Ephes. praesertim column. 2. ubi explicans illud: Elegit nos ante mundi constitutionem, ut essemus sancti,⁶³ inquit: Sic divinae ratione cuncta dispensata sunt, et praefinita, idque per multam erga nos providentiam. Quibus verbis nostram de praedeterminatione Dei extrinseca apertissime docet sententiam. et paulo inferius: Si Christi fidem amplectimur, si ad Deum accesserimus, hoc et eius munus est, qui nos vocavit, sed tamen et nostrum. Ecce Chrysost. non solum posse, sed etiam et ipsum credere, et pie operari ad Deum refert. Verum est, quod S. Chrysostomus, et alii Patres, qui ante exortam haeresim Pelagii scripserunt, pauca de gratia Christi; et plurima pro confirmanda arbitrii libertate, contra haeresim Manichaeorum docuerunt,⁶⁴ quod et Sanctus Augustinus advertit, cum ait: Quid igitur opus est, ut eorum scrutemur opuscula, qui priusquam ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione versari? Quod procul dubio facerent, si respondere talibus cogerentur. Unde factum est, ut, de gratia Dei quid sentirent, breviter quibusdam scriptorum suorum locis, et transeunter attingerent; immorarentur vero in eis, quae adversus alios inimicos Ecclesiae disputabant.⁶⁵ Et lib. 1. retract. cap. 9. respondens idem S. Augustinus ad quaedam testimonia, ex suis libris deprompta, male a Pelagio intellecta, quibus ante exortam haeresim Pelagii libertatem arbitrii contra Manichaeos confirmaverat; inquit: In his, atque in huiusmodi verbis meis, quia gratia Dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiani, vel putare possunt, suam nos tenuisse sententiam. Sed frustra hoc putant; voluntas quippe est, quae et peccatur, et recte vivitur: quod his verbis egimus. Voluntas ergo ipsa, nisi Dei gratia liberetur a servitute, qua facta est serva peccati, et ut vitia superet, adiuvetur, recte, pieque a mortalibus vivi non potest; et hoc divinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeveniret, iam meritis eius daretur, et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus, istos inimicos huius gratiae, novos haereticos refellentes; quamvis et in his libris, qui non contra illos omnino, quippe illi nondum erant, sed contra Manichaeos conscripti sunt de libero arbitrio, non omnimodo de ista gratia reticuimus, quam nefanda impietate conantur auferre.⁶⁶ Eodem modo quidam putant, vel putare possunt, Chrysostomum in verbis inductis, Pelagianorum tenuisse sententiam; quia gratiam non nominavit, sed frustra hoc putant; quoniam in aliis locis rectissime de illa sensit, et scripsit. Unde idem S. August. lib. 1. cont. Iulian. cap. 2. a suspicione haeresis Pelagianae purgat Chrysostomum; Ita ne inquit, ista verba S. Io. Episc. audes, tanquam e contrario, tot taliumque sententiis collegarum eius opponere, eumque ab illorum concordissima societate seiungere, et adversarium eis constituere? absit, absit hoc malum de tanto viro credere, aut dicere. Absit, inquam, ut Constantinopolitanus Ioannes de baptismate parvulorum, eorumque a paterni chirographi liberatione per Christum, tot ac tantis Coepiscopis suis, maximeque Romano Innocentio, Carthaginensi Cypriano, Cappadoci Basilio, Gregorio Nazianzeno, Gallo Hilario, Mediolanensi resistat Ambrosio.

XXIII. Respondetur ergo, quod, ut aliqui viri docti adnotaverunt, verba adducta ex hom. 12. ad Hebraeos in originalibus Graecis Chrysostomi non habentur, saltem in omnibus, sed fuerunt a Pelagianis illius aetatis inserta, ut auctoritate Chrysostomi suam haeresim confirmarent; id quod familiare est haereticis, et semper fuit, ut constat ex pluribus erroribus ab ipsis in operibus Origenis, et aliorum Patrum, imo et in libris Canonicis, non semel insertis, ut eorum auctoritatibus se munirent.

Secundo respondetur, quod S. Chrysostomus nonnumquam vires nostri liberi arbitrii mirum in modum extollit, loquendo quasi per hyperbolem ex contentione impugnandi Manichaeorum, et gentilium errores, asserentium, hominem esse vel natura malum, vel fati violentia ad peccandum compelli.⁶⁷ Unde Iansenius in concord. c. 59. cum adduxisset aliquot ex Graecis, praecipue Chrysostomum, et Euthymium, advertit, quod nisi attente legantur in hac materia, de qua disputamus, et intelligantur, et explicentur pie, occasionem erroris Pelagii praebere poterunt. Cum ergo, inquit Chrysost. non antecedit nostras voluntates, ne laedatur nostrum liberum arbitrium, intelligitur, quod non antecedit illas, actum nostrum liberum in nobis sine nobis libere cooperantibus producendo, ut posuerunt haeretici, qui libertatem negaverunt arbitrii; si enim isto modo illas antecederet, laederet sine dubio arbitrii libertatem, quia tunc homo mere passive se haberet, recipiendo actum a solo Deo productum, ut somniavit Lutherus, vel spontaneo motu, non libere producendo illum, ut effutivit Calvinus; non tamen intendit Chrysostomus negare extrinsecam Dei praedeterminationem, qua omnes actus bonos praedeterminavit, absoluta, et efficaci voluntate, ut ex aliis verbis illius supra inductis ostensum est. Vel dicendum, quod, cum ait: Non antecedit nostras voluntates; intelligit, quod non antecedit eas, ad unum ex necessitate praedeterminando, sicut praedeterminat ea, quae arbitrii libertatem non habent: sicut enim auctores oppositae sententiae explicant Chrysost. de antecedentia determinante, seu physice praedeterminante; ita licet nobis illum explicare de antecedentia praedeterminante ad unum ex necessitate: in quo sensu S. Thom. explicit consimilem locum Damasceni.⁶⁸ Et colligitur haec nostra explicatio ex eo, quod S. Chrysost. loquebatur ibi contra Manichaeos, qui, ut disp. 3. nu. 3. ostensum est, introducere volebant naturam boni, ex qua bona, et naturam mali, ex qua mala ex necessitate fierent: contra quos ait Chrysost. Non antecedit nostras voluntates, eas videlicet necessitando, ut ponebant Manichaei, ne nostram perderet voluntatem.

XXIV. Ad S. Hieron. respondetur, mirum esse, quod adversarii velint illum in suam sententiam pertrahere, cum nostram expresse multis in locis doceat.⁶⁹ Etenim super cap. 1. ad Ephes. explicans illud Apost. Praedestinati secundum propositum eius, qui universa operatur secundum consilium voluntatis suae, inquit: Praedestinatio, et propositum simul posita sunt, iuxta quae, omnia operatur Deus secundum consilium voluntatis suae, quo universa, quae facit, consilio facit, et voluntate: quia scilicet et ratione plena sint, et potestate facientis: nam homines pleraque volumus facere consilio, sed nequaquam voluntatem sequitur effectus; illi autem nullus resistere potest, quin omnia, quae voluerit, faciat. Quibus verbis plane agnoscit in Deo decretum efficax praedeterminans voluntatem creatam efficaciter ad suas operationes: Et in epistola ad Chesiphontem adversus Pelagianos, inquit: Quod autem sursum deorsum iactitant, liberum a nobis destrui arbitrium, audiant e contrario, eos arbitrii destruere libertatem, qui male eo abutuntur adversum beneficium largitoris. Quis destruit arbitrium? ille, qui semper Deo agit gratias, et quodcumque in suo rivulo fluit, ad fontem refert: an qui dicit: Recede a me, quia mundus sum: non habeo te necessarium? Dedisti enim mihi semel arbitrii libertatem, ut faciam, quod voluero; quid rursum te ingeris, ut nihil possim facere, nisi tu in me tua dona compleveris? Et post pauca: Iniuriam tibi fieri putas, et destrui arbitrii libertatem, si ad Deum semper auctorem recurras, si ex illius pendeas voluntate, et dicas: Oculi mei semper ad Dominum: quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos?⁷⁰ Et lib. 3. adversus Pelagianos ait: Ego ne liberum tollo arbitrium, qui in tota disputatione mea nihil aliud egi, nisi ut omnipotentiam Dei cum libero arbitrio conservarem? Et paulo inferius explicans illud Ioann. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum;⁷¹ subdit: Quando dicit: Nemo potest; frangit superbientem arbitrii libertatem; quia etiam si velit ad Christum pergere, nisi fiat illud, quod sequitur: Nisi Pater meus traxerit eum; neque quidquam cupiat, et frustra nitatur. Quibus verbis clarissime docet, omnia esse referenda ad consilium voluntatis divinae, et potentiam voluntatis eius, qui Omnia, quaecunque voluit, fecit in caelo, et in terra:⁷² et per hanc efficacem Dei voluntatem nullo modo destrui nostri arbitrii libertatem.

XXV. Quando ergo inquit Hieronymus, hominem ita esse liberum, ut vivat non ex imperio Dei, sed ex obsequio suo, per imperium Dei, non intelligit efficacem Dei voluntatem, praedeterminantem quomodocunque liberum hominis arbitrium ad alteram partem, sed praedeterminantem ex necessitate ad unum, sicut determinat res naturales, quae libertatem non habent. Et cum se explicat, subdens, idest non ex necessitate, sed ex voluntate; solum intendit excludere ab actibus humanis necessitatem absolutam, quae est necessitas simpliciter, non autem necessitatem conditionatam, vel ex suppositione, quae est necessitas secundum quid, non obstans libertati, ut disp. 25. patebit.

XXVI. Ad loca adducta ex S. Augustino respondetur, nihil esse clarius in eius sententia, quam Deum, absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis, omnia, quae fiunt in tempore, praedeterminasse, ut patet ex locis sup. allegatis, et ex Enchirid. ad Laur. cap. 95. ubi ait. Deus autem noster in caelo, sursum in caelo, et in terra, omnia, quaecunque voluit, fecit. Quod utique non est verum, si aliqua voluit facere, et non fecit; et (quod est indignius) ideo non fecit; quoniam ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit: non ergo fit aliquid, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo, ut fiat, vel ipse faciendo.⁷³ Et post pauca: Hoc nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae fidei confessionis initium, qua nos in Deum Patrem omnipotentem credere confitemur. Neque enim veraciter ob aliud vocatur omnipotens, nisi quia, quidquid vult, potest, nec voluntate cuiuspiam creaturae, voluntatis omnipotentis impeditur effectus. Et de praedestinatione SS. cap. 17. ait: Electi sunt itaque ante mundi constitutionem, ea praedestinatione, in qua Deus sua futura facta praescivit; electi sunt autem de mundo ea vocatione, qua Deus id, quod praedestinavit, implevit? idest quod praedeterminavit; praedestinare enim et praedeterminare idem significant, ut supra dictum est. Eandem praedeterminationem non obscure docet August. cum ait, Deum facere volentes ex nolentibus, et humanas voluntates magis esse in Dei potestate, quam in propria, quod convertit ad se corda nostra. Quae omnia saepius repetit, ut patebit ex locis allegandis in disputatione sequenti, quae tamen salvari non possunt sine determinatione extrinseca divinae voluntatis praedeterminantis voluntatem creatam ad eas operationes, quas Deus vult, ut faciat. Cum ergo ait Augustinus, aliquam voluntatem non esse a Deo, loquitur expresse de voluntate mala, qua peccatur: etenim voluntas mala, et actio mala, ut mala est, non est a Deo, sed solum a creatura deficiente, ut disput. 24. manifestum fiet. Ex hoc tamen non sequitur, quod voluntas Dei non praedeterminet nostram ad omnes suos actus, quantum ad id, quod habent entitatis; et bonitatis; praedeterminatione tamen, quae est secundum modum liberae voluntatis, ut dictum est. Ad aliud ex libro 7. de Civit. Dei respondetur, ita esse, quod Deus sinit, liberum arbitrium, et alias causas secundas agere suos motus; sed tamen aeterno suo, et efficaci decreto statuit, quod eos agerent vel naturaliter, si causae sint naturales, vel contingenter, et libere, quando causae sunt contingentes, et liberae.

XXVII. Ad locum ex lib. 3. de lib. arb. respondetur, quod, ut disput. 32. patebit, voluntas creata non potest absolute, et proprie resistere voluntati divinae, licet simpliciter possit facere oppositum eius, quod Deus efficaci voluntate vult, ab ea fieri. Cum ergo ait S. Augustinus: Quaecunque ista causa est voluntatis, si non potest ei resisti, sine peccato ei ceditur: loquitur de causa creata, quae inferior est ad voluntatem nostram. Si autem praedicta verba extendantur etiam ad causam primam, intelligendus est de resistentia communiter dicta, ut importat potentiam ad faciendum oppositum; et sensus est, quod quicunque est causa, quod homo velit, si non possit ei resisti; idest, si non possit homo facere oppositum eius, ad quod causa illa inclinat, vel movet liberum arbitrium, sine peccato ei ceditur. Quae explicatio colligitur ex eodem Augustino: nam in pluribus aliis locis disputat. 32. et 93. allegandis, docet expresse, voluntati Divinae voluntatem humanam non posse resistere, quod etiam Scriptura sacra saepissime docet, ut in eisdem disput. manifestum fiet.

XXVIII. Denique advertimus, quod Pelagius quamplurima testimonia eiusdem Augustini congessit, quibus suum confirmare nitebatur errorem. Ad quae tamen idem S. August. lib. 1. suarum retractationum, cap. 9. et 10. sigillatim respondet, cuius verba in praesenti referre necessarium duxi, quoniam ex illis mentem illius poterit Lector facile colligere. In cap. 9. allegato sic loquitur: Quapropter novi haeretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt voluntatis arbitrium, ut gratiae Dei non relinquant locum, quandoquidem eam secundum merita nostra dari asserunt; non se extollant, quasi eorum egerim causam; quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis causa poscebat. Dixi quippe in libro primo: Malefacta iustitia Dei vindicari.⁷⁴ et addidi: Non enim iuste vindicarentur, nisi fierent voluntate. Item, cum ipsam bonam voluntatem tam magnum bonum esse monstrassem, ut omnibus corporis et externis bonis merito anteponerem, dixi: Vides igitur iam, ut existimo, in voluntate nostra esse constitutum, ut hoc vel fruamur, vel careamus tanto, et tam vero bono? Et cum alia plurima loca consimilia ex suis scriptis retulisset, quae Pelagius in alienum sensum detorquebat, subiungit: In his, atque huiusmodi verbis meis, quia gratia Dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur; putant Pelagiani, vel putare possunt, suam nos tenuisse sententiam. Sed frustra hoc putant: voluntas quippe est, qua et peccatur, et recte vivitur; quod his verbis egimus. Voluntas ergo ipsa, nisi Dei gratia liberetur a servitute, qua facta est serva peccati, et, ut vitia superet, adiuvetur: recte, pieque vivi a mortalibus non potest.⁷⁵ Et hoc divinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeveniret, iam meritis eius daretur, et non esset gratia, quae utique gratis datur. Et infra: Quod vero dixi: Illud autem lumen non irrationabilium animalium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum, et temporalium se ad eius praecepta implenda convertunt; quod omnes homines possunt, si velint; non existiment novi haeretici Pelagiani, secundum eos esse dictum. Verum est enim omnino omnes homines hoc posse, si velint: sed praeparatur voluntas a Domino, et tantum augetur munere charitatis, ut possint. Quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti necessarium non erat quaestioni.

XXIX. Quod attinet ad S. Thom. luce clarius constat ex locis superius allegatis, illum expresse docuisse nostram sententiam: neque alicubi approbavit, sed neque insinuavit oppositam. Et cum inquit, Deum ita movere voluntatem nostram, ut illam non ex necessitate ad unum determinet, non obscure favet nostrae sententiae. Ideo enim addit illud verbum, ex necessitate, ut innueret, quod determinat eam alio modo conformi naturae eiusdem voluntatis. Loquitur ergo de determinatione ad unum ex necessitate absoluta, qualis reperitur in rebus, quae libertatem non habent, ut ipse se explicat in eisdem, et in aliis locis.

Ad aliud testimonium ex q. 3. de potentia respondetur, determinationem actus relinqui in potestate rationis, et voluntatis; quia voluntas est, quae tanquam causa secunda determinat sibi suum velle. Quia tamen non est simpliciter primum se determinans, oportet, quod determinetur a Deo, tanquam a prima causa simpliciter,⁷⁶ ut in aliis locis supra inductis explicuit. Videantur, quae docet 1. p. q. 19. ar. 3. ad quintum, et q. 83. art. 1. ad 3. Et de hoc restat nobis longa disputatio 117. ubi explicabimus, qualiter consensus arbitrii sit in eius potestate. Et cum obiicitur: nam si S. Thomas agnovisset hanc efficacem Dei praedeterminationem, non recurrisset ad existentiam futurorum contingentium in aeternitate, ut infallibilem scientiam eorumdem futurorum salvaret in Deo, et cum eorum contingentia concordaret; Respondetur, quod S. Thom. non solum recurrit ad existentiam, quam futura contingentia habent in aeternitate, ut ostendat scientiam Dei, respectu eorum esse infallibilem, sed etiam recurrit ad praedeterminationem causarum secundarum non impediendarum, ut patet 1. contra Gen. c. 67. ratione 3. et 22. q. 171. art. 6. ad 2. et p. par. q. 14. ar. 13. c. et ex his, quae disp. 10. dicta sunt, ubi S. Thom. verba adduximus, et expendimus.⁷⁷ Unde Caiet. 1. p. citata, §. circa dicta, et §. ad secundum autem. notat, quod in littera S. Thomae manifeste duae causae assignantur, quod res sint ab aeterno Deo praesentes, ac per consequens certitudinaliter cognitae ab illo; quia tamen existentia rerum in aeternitate ex parte ipsius aeternitatis est ratio proxima, propter quam scientia Dei respectu futurorum contingentium est infallibilis, quamvis contingentia in ordine ad causam proximam considerata, possint non esse; ideo S. Thomas specialiter demonstrat, infallibilitatem scientiae divinae ex praesentialitate, quam futura contingentia, secundum suas reales existentias, habent in aeternitate, ut disp. 9. explicatum est.

XXX. Ad secundum argumentum respondetur, Lutheranos, et Calvinianos non ex eo errasse, quia dixerunt, voluntatem nostram physica quadam efficacitate a Deo praedeterminari, ut velit, per efficacissimam videlicet eius voluntatem, qua illam praevenit; sed in eo, quod male intulerunt ex illo principio catholico, per huiusmodi determinationem destrui libertatem arbitrii in sua operatione, ut disputat. 115. et 116. manifestum fiet. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod Pelagius, et Lutherus cum Calvino eadem via, et eodem argumento convicti in contrarios errores inciderunt.⁷⁸ Cum enim existimarent, hanc consequentiam esse evidentem: Datur voluntas Dei efficax, seu gratia efficax praeveniens nostram voluntatem, et praemovens illam ad operandum; ergo voluntas nostra non est libera in suis operationibus; unus illorum scilicet Pelagius, ne liberum hominis arbitrium, quod experiebatur, negaret, negavit gratiam Dei, et voluntatem illius efficacem nostras praecedere voluntates. Alter vero, idest Lutherus cum Calvino, concedens aeternum decretum, absolutum, et efficax voluntatis divinae, et motionem illius efficacem nostras praecedere voluntates; et non intelligens, qualiter cum illa efficaci Dei voluntate, et gratia staret simul nostri libertas arbitrii; asseruit erronee, nostrum liberum arbitrium esse rem de solo titulo. Itaque Pelagius sic arguebat: Est in nobis vera arbitrii libertas: ergo non est in Deo voluntas efficax et gratia praeveniens nostras voluntates, qua facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur. Lutherus autem, et Calvinus, ex opposito consequentis ad oppositum antecedentis arguentes, sic inferebant. Est in Deo voluntas efficax, et gratia praeveniens nostras voluntates, qua facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur: ergo non est in nobis liberum arbitrium.

XXXI. In hoc tamen Calvinus utcunque moderatus est haeresim Lutheri: Lutherus enim, ut disput. 3. vidimus, asseruit, nostrum liberum arbitrium mere passive se habere in ordine ad liberam operationem, quam existimabat a solo Deo in nobis efficienter produci. Calvinus autem confessus est, nostrum arbitrium cooperari quidem efficienter Deo efficaciter moventi ad consensum, non tamen cooperari libere, sed spontanee dumtaxat; quia non resistebat, eo modo, quo equus non recalcitrans, currit spontanee, sed non libere, cum movetur a sessore.⁷⁹ Nos autem extremas, et impias haereses Pelagianorum, et Lutheranorum detestantes, media via recta incedentes, fatemur contra Pelagianos, Deum, aeterno, absoluto, atque efficaci decreto suae voluntatis, ac sua praeoperante gratia, nostras praevenire voluntates, easque ad modum causae physicae ad omne opus bonum dirigere. Asserimus etiam contra Calvinum, et Lutherum, quod, nihil impediente efficacia voluntatis, aut motionis divinae, maneat in homine integra libertas arbitrii, videlicet facultas, et potestas, qua possit, si velit, non sequi motionem divinam, atque adeo cum efficacia divinae voluntatis, et motionis praevenientis determinationem creatae voluntatis, simul manet integra, et illaesa libertas nostri arbitrii, ut inferius ex professo manifestum fiet.

Et per haec patet ad confirmationem. Dicimus enim, quod haeretici ex illo fundamento deduxerunt quidem, liberum arbitrium esse rem de solo titulo, sed id deduxerunt per malam consequentiam, quam propterea approbare non possumus; negando quippe praedictam consequentiam, et Pelagianis resistimus, et Lutheranis, evertendo potissimum fundamentum, quo illi decepti in contrarios errores inciderunt.

XXXII. Ad tertium argumentum respondetur, quod sicut aliud est posse currere, aliud vero actu currere; ita aliud est posse velle, vel producere aliquem actum liberum in particulari; aliud autem de facto illum producere.⁸⁰ Ut ergo homo vere possit velle aliquod obiectum, non requiritur, quod ex aeternitate praecesserit in Deo absolutum, et efficax decretum praedeterminans eius liberum arbitrium ad volendum idem obiectum; quamvis id requiratur, ut illud actu velit. Unde ex hoc, quod in Deo non fuerit huiusmodi decretum, non sequitur, quod homo non possit velle tale obiectum, absolute loquendo: sed solum sequitur, quod de facto non velit illud. Nec etiam sequitur, quod, si Deus praedeterminavit me ad volendum hoc in particulari, non sit, absolute loquendo, in mea potestate aliud velle, quamvis ex suppositione divinae voluntatis efficacis, impossibile sit, impossibilitate in sensu composito, quod velim aliud obiectum, ut disp. 25. patebit. alias enim voluntas Dei esset inefficax. Illa ergo conditionalis; Si Deus vult, me velle hoc, hic, et nunc, faciam illud; est necessaria, ut docent SS. August. et Thom. locis allegandis infra, cum sit bona consequentia. Sed consequens est absolute liberum, et contingens;⁸¹ cuius ratio est, quam assignat S. Tho. 1. p. q. 14. ar. 13. ad 2. nam, quando in antecedente ponitur aliquid pertinens ad actum animae, consequens est accipiendum, non secundum, quod in se est, sed secundum, quod est in anima; aliud enim est esse rei in seipsa, et esse rei in anima, ut puta, si dicam: Si anima intelligit aliquid, illud est immateriale; intelligendum est, quod illud est immateriale, secundum quod est in intellectu, non secundum quod est in seipso. Similiter si dicam; si Deus scivit aliquid, illud erit; consequens intelligendum est, prout subest divinae scientiae, scilicet prout est in sua praesentialitate, et sic est necessarium, sicut antecedens; quia omne, quod est, dum est, necesse est esse, ut dicitur in 1. periherm. Proportionabiliter dicimus in praesenti, quod illud consequens; Ego faciam hoc in particulari; est necessarium, necessitate consequentiae, ut subest illi antecedenti; scilicet Deus vult, ut faciam hoc; quoniam ex illo necessario infertur per bonam consequentiam, ut 1. p. q. 19. ar. 8. ad 1. docet S. Tho. Ubi explicans illud August. in Enchirid. c. 103. Nullus fit salvus, nisi quem Deus voluerit salvari. Et ideo rogandus est, ut velit, quia necesse est fieri, si voluerit: inquit, quod per illud verbum Augustini intelligenda est necessitas in rebus volitis a Deo, non absoluta, sed conditionalis; necesse est enim hanc conditionalem veram esse: si Deus hoc vult, necesse est hoc esse. absolute tamen loquendo, et in se consideratum, sive in ordine ad suam causam proximam, consequens est contingens, et liberum.

XXXIII. Eodem modo respondetur ad id, quod obiicitur in eodem argumento de actibus omissis, qui sunt in praecepto. Dicimus enim, quod libere illos omittimus, et omittendo peccamus, quamvis Deus non praedeterminaverit efficaciter voluntatem nostram ad illos exequendos; haec enim Dei praedeterminatio non est necessaria, ut homo vere possit actus illos producere, sed ut actu illos producat, ut supra dictum est.⁸² Cum ergo omittens actus, qui sunt in praecepto, vere possit illos producere, et non producat; sequitur, quod libere eos omittat, ac per consequens peccet: nam, ut docent S. Tho. et omnes eius discipuli, ut aliquis actus censeatur voluntarie omissus saltem indirecte, sufficit, quod homo possit illum facere, et non faciat, et si actus ille est in praecepto, omissio eius imputabitur ad culpam.⁸³ Videatur supradicta disput. 18. nu. 20.

Ad confirmationem respondetur ex dictis, quod in sensu composito nihil velle possumus sine praedeterminatione divina; quia non possunt haec duo simul esse vera, quod scilicet nos velimus in particulari aliquid, et quod Deus non praeordinaverit, et praedeterminaverit, quod velimus illud; absolute tamen, et in sensu diviso, possumus quidem velle oppositum eius, quod Deus voluit nos velle.⁸⁴ nam per huiusmodi decretum praedeterminans voluntatem nostram ad alteram partem, non statuit Deus, quod non possimus velle oppositum, sed quod de facto non velimus, nisi illud in particulari, quod sua efficaci voluntate decrevit nos velle. Unde quamvis determinatio divinae voluntatis, secundum quod est in Deo, et ut est actio immanens illius, non sit in nostra potestate, sed in potestate solius Dei. Effectus tamen illius praedeterminationis, scilicet noster actus liber, est in nostra potestate; quia Deus non decrevit producere, nec producit illum in nobis sine nobis libere consentientibus, et cooperantibus. Et quamvis post determinationem divinam, qua nos determinavit ad istum actum in particulari, non possimus quidquam facere, ut ipse ad alios actus nos determinet, eo quod voluntas divina subdi non potest humanae voluntati, aut illi subordinari, determinari ab ea, vel mutari: libere tamen facimus actum, ad quem nos determinavit: ac per consequens, vere possumus facere illum, et non facere, seu prorumpere in actum contrarium; quoniam non solum praedeterminavit Deus, ut faciam istum actum in particulari, sed etiam praedefinivit, ut faciam illum libere iuxta modum propriae naturae; ac per consequens, decrevit, ut possim illum actum non facere.

Secundo, potest forte clarioribus terminis explicari haec solutio, si dicamus, quod illud antecedens assumptum in argumento, nempe: Sine praedeterminatione divinae voluntatis, nullum actum possum facere: dupliciter intelligitur. Primo ita, ut illud complexum, sine praedeterminatione divinae voluntatis, cadat super verbum, possum, et illud modificet, et tunc sensus est, quod sine praedeterminatione praedicta non habeo verum posse comparatione actus, qui non est a Deo praedeterminatus; et in hoc sensu antecedens est falsum. Secundo ita, ut complexum illud, sine praedeterminatione divina, cadat supra verbum, facere, et illud modificet; et tunc sensus est, nulla potentia fieri posse, ut ego faciam aliquem actum, et quod voluntas mea non sit physice a Deo praedeterminata ad illum actum producendum; et hic sensus est verus: sed ex hoc non sequitur, illum, qui non est a Deo praedeterminatus ad talem actum, non habere verum posse, comparatione eiusdem actus; sed solum infertur, quod non efficiet de facto talem actum. Haec solutio desumitur ex S. Thoma q. 1. de potentia art. 5. ad 1. ubi explicans illam propositionem: Deus non potest facere, nisi quod praescit se facturum; ait: Haec loquutio in duplici sensu potest accipi; quia exceptio potest referri ad potentiam, quae importatur per ly. potest, vel ad actum, qui importatur per ly. facere. Si primo modo, tunc loquutio est falsa; plura enim potest facere, quam praesciat, se facturum; et in hoc sensu ratio procedebat. Si autem secundo modo, sic loquutio est vera; et est sensus, quod non potest esse, quod aliquid fiat a Deo, et non sit a Deo praescitum. Proportionabiliter nos dicimus in praesenti, quod in illa propositione: Nullum actum possum facere, nisi quem Deus praedeterminavit, me esse facturum: si exceptio referatur ad potentiam, quae importatur per verbum, possum; tunc propositio est falsa, ut supra dictum est; plura enim possum facere, quam Deus praedeterminaverit, me facturum. Si autem exceptio referatur ad actum, tunc propositio est vera; et est sensus, fieri non posse, quod ego aliquid faciam, et Deus non praedeterminaverit, me id esse facturum.

XXXIV. Ad quartum argumentum respondetur, solum concludere, quod sine praedeterminatione Dei extrinseca, et absque decreto efficaci divinae voluntatis, homo non sit futurus liber in actu secundo; quod verissimum est; quia voluntas creata nullum actum secundum producet, nisi Deus praeordinaverit, et praedefinierit, ut producat illum;⁸⁵ alias enim aliquis effectus produceretur a voluntate creata antecedenter ad decretum, et causalitatem divinam; ac per consequens, voluntas creata esset simpliciter prima causa respectu illius, quod admitti non potest, ut ostendit S. Thom. in 2. sent. d. 37. q. 2. ar. 2. in corp. non tamen concludit, quod voluntas non sit libera in actu primo; hanc enim libertatem consequitur homo per actionem divinam, cum productus est in suo esse. In actum vero secundum, sive in actualem operationem in particulari exit haec libertas dependenter a decreto efficaci divinae voluntatis praedeterminantis nostrum liberum arbitrium ad talem operationem. Cuius ratio est; quia nostrum arbitrium non est primum liberum simpliciter, nec primum se determinans simpliciter, ac per consequens essentialiter subordinatur arbitrio Dei, quod est simpliciter primum liberum, nulli alteri subiectum. Unde, ut se moveat, et determinet ad talem actum, indiget moveri, et praedeterminari a Deo, alias manebit immotum omnino; quia non se movet, nisi motum, ut dictum est.

XXXV. Ad quintum argumentum satisfaciendum est ex professo disp. 115. et 116. ubi de natura, et quidditate lib. arb. agendum est. Interim respondetur, quod duplex indifferentia reperitur in voluntate creata; altera passiva in ordine ad Deum, secundum quod recipit motionem praeviam, qua Deus ipse efficit, quod liberum arbitrium se determinet ad volendum hoc, vel illud. Altera vero est indifferentia activa in ordine ad istum actum liberum, vel illum.⁸⁶ Prima indifferentia tollitur efficienter a solo Deo per decretum efficax suae voluntatis, quo producit motionem praeviam, in voluntate creata receptam, et formaliter tollitur per eandem motionem, de qua in disp. 18. dictum est. Illa enim motio non est efficienter a voluntate creata, cum antecedat ordine naturae, et causalitatis determinationem, seu cooperationem illius. Secunda autem indifferentia, scilicet activa tollitur efficienter a creata voluntate mota a Deo; et formaliter per actum liberum, qui actus non producitur in nobis effective a solo Deo, sed a Deo, et a libero arbitrio. Licet enim Deus, ut inquit Apostolus, operetur in nobis velle et perficere;⁸⁷ non tamen id operatur sine nobis, simul consentientibus, et libere cooperantibus idem velle, ut ex Tridentino constat;⁸⁸ unde semper conservat illaesam nostram libertatem, quantumvis efficaciter eam praedeterminet ad operandum hoc in particulari. Imo per eandem praedeterminantem motionem, arbitrii nostri libertatem perficit.

XXXVI. Sed pro maiori explicatione huius solutionis notandum est, quod, cum indifferentia determinationi opponatur, et indifferens determinato secundum diversitatem determinationis; erit distinguenda indifferentia, quae in potentia reperitur. Est autem duplex determinatio: prima est naturalis, qua agens determinatur ad unum ex necessitate absoluta, sicut ignis per calorem ad calefaciendum: secunda est determinatio libera, quam habet voluntas, quando actualiter operatur; tunc enim libere determinat se ad talem operationem secundum modum eiusdem liberae voluntatis, quae ita vult operari istum actum determinatum, ut liberam retineat facultatem, qua possit operari oppositum, si velit, aut non operari.⁸⁹ Proportionabiliter distinguenda est duplex indifferentia, seu indeterminatio potentiae; altera, quae opponitur determinationi naturali, quae est determinatio ad unum ex necessitate; et haec est de essentia libertatis; implicat enim, potentiam esse liberam in exercitio, et esse determinatam ad unum naturaliter. Unde liberum arbitrium, ut disputat. 115. et 116. patebit, non solum habet istam indifferentiam prius natura, quam operetur; sed etiam in ipso instanti, in quo actum liberum producit. Altera vero est indifferentia, quae opponitur determinationi liberae, et importat quandam potentialitatem, vel suspensionem actus liberi, et hanc indifferentiam habet voluntas toto tempore, quo nihil operatur, nec praemovetur efficaciter a Deo ad aliquid operandum: quia tunc nec determinatur per actum liberum, nec per motionem efficacem, ad quam media potentia libera sequitur talis actus; et haec indifferentia non est de ratione libertatis, sed potius imperfectio competens ei, quando est privata actu secundo, ad quem est in potentia; etenim magis perfecta est voluntas, et eius libertas, quando est libera in actu secundo, quam dum solum est libera in actu primo. Praeterea, nam si talis indifferentia esset de essentia libertatis, voluntas non esset libera, quando actualiter producit actum liberum, quia iam est determinata per talem actum. Praeterea, idem ostenditur ratione evidenti. Nam Deus est perfectissime liber in his, quae vult, aut operatur ad extra;et tamen nullam prorsus habet indifferentiam, quae potentialitatem includat; alias non esset summe perfectus, aut purus actus: ergo talis indifferentia non est de essentia libertatis, sed imperfectio competens ei, secundum quod reperitur in intellectuali natura creata, et mutabili, quae de potentialitate ad actum procedit.

XXXVII. Notandum secundo, quod utraque determinatio sive naturalis, sive libera, adhuc est duplex: altera in actu primo, sive in ultimo complemento actus primi, et haec praeintelligitur actuali operationi causae secundae, et dicitur praedeterminatio, quia ordine dumtaxat causalitatis praecedit determinationem eiusdem potentiae in actu secundo: et haec fit extrinsece quidem per efficacem Dei voluntatem, intrinsece vero per motionem praeviam, qua unaquaeque causa secunda iuxta modum naturae praemovetur efficaciter, et applicatur a Deo ad suam operationem.⁹⁰ Altera vero dicitur determinatio in actu secundo; quae formaliter fit per ipsam operationem causae secundae.

Ex his respondetur facile, quod indifferentia opposita determinationi naturali, seu determinationi ad unum ex necessitate est de intrinseca ratione libertatis, non autem indifferentia, quae opponitur determinationi liberae, qualis est praevia determinatio voluntatis, seu praedeterminatio, quae fit per auxilium praemovens voluntatem efficaciter ad ipsam operationem.⁹¹

XXXVIII. Sed contra. Determinatio voluntatis est operatio voluntatis: ergo si Deus praedeterminat voluntatem antecedenter ad eius concursum, actus voluntatis erit a solo Deo, eadem voluntate mere passive se habente: Respondetur, quod determinatio voluntatis in actu secundo est formaliter operatio eiusdem voluntatis, et haec non fit a solo Deo, sed a Deo, et a libero arbitrio, moto ab ipso Deo.⁹² Determinatio autem voluntatis in actu primo, sive in ultimo complemento actus primi, non est formaliter operatio voluntatis, sed aliquid praevium. Unde non sequitur, quod actio libera voluntatis sit effective a solo Deo, aut quod voluntas mere passive se habeat. Licet enim se habeat passive, quatenus recipit auxilium, et motionem praeviam; in ordine tamen ad terminum motionis, qui est libera operatio, se habet active, et libere; dicit enim S. Augustinus: Intelligant, qui filii Dei sunt, spiritu Dei se agi, ut quod agendum est, agant, et cum egerint, illi, a quo aguntur, gratias agant, aguntur enim, ut agant, non ut ipsi nihil agant.⁹³ et idem repetit aliis pluribus in locis disputatione 18. n. 16. allegatis. Si dicatur: nam volitio, cum sit actio immanens, recipitur in potentia elicente; ergo liberum arbitrium, etiam in ordine ad volitionem, se habet passive; respondetur, quod per prius se habet active, libere producendo volitionem; et secundario passive, quatenus in se recipit volitionem, quam producit.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut voluntas sit libera in ordine ad aliquam operationem, necesse est, quod efficienter se determinet ad illam; non tamen oportet, quod sit simpliciter primum se determinans: nam hoc est proprium primi liberi, quod est Deus.⁹⁴ Voluntas ergo creata se determinat in actu secundo, praedeterminata tamen a Deo in ultimo complemento actus primi per auxilium efficax, sicut voluntas se movet; sed tamen non est simpliciter primum se movens, sed movet se, mota a Deo, ut supra dictum est. Sicut autem est de ratione liberi arbitrii, quod se determinet, ita est de eius ratione, quod se moveat; ergo quemadmodum potest se ipsum movere, absque eo quod sit primum se movens, ita poterit seipsum libere determinare, absque eo quod sit simpliciter primum se determinans. Et cum arguitur: nam quod est iam determinatum, non se determinat; etc. respondetur, antecedens esse verum, loquendo de eo, quod est omnibus modis determinatum, praesertim in facto esse; nihilominus, quod in priori naturae determinatum a Deo in ultimo complemento actus primi, potest seipsum determinare in actu secundo. Unde prius natura, quam voluntas seipsam determinet per suam operationem liberam, intelligitur indifferens, seu indeterminata a se ipsa per eandem operationem liberam. Vel dicendum, quod liberum arbitrium determinatur a Deo, tanquam a causa prima, et se determinat, ut causa proxima suae operationis; et ad illam propositionem: Omnis determinatio praesupponit in ipsa potentia indeterminationem, respondetur, id esse verum, loquendo de determinatione, et indeterminatione respectu eiusdem causae. Unde prius quam voluntas creata se determinet in actu secundo, ut causa proxima, intelligitur indeterminata a seipsa, et a quacunque alia causa proxima: cum hoc tamen stat, quod praeintelligatur praedeterminata in fieri, seu praedeterminari a Deo, tanquam a prima causa, a qua primo incipit omnis determinatio cuiuscunque causae secundae, ut disput. 89. et 98. patebit.

XXXIX. Ad sextum argumentum responsum est iam aliqua ex parte disput. 18. nu. 23. ad septimum argumentum, et nunc dicimus, id esse de ratione potentiae liberae, ut, positis omnibus requisitis ad operandum, possit operari, et non operari absolute, et simpliciter loquendo: non tamen inconvenit, quod ex suppositione voluntatis divinae efficacis, non possit in sensu composito non operari actum illum, ad quem praedeterminatur a Deo, ut disputatione 25. et 115. manifestum fiet.⁹⁵ Deus ergo, praedeterminando nostram voluntatem ad aliquem actum determinatum, non tollit ab ea potentiam ad oppositum; ut disp. 18. nu. 23. dictum est. sed solum tollit actum oppositum, et efficit, ut homo infallibiliter velit actum a Deo praedeterminatum. Unde libera manet in exercitio in ordine ad illum actum: cuius ratio est, quam assignat S. Thomas: nam Deus non solum praedeterminavit, ut voluntas velit tale obiectum, sed etiam praedefinivit, ut libere illud velit.⁹⁶ Quare ex eo quod liberum arbitrium creatum non possit resistere efficaci Dei voluntati, sequitur, quod non solum fiant ea, quae Deus fieri vult; sed quod fiant contingenter, vel necessario, quae sic fieri vult.

Ad septimum argumentum respondetur, necessitatem absolutam opponi libertati, non autem necessitatem ex suppositione, sive in sensu composito, ut disputatione 25. patebit.

Ad octavum respondetur, negando antecedens sumptum universaliter, et instantia est manifesta in negatione Petri, quae simpliciter, et absolute fuit libera; quamvis non fuerit constitutum in eius potestate tollere, vel ponere suppositionem illam antecedentem, videlicet dictum Christi Domini: Antequam gallus cantet, ter me negabis.⁹⁷ ex qua suppositione necessario consequebatur negatio Petri, necessitate quadam, non quidem absoluta, sed illationis, et infallibilitatis; alias enim Christus Dominus mendacium dixisset: quod repugnat, cum sit per essentiam prima veritas, quae fallere non potest, aut falli. Similiter etiam conversio gentium fuit libera, et tamen necessario sequuta est ad promissionem Dei, quae quidem promissio⁹⁸ non erat in potestate gentium. Et, si argumentum aliquid concluderet, etiam procederet contra auctores oppositae sententiae, et probaret, conversionem non esse homini liberam; quia necessario sequitur necessitate consequentiae ad vocationem congruam, quae non est in potestate hominis, sed solum in potestate Dei.

Respondetur ergo, quod, quando suppositio antecedens tenet se ex parte primae, et universalissimae causae, scilicet Dei, bene potest aliquid esse necessarium ex suppositione respectu creatae voluntatis, et liberum illi simpliciter; quamvis non sit in potestate illius tollere, vel ponere suppositionem, ex qua necessario, necessitate infallibilitatis, consequitur. Secus autem contingit, quando suppositio antecedens tenet se ex parte alicuius causae creatae extrinsecae a voluntate. Et ratio discriminis est; nam ut 3. cont. Gent. c. 88. et 89. et aliis in locis docet S. Thom. solus Deus propter suam infinitatem, et omnipotentiam, quia est auctor voluntatis creatae, potest illam immutare conformiter ad suam naturam, et movere efficaciter, atque applicare ad producendum actum in particulari, non solum secundum substantiam, sed etiam secundum modum libertatis; quod tamen non potest aliqua causa creata, quia est limitata, et finita, atque inferior ad ipsam voluntatem.⁹⁹ Videatur circa istam solutionem S. Tho. 1. p. q. 22. ar. 4. et 3. cont. Gent. cap. 148.

Ad confirmationem respondetur, negando assumptum. Dicimus enim, quod, si Deus vellet absolutam necessitatem inferre voluntati, comparatione alicuius actus, id posset efficere, eam physice praedeterminando ad unum, medio iudicio, quo iudicaret actum, seu bonum illud, quod prosequitur, habere necessariam connexionem cum bono in communi, ad quod voluntas est naturaliter determinata, sicut contingit in visione beatifica, ut ad secundam confirmationem sequentis argumenti patebit. Et extra visionem beatificam posset etiam voluntati necessitatem inferre, illam physice praedeterminando ad unum, absque iudicio rationis indifferenti, sicut contingit in motibus primo primis.

XL. Ad nonum respondetur, quod Sanctus Thomas tacito nomine Anselmi idem argumentum in terminis proponit, et dissolvit 1. parte quaest. 19. art. 8. ubi in tertio argumento sic arguit: Illud, quod habet necessitatem ex priori, est necessarium absolute, sicut animal mori, est necessarium; quia est ex contrariis compositum; sed res creatae a Deo comparantur ad voluntatem divinam, sicut ad aliquid prius, a quo habent necessitatem, cum haec conditionalis sit vera: Si Deus aliquid vult, illud est. Omnis autem conditionalis vera est necessaria: sequitur ergo, quod omne, quod Deus vult, sit necessarium absolute. Ad quod tamen argumentum respondet, quod posteriora habent necessitatem a prioribus, secundum modum priorum. unde et ea, quae fiunt a voluntate divina talem necessitatem habent, qualem vult Deus ea habere, scilicet, vel absolutam, vel conditionatam tantum, et sic non omnia sunt necessaria absolute. Nec Sanctus Anselmus est contrarius; sed potius favet nostrae sententiae: nam capite secundo allegato, paulo post principium expresse docet, quod necessitas ex suppositione divinae voluntatis non tollit libertatem a nostris actibus. sic enim ait: Quando Deus vult effectum sequi voluntatem, tunc necesse est, voluntatem esse liberam, et esse, quod vult. Et tamen certum est, decretum divinae voluntatis, et consequenter necessitatem ex suppositione talis decreti antecedere actum nostrae voluntatis. Item idem Anselmus libro secundo, Cur Deus homo, cap. 17.¹⁰⁰ in quo etiam constituens illam duplicem necessitatem antecedentem, et consequentem, ait, Fuisse necesse Christum pati, quia scriptum id erat, non tamen fuit necessarium simpliciter. ergo admittit necessitatem ex suppositione antecedente cum libertate: nam scripturae antecesserunt voluntatem humanam Christi. Et ad auctoritatem Anselmi inductam in contrarium, respondetur, quod, ut constat ex ipso contextu, loquitur de necessitate antecedente, quae est necessitas simpliciter, et facit causam secundam operari sine proprio consensu, et absque ulla deliberatione rationis; nam ponit exemplum in motu caeli, capite decimoseptimo citato, ubi sic ait: Necessitas praecedens causat necessitatem, sicut necesse est caelum volui; praecedens, et efficiens necessitas est caelum volui; quia necesse est, ut volvatur. Et post pauca: Violentia naturalis conditionis cogit caelum volui, te vero nulla necessitas facit loqui. Necessitas autem futuri consensus, quae desumitur ex antecedenti decreto voluntatis divinae, non est necessitas absoluta, sed conditionalis, et secundum quid; ut supra dictum est; unde actus nostri liberi arbitrii, qui necessario sequuntur ex huiusmodi suppositione, non sunt simpliciter necessarii, sed liberi: ut ex communi sententia antiquorum, disputatione 25. patebit.

Ideo autem Sanctus Anselmus, nomine necessitatis antecedentis, intellexit necessitatem absolutam, seu naturalem; quia haec necessitas antecedit omnem suppositionem, et sumitur ex natura rei, sive ex ipsa connexione extremorum secundum se, sicut necesse est caelum volui; quia motus non habet liberam, et naturalem connexionem cum caelo; nomine autem necessitatis consequentis significare voluit necessitatem conditionalem, seu necessitatem consequentiae; quia talis necessitas non est absoluta, nec competit subiecto ex natura rei, sed solum consequitur ad talem suppositionem, vel conditionem, ex qua necessario infertur id, quod ex tali suppositione, vel conditione dicitur necessarium, necessitate secundum quid; licet absolute, et secundum se, sit liberum, aut contingens, ut disputat. 25. patebit.¹⁰¹ In hoc sensu explicat S. Thomas qualitatem antecedentem, et consequentem 12. q. 17. art. 7. ad 2. ubi ait: Qualitas corporalis dupliciter se habet ad actum appetitus sensitivi. Uno modo, ut praecedens, prout aliquis est aliqualiter dispositus secundum corpus ad hanc, vel illam passionem. Alio modo, ut consequens; sicut cum ex ira aliquis incalescit. Qualitas igitur praecedens non subiacet imperio rationis; quia vel est ex natura, vel ex aliqua praecedente motione, quae non statim quiescere potest: sed qualitas consequens sequitur imperium rationis, quia sequitur motum localem cordis, quod diversimode movetur secundum diversos actus sensitivi appetitus. Sicut ergo Sanctus Thomas per qualitatem praecedentem intelligit qualitatem naturalem, et per qualitatem consequentem intelligit qualitatem, quae sequitur imperium rationis; ita et Sanctus Anselmus per necessitatem antecedentem intellexit necessitatem naturalem, quae est necessitas absoluta: per necessitatem autem consequentem intellexit necessitatem conditionatam, seu necessitatem consequentiae, vel ex suppositione. Et priorem necessitatem docet repugnare libertati, non vero necessitatem posteriorem. Confirmari potest haec explicatio alio exemplo: nam Sanctus Damascenus distinguit voluntatem Dei in voluntatem antecedentem, et voluntatem consequentem; in qua divisione, ut disputatione 34. patebit, omnes fere Scholastici, et praesertim Sanctus Thomas 1. par. q. 19. ar. 6. ad primum; per voluntatem antecedentem intelligunt voluntatem, quae fertur in obiectum absolute consideratum, et secundum se; et per voluntatem consequentem intelligunt illam, quae fertur in obiectum cum omnibus adiunctis, et circumstantiis. Sic ergo Sanctus Damascenus per necessitatem antecedentem intellexit illam, quae est necessitas absoluta, et secundum se; et per necessitatem consequentem intellexit necessitatem illam, quae non est absoluta necessitas, sed conditionata, quae sequitur ex aliquo adiuncto, vel praesupposito.¹⁰² In quo sensu dicit Augustinus: Orandus est, ut velit, scilicet Deus: nam si vult, necesse est esse.¹⁰³ ubi verbum, necesse, sumitur pro necessitate non quidem absoluta, quae repugnat libertati, sed pro necessitate conditionata, vel consequentiae, quae libertati non obstat. Haec enim consequentia est bona, et consequenter necessaria; Deus vult, hoc esse, ergo erit; eo scilicet modo, quo Deus voluit fieri, nempe libere, et contingenter, si consequens fuerit liberum, et contingens, aut necessario, si consequens fuerit necessarium. Sic interpretatur verba Augustini S. Thomas 1. par. q. 19. art. 8. ad 1. Videantur, quae circa utramque necessitatem dicemus disput. 25.

XLI. Secundo respondetur, et forte clarius ad verba Anselmi, quod necessitas ex suppositione voluntatis divinae, non est necessitas antecedens, sed potius consequens causam rei: licet enim antecedat causam secundam, quae est voluntas creata, non tamen antecedit causam primam simpliciter, scilicet voluntatem divinam, quae magis influit in effectum, quam causa secunda, et attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter; sed consequitur illam.¹⁰⁴ Sicut ergo necessitas ex suppositione liberi influxus creatae voluntatis, non tollit ab actibus illius, sed potius causat libertatem, quoad exercitium actus; quia haec necessitas desumitur ex causa secunda eorundem actuum; ita a fortiori necessitas ex suppositione voluntatis divinae, cuius virtus perfectius operatur, et vehementius influit, atque attingit effectum secundum omnem substantiam, et modum illius; non tollit, sed potius causat libertatem in actibus humanis. Unde August. lib. de corrept. et gratia cap. 14. inquit: Cui volenti salvum facere, nullum hominum resistit arbitrium. Sic enim velle, vel nolle, in volentis, aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. et infra: Non est itaque dubitandum voluntati Dei, qui in caelo, et in terra omnia, quaecunque voluit, fecit: et qui etiam illa, quae futura sunt, fecit, humanas voluntates non posse resistere, quo minus faciat ipse quod vult, quandoquidem etiam de ipsis hominum voluntatibus, quod vult, facit. Et in fine eiusdem capitis, inquit: Deus magis habet in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas.

XLII. Ad primam confirmationem ex auctoritatibus S. Thomae respondetur, nihil esse clarius in eius doctrina, quam quod necessitas ex suppositione divinae voluntatis non tollat ab humanis actibus libertatem, et contingentiam, ut patet ex his, quae docet 1. p. q. 19. ar. 8. ad 3. et 1. con. Gen. c. 85. in ratione 4. atque in aliis locis disp. 25. allegandis.¹⁰⁵ Loca autem adducta in contrarium non videntur ad propositum; nam in 3. p. expresse loquitur de necessitate priori, quae sumitur ex causa particulari efficiente, vel movente, non autem de necessitate antecedente, quae sumitur ex efficacia primae, et universalissimae causae. Quin potius in eodem loco aperte docet, cum hac necessitate salvari arbitrii libertatem; nam admittit necessitatem ex suppositione aeternae praedefinitionis Dei, cum libertate Christi Domini, qui libere acceptavit mortem. Similiter in alio loco ex lib. 2. cont. Gent. aperte loquitur de necessitate, quae sumitur ex causis prioribus, quando operantur per modum naturae, ut patet ex ipso contextu, in quo sermonem facit de necessitate priori, orta ex causa materiali, vel formali, quae sunt principia essentialia, et naturaliter suos causant effectus. Similiter etiam loquitur de causis efficientibus, vel moventibus naturaliter, non autem de prima causa simpliciter. Locus vero adductus ex q. 6. de malo procedit de dispositione naturali determinante, et de hac inquit S. Thom. quod facit actum necessarium; sed intelligitur, quoad specificationem, et ex parte obiecti, non autem, quantum ad exercitium, ut constat ex fine corporis articuli, et ex his, quae dicit p. 2. q. 9. art. 5. ubi expresse docet, quantum ad exercitium actus, neque a corporibus caelestibus, neque ab appetitu sensitivo posse voluntatem efficaciter moveri.

XLIII. Ad secundam confirmationem respondetur, aliud esse, aliquem actum esse necessarium, supposito hoc, vel illo; aliud vero esse necessarium ex suppositione. Amor ergo beatificus circa Deum est necessarius, quantum ad exercitium, supposita visione beatifica, ad quam sequitur; quia nisi beati viderent Deum per essentiam, non ex necessitate illum diligerent; illa tamen dilectio non dicitur necessaria solum ex suppositione, sed absolute, et simpliciter.¹⁰⁶ Cuius ratio est, quia fertur in Deum medio iudicio, quo intellectus iudicat, summum illud bonum habere necessariam connexionem cum bono in communi, ad quod naturaliter determinatur voluntas, ac per consequens esse necessario amandum. Unde voluntas videntis Deum per essentiam, ex necessitate diligit illum, et non libere. Haec autem ratio non procedit de actibus, quos voluntas producit in via, quamvis sint necessarii ex suppositione divinae voluntatis. Etenim decretum Dei non praedeterminat, nec movet voluntatem creatam ad illos, medio iudicio, naturaliter ad unum determinato, sed medio iudicio rationis indifferenti, quo videlicet intellectus iudicat bonum illud prosequendum non habere necessariam convenientiam cum bono, ad quod amandum est naturaliter determinata voluntas. Licet enim libertas sit formaliter in voluntate, radicaliter tamen originatur et fundatur in indifferentia obiecti, et iudicii rationis, quo proponitur voluntati, ut amandum, sicut in disp. 18. nu. 23. explicatum est.

Et per haec respondetur ad tertiam confirmationem, quod motus primo primi, et quae fiunt in somno, procedunt ab homine naturaliter absque iudicio rationis: et ideo non sunt actus liberi, eo quod inadvertentia naturalis, et somnus, qui supponitur, privant hominem usu rationis in ordine ad tales actus. Caeterum decretum efficax divinae voluntatis, praedeterminans nostrum liberum arbitrium ad consensum, non privat hominem rationis iudicio, sed potius applicat eius voluntatem ad operandum medio rationis iudicio, in quo radicatur formalis libertas voluntatis, ut dictum est; unde non est simile.

XLIV. Ad decimum respondetur, quod, ut voluntas sit libera, debet quidem habere dominium sui actus, non tamen oportet, quod habeat primum, et absolutum illius dominium, ut disp. 117. manifestum fiet: hoc enim dominium residet solum apud Deum, qui est primum liberum, a quo intrinsece omnis libertas creata dependet.¹⁰⁷ Unde S. Tho. in 2. sent. d. 25. q. 1. ar. 1. ad tertium argumentum, loquens de libero arbitrio creato, sic ait: Determinatio actionis, et finis in potestate liberi arbitrii constituitur; unde remanet sibi dominium sui actus, licet non ita, sicut primo agenti. Quibus verbis docet, dominium, quod habet liberum arbitrium creatum supra suos actus, esse subiectum, et subordinatum primo, et absoluto Dei dominio; quod etiam docet 3. cont. Gent. c. 169. cuius verba aducemus disp. 117. num. 7. Sicut ergo voluntas creata se movet ad suas operationes, sed non est primum se movens simpliciter, ita similiter habet dominium sui actus, sed non primum dominium. Et ad auctoritatem S. Thom. ex solutione ad primum respondetur, quod, cum inquit, in Deo esse liberum arbitrium; quia determinatio sui actus non est sibi ab alio, sed a seipso; per istam causalem non solum probat, quod in Deo sit liberum arbitrium, sed etiam, quod sit in eo liberum arbitrium perfectissimum, et absolutum, et omnino independens ab alio; quia non habet aliam causam superiorem, a qua determinetur ad suos actus: liberum autem hominis arbitrium, quia creatum est, licet determinet sibi suum actum, illum tamen determinat praedeterminatum a Deo, iuxta modum suae naturae, sicut se movet, motum tamen a Deo: sed de hoc in disp. 117. agendum erit.

Secundo, respondetur ex illa ratione solum concludi, quod, ut homo sit liberi arbitrii, necessario requiritur, quod determinatio sui actus non insit sibi ab alio, tanquam a causa proxima efficiente, ipso libero arbitrio mere passive se habente; sed a seipso, tanquam a principio proximo, activo, se movente: cum hoc tamen stat, quod primum principium, et prima radix huius determinationis sit a Deo. Haec solutio habet magnum fundamentum in S. Thom. 1. p. q. 105. ar. 4. ad 2. ubi ait: Moveri voluntarie est moveri ex se, id est a principio intrinseco, sed illud principium intrinsecum potest esse ab alio principio extrinseco; et sic moveri ex se non repugnat ei, quod movetur ab alio.¹⁰⁸ Et in solutione ad 3. subdit: Si voluntas ita moveretur ab alio, quod ex se nullatenus moveretur, opera voluntatis non imputarentur ad meritum, vel demeritum; sed quia per hoc, quod movetur ab alio, non excluditur, quin moveatur ex se, ut dictum est; ideo per consequens non tollitur ratio meriti, vel demeriti. Eandem solutionem tradit q. 83. eiusdem 1. p. ar. 1. ad 3. et q. 3. de malo ar. 2. ad 4. ubi ait: Cum liberum arbitrium movet seipsum, non excluditur, quin ab alio moveatur, a quo habet hoc ipsum, quod seipsum movet.