De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum per actus Charitatis, aequales habitui praeexistenti, aut etiam per actus remissos; consequatur homo infallibiliter, et ex certa lege augmentum gratiae habitualis, charitatis, et gloriae essentialis.

I. QUAMVIS haec disputatio non sit ad nostrum institutum multum necessaria; quia tamen nonnullam claritatem iis, quae in superioribus disputationibus dicta sunt, afferet; ad complementum doctrinae, propter quorumdam instantiam, visum est in praesenti eam pertractare. Et difficultas in hoc posita est: utrum, verbi gratia, si Petrus habeat habitum gratiae, et charitatis intensum ut octo, et prorumpat in plures actus charitatis, vel alterius virtutis aequales, aut remissiores ipso habitu, et numquam prorumpat in actum intensiorem; mereatur per tales actus augumentum gratiae, et charitatis, et acceptetur ad novum gradum gloriae essentialis; ita videlicet, ut si decedat in gratia, detur illi infallibiliter, ratione illorum actuum, maior, sive intensior gloria essentialis, et in quo gradu ei conferatur huiusmodi augumentum. Pro cuius explicatione notandum est, quod, ut 3. p. q. 7. ar. 11. docet S. Thomas, gratia potest dupliciter considerari:¹ primo in esse habitus, et qualitatis, secundum physicam realitatem, quam habet: secundo et in esse gratiae, quatenus videlicet per illam iustus acceptatur ad gloriam, mediis bonis operibus meritoriis. Similiter etiam charitas potest considerari in esse habitus, et qualitatis, vel secundum rationem propriam charitatis, idest amicitiae ad ipsum Deum.

II. Prima ergo sententia docet, quod per quemcumque actum charitatis, etiam remissum, augetur statim habitus gratiae, et charitatis, non solum in esse gratiae, et charitatis; sed etiam in ratione habitus; Atque adeo, quando actus meritorius est intensior habitu, augetur habitus secundum totam latitudinem intensionis ipsius actus, et in eadem proportione propter illum actum dabitur postea maior gloria essentialis. Ita tenent Gabriel in 1. dist. 17. q. 4. et Maior, dist. 22. q. un. Sed haec sententia nullam prorsus habet probabilitatem, et eam sufficienter impugnat Bañes 2. 2. q. 24. ar. 6. dub. 2. §. praedicta opinio.

Secunda sententia fuit sapientissimi M. Victoriae, in relectione de augmento charitatis, ubi docet, quod per actus remissos meritorie augetur gratia, et confertur postea propter illos maior gloria essentialis; non tamen augetur charitas. Ex quo infert, gloriam essentialem non proportionari secundum quantitatem habitui charitatis, sed gratiae; nec esse necessarium, quod gratia, et charitas habeant aequalem² gradum intensionis.

Haec tamen opinio non videtur ad mentem S. Tho. docet enim saepius S. Doctor, gloriam proportionari charitati, et mensurari secundum quantitatem illius: sed praesertim 1. p. q. 12. ar. 6. in corp. ubi ait, quod qui plus habet de charitate, perfectius Deum videbit, et beatior erit. Et in eodem art. docet, quod lumen gloriae, per quod Beatus videt Deum, datur secundum mensuram charitatis: et q. 95. art. 4. in corp. inquit, quod quantitas meriti ex duobus potest pensari: uno modo ex radice gratiae, et charitatis, et talis quantitas meriti respondet praemio essentiali, quod consistit in Dei visione: qui enim ex maiori charitate aliquid facit, perfectius Deo fruitur.

Praeterea impugnatur haec sententia. Nam charitas est propria passio, et prima ipsius gratiae: ergo impossibile est, quod augeatur gratia, et non augeatur charitas. Patet consequentia: nam quo perfectior fuerit essentia, eo est perfectior passio, ut patet in naturalibus. Praeterea: nam sequeretur, quod aliquis magis diligatur a Deo, et ipse minus diligat Deum: Consequens videtur contra illud Prov. 8. Ego diligentes me, diligo, et Ioann. 14. Si quis diligit me, diligetur a Patre meo; et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum. Quibus verbis significatur, quod magis diligentes Deum, magis diliguntur a Deo. Charitas enim est mutua amicitia, ut docet S. Thom. 2. 2. quaest. 23. ar. 1. Sequela probatur: nam per gratiam homo diligitur a Deo; gratia enim facit hominem obiectum divinae dilectionis. Per charitatem autem homo diligit Deum: nam charitas facit hominem dilectorem Dei: ergo; si est maior gratia in aliquo, quam charitas, magis diligitur a Deo, quam ipse diligat Deum.

III. Tertia sententia est, quod gratia, et charitas, etiam secundum propriam rationem gratiae, et charitatis, non augentur, nisi per actus intensiores: ac subinde quantumvis multiplicentur actus remissi, aut etiam aequales cum habitu praeexistenti; nullo modo augetur habitus, nec consequetur postea iustus propter illos actus magis intensam gloriam essentialem, sed solum accidentalem. Haec est sententia M. Bañes ar. 6. citato: et pro illa refert Capreolum, Paludanum, Alensem, Petrum Bergomensem, et S. Vincentium Ferrerium in quodam sermone Septuagesimae: et arbitratur, hanc sententiam esse expressam S. Tho. Eamdem sequuntur modo aliqui Thomistae, quam etiam videtur docere Caiet. 1. 2. q. 114. ar. 8. et Conradus eodem loco. Est tamen advertendum, quod postea M. Bañes in quadam relectione de augumento charitatis, quam edidit Salmanticae in vigilia Pentecostes an. 1589. magis explicat suam sententiam. Fatetur enim, quod pro actibus remissis charitatis, aut etiam aequalibus datur postea maius praemium essentiale; non tamen maior gloria essentialis. Potest enim contingere, quod gloria in ratione praemii, sit maior se ipsa, considerata in ratione gloriae; sicut de facto videmus in gloria animae Christi, quae quidem in ratione praemii est infinita, quoniam data est illi ex rigore iustitiae: caeterum in ratione gloriae est finita, cum sit formaliter quid creatum: Argumenta potissima huius sententiae sunt quae sequuntur.

IIII. Primo arguitur auctoritate S. Tho. in 1. sent. dist. 17. q. 2. art. 3. in corp. et ad 2. ubi dicit, quod non quolibet actu charitatis augetur charitas, neque cuicumque correspondet augmentum praemii. Et in solutione ad quintum, inquit, quod ad multitudinem actuum non sequitur de necessitate augmentum praemii substantialis. Et in 2. senten. dist. 27. q. 1. ar. 5. ad secundum, inquit: Non oportet, quod quilibet actus meritorius augmentum gratiae mereatur, quia non in quolibet actu meritorio invenitur illa conditio, per quam ex actu consequitur augmentum habitus. Et in 3. sent. d. 18. q. 1. art. 2. ad 4. habet haec verba: Ille, qui meretur, non oportet, quod proficiat quantum ad mercedem, quam meretur, ut sibi illam debitam faciat vel simpliciter, vel quantum ad aliquem modum, quo sibi debita prius non erat. Quibus verbis videtur significare, quod, ut aliquis dicatur mereri gloriam essentialem per aliquem actum; non requiritur, quod faciat sibi debitum novum gradum gloriae; sed sufficit, quod eumdem gradum gloriae, alias debitum, faciat sibi debitum novo titulo. Item etiam in 1. p. q. 12. art. 6. inquit, quod, qui plus habet de charitate, plus habet de lumine gloriae, et plus videt Deum. Et q. 95. ar. 4. in corp. inquit, quod ex radice gratiae, et charitatis attenditur quantitas praemii essentialis, quod consistit in Dei fruitione: qui enim ex maiori charitate aliquid facit, perfectius Deo fruitur; sed ex quantitate operis attenditur quantitas praemii accidentalis, quod est gaudium de bono creato. Expendatur illud verbum: Qui ex maiori charitate aliquid facit. Significat enim, quod quantitas meriti, in ordine ad praemium essentiale, attenditur ex intensione ipsius charitatis. Denique super primam epistolam ad Corinthios cap. 3. explicans illa verba: Unusquisque mercedem accipiet, secundum proprium laborem; inquit, quod qui ex maiori charitate laborat, licet minorem laborem patiatur; plus de praemio essentiali accipiet.

V. Secundo. Si propter aliquam rationem esset tenenda contraria sententia; maxime propter definitionem Conc. Tridentini, locis infra nu. 13. allegandis: sed loca illa nihil concludunt contra istam sententiam: ergo. Minor probatur: nam intentio Concilii in illis locis est definire contra Lutheranos, qui asserebant, iustum per bona opera non vere mereri vitam aeternam, neque augmentum gratiae, et gloriae; sed opera illa solum esse signa obtentae iustificationis, et fructus illius. Sed ad salvandam istam definitionem satis est asserere, quod per aliqua bona opera iustus meretur novum gradum gloriae essentialis, et augmentum gratiae, et charitatis, videlicet per actus intensiores, et similiter, quod per actus remissos meretur eamdem gloriam essentialem novo titulo: ergo, etc.

Confirmatur: nam Christus Dominus per actus subsequentes vere meruit; et tamen non meruit aliquid de novo, nisi id, quod antea meruerat per primum actum: etenim primus actus illius, cum fuerit infinite meritorius, habuit tantum meritum, quantum omnes actus postea subsequentes, cum non detur aliquid maius infinito: ergo similiter poterit salvari verum meritum in omnibus actibus charitatis, etiam remissis, quamvis non correspondeat illis novus gradus gloriae essentialis, sed idem pluribus titulis.

Tertio. Actus gratiae, et charitatis concurrit non solum meritorie, sed etiam dispositive physice ad augmentum habitus. Sicut enim Deus non infundit primam gratiam absque dispositione liberi arbitrii; ita etiam non auget illam sine dispositione liberi arbitrii: sed quando Deus infundit primam gratiam adulto, infundit illam secundum quantitatem dispositionis: ergo similiter, quando auget gratiam, auget illam secundum quantitatem dispositionis: ergo solum augetur per actus intensiores ipso habitu.

VI. Quarto. Si quolibet actu charitatis etiam remisso, augeretur gratia, et charitas; et similiter gloria essentialis sequeretur quod deberet augeri secundum totam latitudinem actus meritorii; quia non est maior ratio, propter quam augeatur secundum unum gradum, vel secundum duos, aut tres, quam secundum omnes; atque adeo, si habens gratiam, et charitatem ut decem; prorumperet in actum ut octo; augeretur gratia usque ad intensionem ut decem et octo: et similiter corresponderet illi gloria essentialis intensa, ut decem et octo: et idem proportionaliter esset dicendum de omnibus actibus charitatis subsequentibus. Hoc autem videtur absurdum: ergo. Minor probatur: nam, si hoc esset verum, sequeretur, quod unus homo iustus, qui per triginta annos vixit in gratia, et semper operatus est remisse; esset simpliciter magis Sanctus, et haberet multo maiorem gloriam essentialem, quam alter, qui tantum vixit per unum annum in gratia, sed in illo anno operatus est cum magno fervore opera charitatis, et passus est martyrium pro Christo. Probatur manifeste: nam tot actus remissi multiplicati per 30. annos exsuperant in quantitate actus, quos ille Martyr operatus est in uno anno; si vera est sententia, quae asserit, per actus remissos augeri habitum, et praemium essentiale secundum totam latitudinem actus. Confirmatur ex similitudine ad computationem illam vulgarem. Si enim quis in prima die anni solvat unum granum tritici, et in secunda solvat duo, in tertia quatuor, in quarta autem octo, et sic multiplicando proportionabiliter per totum annum; in fine anni erit tanta granorum multiplicatio, ut incomparabiliter excedat numerum omnium granorum tritici, quae reperiuntur in toto mundo: ergo idem erit in augumento meriti: ergo, si in prima die anni iustus mereatur, ut unum, in secunda vero mereatur, ut duo, sive unico, sive pluribus actibus, in tertia vero, ut quatuor, et in quarta mereatur, ut octo, et sic deinceps; in fine anni habebit gratiam, et charitatem tot gradibus intensam, ut numerari non possint omnibus granis tritici, quae sunt in mundo: ergo ad evitandum hoc inconveniens, dicendum est, quod non quolibet charitatis actu augetur gratia, et charitas, sed solum per actus intensiores.

VII. Quinto. Si per actus remissos augeretur gratia, et charitas; sequeretur, quod etiam propter maiorem continuationem actus augeretur gratia, et charitas, atque gloria essentialis: et ita corresponderet maior gloria actui, secundum quod continuatur maiori tempore, consequens est falsum: ergo. Sequela probatur: nam alias esset peioris conditionis ille, qui per unam horam integram continuat actum charitatis intensum, ut unum; quam alter, qui eumdem actum interrumpit, et successive producit in illa hora tres actus charitatis, ut unum. Etenim, si ratione continuationis non augetur gratia, et charitas; actui intenso, ut unum, continuato per unam horam, dabitur solum praemium, ut unum: alteri vero, qui interrumpit actum, dabitur praemium, ut tria; quia produxit tres actus. Falsitas autem consequentis probatur: nam alias sequeretur, quod nulla esset proportio inter meritum actus charitatis, qui durat solum per unum instans, et praemium actus, qui duraret aliquo tempore. Probatur: nam inter instans, et tempus nulla est proportio; quodlibet enim tempus in infinitum excedit unum instans, cum in quolibet tempore, et in qualibet parte illius sint infinita instantia: ergo qui produceret actum charitatis, et illum continuaret per aliquod tempus, consequeretur maius praemium essentiale in infinitum, quam alter consequatur propter eumdem actum, si duraret solum per unum instans.

Confirmatur primo. Cuicumque instanti correspondet adaequate aliquod praemium essentiale; siquidem meritum charitatis potest esse in instanti; sed in quocumque tempore sunt infinita instantia: ergo actui charitatis duranti per aliquod tempus, correspondebit praemium infinite intensum. Confirmatur secundo. Si quis in duobus instantibus unius horae discontinuatis produceret duos actus meritorios, duplicaret meritum, et mereretur in duplo, quam in uno instanti: ergo si continuat actum charitatis per integram horam, obtinebit praemium maius in infinitum, si ita est, quod ratione continuationis actus augetur meritum.

VIII. Sexto. Quando quis per poenitentiam resurgit a peccato, gratia praecedens, et omnia bona opera meritoria, quae fecerat ante peccatum, quando erat in gratia, vere, et proprie reviviscunt per poenitentiam; et tamen non datur pro illis aliquis novus gradus gratiae, vel gloriae essentialis; sed solum datur novo titulo idem gradus gloriae, qui correspondet poenitentiae, per quam resurgit: ergo similiter per actus charitatis aequales, aut magis remissos multiplicatos, non dabitur novus gradus gloriae essentialis; sed idem novo titulo: quamvis omnes illi actus vere sint meritorii augmenti gratiae, et gloriae. Consequentia tenet ex paritate rationis, et antecedens probatur ex Concilio Tridentino sessione 6. de iustificatione, cap. 7. ubi dicitur, quod peccator, quando convertitur in Deum per poenitentiam, recipit iustitiam: Unusquisque suam secundum mensuram, quam Spiritus sanctus partitur singulis, prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem, et cooperationem: ergo poenitens, qui convertitur ad Deum, solum recipit gratiam, et charitatem, iuxta quantitatem praesentis dispositionis, et cooperationis; non autem iuxta quantitatem meritorum praecedentium. Etenim merita praecedentia non sunt dispositiones, quibus poenitens cooperatur ad suam iustificationem; quia iam praecesserunt: ergo eadem gloria respondet illis, novo titulo.

Confirmatur idem antecedens auctoritate expressa S. Tho. 3. p. q. 89. art. 5. ad 3. ubi ait, quod ille, qui per poenitentiam resurgit in maiori charitate, consequetur quidem praemium essentiale, secundum quantitatem charitatis, in qua invenitur: habebit tamen maius gaudium de operibus, in prima charitate factis, quam de operibus, quae in secunda fecit, quod pertinet ad praemium accidentale. Sentit ergo S. Thom. quod in tali casu non dabitur novum praemium essentiale, propter praecedentia opera vivificata per poenitentiam, sed solum accidentale; ita tamen, quod idem gradus gloriae essentialis detur novo titulo.

Confirmatur secundo: nam, si propter opera mortificata datur poenitenti novus gradus gratiae, et gloriae; sequeretur, quod poenitens semper resurgat in maiori gratia, quam habuerit ante peccatum. Consequens est contra Sanctum Thomam in tertio sententiarum distin. 35. quaest. 1. ar. 4. quaestiuncula 3. et 3. p. quaest. 89. art. 2. ubi ex professo probat, quod poenitens quandoque resurgit in maiori gratia, quam prius habuerat: quandoque autem in aequali; quandoque etiam in minori: ergo. Sequela probatur: nam, si per poenitentiam restituitur tota gratia, et omnia merita, quae homo habebat ante peccatum; et praeter illam, ratione praesentis contritionis, per quam resurgit, datur novus gradus gratiae, secundum quantitatem eiusdem contritionis; evidenter sequitur, quod habet maiorem gratiam, quam antea: etenim habet illam, et aliquid amplius.

IX. Quarta sententia, quae communis est inter Thomistas recentiores, asserit, quod, quamvis in esse habitus, gratia, et charitas non augeantur, nisi quando homo prorumpit in actum ferventiorem; tamen in esse gratiae, et charitatis augentur etiam per actus aequales, et similiter per actus remissos, ita videlicet, ut in patria correspondeat illis nova gloria essentialis. Probant hoc argumentis, quae pro hac sententia adducentur infra.

Pro resolutione tamen huius difficultatis supponendum est primo, quod sicut gratia, et charitas producuntur effective a solo Deo, ita etiam a solo Deo augentur effective: nostris autem actibus augentur meritorie, et dispositive, quia videlicet, per illos meremur, quod Deus augeat gratiam, et charitatem, et similiter ad illius augmentum disponimur, et praeparamur per eosdem actus. Supponenda est secundo distinctio illa Sancti Thomae, numero 1. explicata de gratia in esse gratiae, et in esse qualitatis, seu habitus. Supponendum est tertio,³ quod, ut docet Sanctus Thomas in quarto, distinctione duodecima, quaestione secunda, articulo primo, quaestiuncula secunda, et de veritate quaestione vigesima sexta, artic. sexto ad octavum, et quaestione secunda de malo, art. 2. praemium correspondens in Patria bonis operibus, est duplex, videlicet praemium essentiale, quod consistit in visione Dei beatifica, et in gaudio de ipso Deo, et praemium accidentale, quod est gaudium de bonis operibus, aut de quocunque alio bono creato. Sit ergo

PRima Conclusio. Gratia, et charitas, si considerentur in esse habitus, et qualitatis, non augentur a Deo, nisi quando homo iustus prorumpit in actum ferventiorem. In hac conclusione conveniunt auctores tertiae, et quartae sententiae, et illam docere intendit expresse S. Thomas locis superius allegatis, quam probant efficaciter argumenta adducta pro sententia M. Bañes.

X. Secunda Conclusio. Gratia, et charitas in esse habitus augentur per actus intensiores, secundum excessum actus supra habitum praeexistentem, non autem secundum totam latitudinem actus.⁴ Itaque, si habens charitatem, ut quinque, prorumpat in actum ferventem, ut decem, augetur habitus usque ad decem; non autem usque ad quindecim. In hac conclusione etiam conveniunt auctores utriusque sententiae. Ratio potissima illius est: nam Deus auget effective habitus supernaturales, servando proportionem, quae invenitur in naturalibus, ut expresse docet S. Thomas 1. 2. q. 114. art. 8. ad 3. et 2. 2. quaestione 24. art. 6. sed in naturalibus qualitas non augetur, nisi secundum excessum actus, ut patet: nam, si aquae calidae, ut duo, applicetur calefactivum, ut quatuor, solum auget calorem aquae iuxta excessum agentis supra passum, videlicet usque ad quatuor gradus: similiter etiam habitus, qui augentur effective, per nostros actus, solum augentur secundum excessum actus supra habitum, ut docent communiter Thomistae 1. 2. quaest. 52. art. 2. ergo.

XI. Sed contra utramque conclusionem est argumentum difficile. Charitas non potest prorumpere in actum ferventiorem seipsa: ergo habens charitatem habitualem, ut quatuor, verbi gratia, non potest prorumpere in actum ferventem, ut sex: ergo, si charitas, et gratia in esse habitus non augetur, nisi quando homo prorumpit in ferventiorem actum, numquam poterunt augeri. Antecedens probatur: nam effectus non potest excedere virtutem suae causae: ergo habitus charitatis, ut quatuor, non potest esse principium effectivum actus intensi, ut sex. Respondetur, quod, quamvis habitus charitatis, ut quatuor, secundum se consideratus, non possit esse principium effectivum intensionis actus charitatis, ut sex;⁵ nihilominus, quatenus ei coniungitur auxilium Dei actuale intensum, ut sex, habet proportionatam virtutem, ut actum intensum, ut sex, efficienter producat. Ut disputatione 66. nu. 8. dicetur latius.

XII. Tertia Conclusio. Gratia in ratione gratiae, et similiter charitas in esse charitatis augetur meritorie per actus aequales, et similiter per actus remissiores ipso habitu, ita ut illis respondeat in Patria novus gradus gloriae essentialis.⁶ Conclusio est contra M. Bañes, et contra alios Doctores supra allegatos: eam tamen docent magis communiter Thomistae; quam etiam tenet Scotus in primo, distinctione 22. quaestione prima, et colligitur ex S. Thoma 1. 2. quaest. 114. ar. 8. in solutione ad tertium, ubi, cum proposuisset argumentum de actibus remissis; respondet, quod quolibet actu meritorio meretur homo augmentum gratiae, sicut et consummationem eius, scilicet gloriam: sed sicut gloria non statim confertur, sed suo tempore; ita etiam augmentum gratiae non statim confertur, sed suo tempore, cum videlicet aliquis fuerit dispositus ad gratiae augmentum. Et idem dicit secunda secundae, quaestione 24. art. 6. ad primum: ergo, nisi homo apponat impedimentum peccati, ratione actus remissi, dabitur illi novus gradus gloriae.

Probatur Conclusio. Primo ex sacris litteris: nam Ecclesiastici 16. dicitur: Omnis misericordia faciet locum unicuique, secundum meritum operum suorum. Et ad Roman. 2. dicitur, quod Dominus reddet unicuique secundum opera eius. Et primae ad Corinth. 3. Unusquisque mercedem accipiet, secundum proprium laborem. In quibus locis absolute promittitur merces pro bonis operibus, nec restringitur promissio ad opera intensa, vel remissa: ergo, etiam pro operibus remissis factis de novo, dabitur nova gloria essentialis. Patet consequentia; quia nomine mercedis intelligitur in sacris litteris gloria essentialis, tamquam principale praemium, quamvis sub illa etiam comprehendatur accidentalis. Confirmatur ex illo secundae ad Corinth. 9. Qui parce seminat, parce et metet: Quorum verborum sensus legitimus est iuxta communem explicationem Doctorum, quod, qui operatur remisse, recipiet remissum gradum gloriae, et pro paucis operibus consequetur parvos gradus gloriae. Unde Sanctus Bernardus hunc locum explicans ait: Parva seminis detractio, magna segetis est diminutio. Item etiam psalm. 61. Tu reddes unicuique iuxta opera sua. Quae verba Christus Dominus Matthaei 16. confirmavit: Filius, inquiens, hominis venturus est in gloria Patris sui, cum Angelis suis, et tunc reddet unicuique secundum opera eius: et ab Apostolo repetuntur ad Romanos 2. cum ait: Secundum autem duritiam tuam, et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae, et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius: iis quidem, qui secundum patientiam boni operis, gloriam, et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam. In quibus locis absolute dicitur, Deum esse redditurum vitam aeternam unicuique secundum opera eius, idest mercedem parem meritis, ita videlicet, ut, si merita magna fuerint, et intensa, vita aeterna illis correspondens, quae in visione clara Dei consistit, etiam sit intensa: si autem merita fuerint remissa; etiam vita aeterna, et visio Dei illis correspondens sit remissa. Praeterea Matthaei decimo dicit Christus Dominus: Vestri autem capilli capitis omnes numerati sunt: hoc est, omnia opera vestra bona, omnes cogitationes, quantumvis leves, et capillis similes; tamen numeratae sunt apud Deum, ut iis dignam mercedem in die iudicii largiatur: ut explicat Ambrosius libro secundo de Spiritu sancto, cuius explicatio valde consonat iis, quae Christus Dominus subiungit eodem loco: Quicumque dederit potum aquae frigidae uni ex minimis istis, tantum in nomine discipuli, amen dico vobis, non perdet mercedem suam. Ponderandum est illud, in nomine discipuli, vel, ut ait Marcus, in nomine meo; quasi expresse diceret: Id tantum exigitur, ut iustus boni operis mercedem non amittat, ut fiat in nomine meo, idest propter Deum. Ergo non requiritur maior intensio charitatis in opere bono, ut per illud consequatur iustus novum gradum gloriae essentialis.

Ad haec. Secundae ad Corinthios 4. ait Apostolus: Quod momentaneum est, et leve tribulationis nostrae, supra modum, in sublimitate, aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Ex quibus verbis desumitur argumentum: Nullum est opus ex charitate factum, quantumvis momentaneum, ac leve, seu remissum, quod ex se pondus aliquod, et semen aeternae gloriae non producat; gradus enim gloriae ad mensuram, et pondus meritorum confert Deus electis, secundum illud Lucae sexto: Mensuram bonam, et coagitatam, et supereffluentem dabunt in sinum vestrum: sicut etiam in reprobis, iuxta mensuram delicti, erit plagarum modus: ut dicitur Deuteronom. 25. cui consonat illud Apocal. 18. Quantum glorificavit se, et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum, et luctum: ergo cuicumque operi, quantumvis remisso, si ex charitate fiat, correspondet aliquod pondus gloriae essentialis.

XIII. Secundo probatur ex locis Conciliorum: nam in Concilio secundo Arausicano, capite decimo octavo sic definitur: Debetur merces bonis operibus, si ex gratia fiant. ubi non exigitur, quod opus meritorium sit intensius ipso habitu, ut illi debeatur merces, sed solum, quod fiat ex gratia. Et in Concilio Tridentino sessione sexta de Iustificatione cap. 10. docet Sancta Synodus: Iustificati per observationem mandatorum Dei, et Ecclesiae, in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus, crescunt, atque magis iustificantur, sicut scriptum est: Qui iustus est, iustificetur adhuc.⁷ et iterum: Ne verearis usque ad mortem iustificari.⁸ Hoc vero iustitiae incrementum petit Sancta Ecclesia, cum orat: Da nobis Domine fidei, spei, et charitatis augmentum. Ex quibus verbis sic formo argumentum: Concilium docet, per bona opera, quibus mandata Dei, et Ecclesiae observant, iustos crescere in gratia; qua iustificati sunt: sed ad observationem mandatorum non est necessarium, quod operentur ex actu intensiori charitatis, quam sit habitus praeexistens: ergo, ut crescant in gratia, et charitate; non requiritur, quod actus meritorius eiusdem augmenti sit intensior habitu praeexistente: ac per consequens, per actus, etiam remissos, augetur gratia; et propter eosdem actus consequetur iustus novum gradum gloriae essentialis. Praeterea in capite decimo sexto eiusdem sessionis dicitur: Cum enim ille ipse Christus Iesus, tamquam caput in membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit, et comitatur, et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata, et meritoria esse possent; nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est, quo minus plene illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae legi pro huius vitae statu satisfecisse, et vitam aeternam, suo etiam tempore, si tamen in gratia decesserint, consequendam, vere promeruisse censeantur. Quibus verbis Concilium, ut homo iustus bonis operibus mereatur vitam aeternam, nihil aliud exigit, nisi ut operetur ex influxu gratiae, et meritorum Christi, mediante scilicet fide, et charitate: ergo ultra hoc, non requiritur, quod opera meritoria sint magis intensa, quam charitas praeexistens; ac per consequens per opera remissa, meretur essentialis gloriae incrementum, et illud suo tempore, si in gratia decesserit, infallibiliter consequetur. Et in can. 24. eiusdem sessionis, sic definitur: Si quis dixerit, iustitiam acceptam non conservari, atque etiam augeri coram Deo per bona opera; sed opera ipsa fructus solummodo, et signa esse iustificationis adeptae, non autem ipsius augendae causam; anathema sit. Et can. 26. anathematizatur, qui dixerit, iustos non debere pro bonis operibus, quae in Deo fuerint facta, expectare, et sperare aeternam retributionem a Deo, per eius misericordiam, et Iesu Christi meritum, si bene agendo, et divina mandata custodiendo, usque in finem perseveraverint. Denique in can. 32.⁹ definitur: Si quis dixerit, ipsum iustificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam, et Iesu Christi meritum, cuius vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae (si tamen in gratia decesserit) consequutionem, atque etiam gloriae augmentum; anathema sit. Ubi Concilium absolute definit, iustum per bona opera vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, atque etiam gloriae augmentum, et eiusdem gloriae consequutionem. Nec distinguit Concilium inter opera meritoria intensa, vel remissa: ergo non est dicendum, per opera ex charitate facta, absque maiori illa intensione, iustum non consequi maiorem gloriam essentialem, si in gratia decesserit.

XIV. Ad haec argumenta quatuor solent adhibere solutiones auctores oppositae sententiae. Prima solutio est, quod Concilium Tridentinum solum intendit definire contra haereticos Lutheranos, qui dixerunt, gratiam non augeri per bona opera iustorum; sed ipsa opera solum esse signa obtentae iustitiae, et fructus illius, ut patet ex can. 24. supra inducto.¹⁰ Et propositio haereticorum erat universalis, videlicet: Per nullum opus bonum meretur iustus augmentum gratiae. Unde ad salvandam definitionem Concilii, cum sit contradictoria assertioni haereticorum, non requiritur, quod per quodcumque opus bonum augeatur gratia, et charitas praeexistens; sed sufficit, quod augeatur per aliquod bonum opus, aut per aliqua, videlicet per actus intensiores. Confirmant hanc solutionem: nam alias sententia, quae asserit, ad meritum non sufficere, quod opus sit bonum, et existentis in gratia, sed ultra hoc requiri, quod referatur in finem supernaturalem per actum charitatis proxime praecedentem; esset contra illam definitionem Concilii Trid. nam Concil. locis inductis nullam docet esse necessariam ad meritum relationem in finem supernaturalem, per actum charitatis proxime praecedentem. Consequens autem non est admittendum: nam inter Doctores sunt variae sententiae circa relationem, quae ad meritum est necessaria, ut ostendit Medina 1. 2. q. 114. ait. 4.¹¹¹² Quidam enim, inter quos est M. Sotus lib. 3. de natura, et grat. c. 4. et Vega super Concilium Tridentinum docent, sufficere relationem habitualem; dum tamen opus sit bonum moraliter, et existentis in gratia. Alii sequuti Durandum, et Scotum, sentiunt ad meritum requiri actualem ordinationem operum, per charitatis actum in finem supernaturalem.¹³¹⁴ Alii media via procedunt, et existimant non sufficere relationem habitualem, neque requiri actualem, sed virtualem, quae procedat ex actu charitatis proxime praecedenti: ita tenet M. Cano, et quidam Thomistae. Alii denique, inter quos est Caiet. 1. p. q. 63. ar. 6. et Capreolus 2. sent. d. 40. q. unica, art. 1. dicunt, sufficere relationem virtualem remotam in virtute actus charitatis, quo quis est iustificatus. Cui sententiae videtur adhaerere S. Thom. q. 2. de malo, art. 5. ad septimum, et ad undecimum, et 2. sent. dist. 40. q. 1. art. 5. ad sextum argumentum. Sicut ergo ex verbis Concil. Trident. non potest probari, ad meritum sufficere relationem habitualem, vel non esse necessariam actualem, aut virtualem relationem in Deum factam per actum charitatis; quia Concil. id reliquit disputandum inter Theologos, eo quod non agebat de hoc ex professo; ita etiam ex eodem Conc. non probatur efficaciter, actibus aequalibus, aut magis remissis habitu charitatis, et gratiae praeexistentis, correspondere novum gradum gloriae essentialis; quia etiam Conc. non agebat de hac difficultate, sed illam inter Theologos disputandam reliquit.

XV. Haec tamen solutio, quamvis apparens videatur, et propterea ab omni censura sententiam oppositam excuset, non tamen evacuat omnino vim argumenti: nam licet Concilium per se primo intendat excludere illum errorem haereticorum, consequenter tamen ad illum excludendum, determinat propositionem absolutam, quae aequivalet universali: quod videlicet iustus per opera meritoria meretur augmentum gratiae, et gloriae: ergo non sunt restringenda verba Concilii ad actus intensiores, sed universaliter intelligenda de quocunque actu meritorio. Neque instantia allata in confirmatione solutionis aliquid concludit: nam Concilium loquitur de actibus meritoriis. Cadit autem sub opinione: Utrum ad meritum requiratur relatio charitatis proxima, vel sufficiat remota.

XVI. Secunda solutio est, quod Concilium solum definit, iustificatum bonis operibus mereri augmentum gratiae, et gloriae, quod quidem verissimum est, etiam si loquamur de bonis operibus remissis: neque hoc negant auctores oppositae sententiae, sed id fatentur expresse cum S. Thoma 1. 2. quaest. 114. art. 8. ad tertium, ubi ait, quod quolibet actu meritorio meretur homo augmentum gratiae, sicut et gratiae consummationem, quae est vita aeterna: Sed, sicut vita aeterna non statim redditur, sed suo tempore, ita nec gratia statim augetur, sed suo tempore, cum scilicet aliquis sufficienter fuerit dispositus ad gratiae augmentum: non tamen determinat Concilium, quod pro quolibet actu remisso, semper detur de facto augmentum gratiae, vel gloriae essentialis, etiam si iustus perseveret in gratia usque in finem.

Contra hanc tamen solutionem est efficax argumentum: nam merito debetur praemium ex iustitia, ut supra dictum est: ergo si iustus quolibet actu charitatis, etiam remisso, meretur augmentum gratiae; tandem consequetur illud praemium, etiam si non prorumpat in actum ferventiorem, dummodo non apponat impedimentum peccati; alias daretur meritum sine praemio debito ex iustitia, et ita Deus esset iniustus, contra illud ad Hebraeos 6. Non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri, et laboris, etc. ubi, licet Apostolus loquatur de meritis mortificatis, quae per poenitentiam reviviscunt: tamen a fortiori procedit de operibus meritoriis, quae numquam fuerunt mortificata. Confirmatur. Impossibile est, quod Deus non impleat promissum, sed promisit augmentum gratiae pro quolibet opere meritorio hominis iustificati, et similiter augmentum gloriae: ergo de facto eam tribuit, si homo impedimentum peccati non apponat.

XVII. Tertia solutio est insinuata superius in secundo argumento pro tertia sententia proposito:¹⁵ quod scilicet pro quolibet opere meritorio, dabitur praedestinatis in Patria nova gloria in ratione praemii essentialis; quia videlicet novo titulo dabitur eadem gloria, quae antea erat debita propter alia opera meritoria aequalia, vel magis intensa; sicut de praemio correspondente meritis Christi dictum est: non tamen dabitur maior gloria in ratione gloriae, seu quantum ad intensionem physicam visionis beatae.¹⁶ Hanc solutionem prosequitur M. Bañes in relectione superius allegata. Sed etiam non videtur sufficiens; quia non salvat cum proprietate, quod detur de facto augmentum gratiae, et gloriae pro bonis operibus remissis, etiam si iustus perseveret usque in finem: etenim forma non dicitur cum proprietate augeri, nisi crescat in intensione. Cum ergo Concilium absolute doceat, iustum per bona opera mereri augmentum gratiae, et gloriae, et consequutionem illius, si perseveret usque in finem; non videtur satisfieri Concilio, nisi dicatur, iustum per bona opera, etiam remissa mereri augmentum gratiae, et gloriae; secundum intensionem; et huiusmodi augmentum consequuturum esse infallibiliter, si perseveret usque in finem, etiam si numquam proruperit in actum ferventiorem, quam sit habitus praeexistens.

XVIII. Quarta solutio asserit, ad salvandam cum rigore doctrinam Concilii Tridentini, et eius definitionem sufficere, quod fateamur, bonis operibus remissis respondere novam gloriam accidentalem; dum tamen asseratur, quod, quando merita sunt magis intensa, gratia, et charitate praeexistente; correspondet illis gloria essentialis magis intensa. Et videtur haec solutio habere fundamentum in Sancto Thoma prima parte, quaestione nonagesima quinta, articulo quarto, in corpore, cuius verba superius adduximus. Sed ex supradictis facile impugnatur: nam Concilium indifferenter loquitur de operibus meritoriis intensis, vel remissis: ergo sicut bonis operibus intensioribus correspondet intensior gloria essentialis, et accidentalis; ita etiam actibus bonis remissis hominis iusti, si perseveret in gratia, correspondet novus gradus gloriae essentialis, et non solum gloria accidentalis.

XIX. Tertio probatur conclusio ex Sanctis Patribus, qui universaliter docent, mercedem aeternae gloriae commensurandam esse iuxta quantitatem, et numerum meritorum, ita ut quanto plures, ac maiores in Dei obsequio labores quis sustinuerit, eo maiorem, ac magis intensam gloriam consequatur: dicit enim Gregorius in moralibus: Quo hic alius alium merito superat, illic alius alium retributione transcendet.¹⁷ Et loquitur de retributione gloriae essentialis, ut ex verbis praecedentibus, et subsequentibus constat. Idem docet Hieronymus super cap. 4. et 18. Ezechielis, et lib. 2. contra Iovinianum, ubi dicit: Secundum inaequalitatem meritorum futuram esse in beatis inaequalem gloriam. Item S. Prosp. lib. 2. de vocatione gentium cap. 36. ad finem, ait: Per laborem operationum, per instantiam supplicationum, per exercitia virtutum fiunt incrementa meritorum, et qui bona gesserint, secundum sua bona coronantur. Idem docet S. Ambrosius lib. de sancta virginitate cap. 26. 27. et 44. et sermone 59. de verbis Domini.

Quarto probatur auctoritate Scolasticorum. Nam praeter Sanctum Thomam, locis superius allegatis, Capreolus qui est in omnibus fidelissimus interpres, et defensor doctrinae Sancti Doctoris in 4. distinct. 14. quaest. 2. art. 3. ad primum Scoti contra secundam conclusionem, docet iuxta sententiam S. Thomae, pro quolibet actu charitatis, quantumvis remisso, conferendum esse in caelo specialem gradum gloriae essentialis,¹⁸ et similiter per multiplicationem horum actuum, licet nullus ex illis sit actus intensior. Eodem modo intellexerunt S. Thomam multi gravissimi Thomistae.

XX. Quinto probatur ratione: nam meritum de condigno includit intrinsece debitum fundatum in promissione divina, atque in ipsa perfectione, et dignitate operis meritorii, quatenus procedit ex gratia, et motione Spiritus sancti, ut 1. 2. q. 114. ar. 1. docet S. Th. et colligitur ex illo 2. ad Timoth. 4. Reposita est mihi corona iustitiae: et ad Heb. 6. Non enim est iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri. Sed quolibet actu charitatis, etiam remisso meretur homo de condigno augmentum gratiae, et gloriae essentialis, ut fatentur auctores oppositae sententiae: et constat ex Concilio Tridentino, et S. Thom. locis superius allegatis: ergo intercedit ibi debitum reddendi praemium, si homo iustus non apponat impedimentum peccati, et perseveret in gratia usque in finem; ac per consequens, consequetur homo infallibiliter huiusmodi praemium: alias enim dicendum esset, Deum non stare promissis, et mercedem debitam operibus meritoriis non solvere; quod tamen est falsum, et contra illud Apostoli: Ille fidelis permanet, et negare seipsum non potest.¹⁹ Confirmatur. Deus magis pronus est ad praemiandum bona opera, quam ad puniendum peccata: sed reprobis pro quolibet peccato retribuet Deus specialem poenam, ut constat ex locis Scripturae supra inductis: ergo electis pro quolibet opere meritorio retribuet specialem gradum gloriae.

XXI. Sexto: nam sequeretur ex opposita sententia, quod si Petrus, verbi gratia, cum actu charitatis intenso, ut decem, omnia bona sua distribueret inter pauperes, et profiteretur strictissimam Religionem, in qua per 60. annos perseveravit in gratia, multa exercendo opera virtutum cum intensione, ut decem, et tandem cum eadem intensione charitatis pateretur martyrium pro Christo, non consequeretur maiorem gloriam essentialem, in ratione gloriae essentialis, quam Martinus, qui per unam horam dumtaxat perseveravit in gratia, et in illa fecit unum opus virtutis intensum, ut decem, et mortuus est. Consequens autem, quamvis concedatur ab auctoribus oppositae sententiae, videtur multum detrahere meritis iustorum, et nullatenus esse concedendum: nam per hoc retraherentur fideles a multis bonis operibus, et laboribus, si semel concipiant, nullam maiorem gloriam essentialem esse consequuturos per mille actus bonos, imo et per centum millia, quam per unum, eiusdem intensionis. Item etiam sequeretur ex eadem sententia, quod per actus fidei, spei, religionis, poenitentiae, misericordiae, et aliarum virtutum moralium, informatos gratia, et a charitate imperatos, nullum specialem gradum gratiae, vel gloriae essentialis consequantur iusti praeter illum, qui correspondet actui charitatis, a quo in finem supernaturalem ordinantur. Consequens autem est contra doctrinam S. Thomae 1. 2. q. 114. ar. 4. ubi docet, gratiam esse principium merendi primo, et principalius per charitatem: secundario autem per alias virtutes, secundum quod earum actus a charitate imperantur. Et in solutione ad 2. subdit, laborem, et difficultatem provenientem ex magnitudine operis, pertinere ad augmentum meriti: non obscure indicans, actum caeteris paribus eo esse magis meritorium, quo fuerit magis laboriosus, et difficilis, difficultate proveniente ex magnitudine operis: et idem docet 2. 2. q. 182. ar. 2. ad 1. ubi ait, quod augmentum meriti, respectu praemii essentialis, consistit principaliter in charitate. Sentit ergo, quod etiam consistat in actibus aliarum virtutum, quamvis minus principaliter.

XXII. Confirmatur secundo, et augetur difficultas praecedentis arg. a simili, quoniam in naturalibus perfectio fructus materialis non tantum ex radice arboris perpenditur, sed etiam ex ramis, quibus mediis, virtus radicis ad fructus pervenit, et propterea ex meliori ramo melior, virtute radicis, fructus nascitur: ergo similiter fructus meriti, vel praemii essentialis non solum est pensandus ex radice charitatis; sed etiam ratione aliarum virtutum, quibus mediantibus, charitas fructum operis meritorii producit:²⁰ ac per consequens, meritum, et gloria essentialis illi correspondens caeteris paribus, erit eo maior, quo excellentior fuerit virtus, per quam operatur charitas; alias enim soli charitati praemium essentiale vitae aeternae esset repromissum, et sola charitas haberet remunerationem, contra loca expressa Scripturae. Dicitur enim Matth. 10. Omnis, qui confitebitur me, coram hominibus, scilicet per fidem, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in caelis est. Et ad Hebr. 10. Nolite amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Et Matth. 5. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. Ubi etiam aliis pluribus virtutibus, et earum actibus vita aeterna promittitur. Et Matth. 25. Venite benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi: Esurivi enim, et dedistis mihi manducare: sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; in carcere eram, et venistis ad me. Quibus verbis ostendit Christus Dominus, gloriam essentialem reddendam esse non solum propter actum charitatis, sed etiam propter merita procedentia ab aliis virtutibus: ergo augetur per illa.

Septimo idipsum probatur. Si habens charitatem, ut quatuor, operetur actum intensum, ut sex; ratione illius consequetur maiorem gloriam essentialem: ergo si habens charitatem intensam, ut centum, operetur actum charitatis intensum, ut nonaginta; ratione illius consequetur novam gloriam essentialem. Patet consequentia: nam alias melioris conditionis esset iustus, qui operatur remisse, quam ille, qui operatur intense.

Quidam existimant, haec argumenta reddere nostram tertiam conclusionem, ita certam, ut opposita sit valde temeraria, et erronea in fide. Sed tamen haec censura non videtur rationabilis, ut ex supradictis constat.

XXIII. Quarta Conclusio. Gratia in esse gratiae, et similiter charitas in esse charitatis statim augentur, etiam per actus remissos, et augentur secundum totam latitudinem actus supra habitum.²¹ Probatur prima pars: nam statim quod homo operatur actum remissum meritorium, habet ius ad novam gloriam essentialem: ergo per illam statim augetur gratia in esse gratiae. Patet consequentia; nam gratiam augeri in esse gratiae, nihil aliud est, quam quod per illam acceptetur iustus ad maiorem gloriam. Secunda vero pars probatur: quia non est maior ratio, propter quam augeatur gratia in esse gratiae per actus remissos secundum unum gradum, quam secundum duos: ergo augetur secundum totam latitudinem actus. Praeterea probatur: nam supposito, quod labor unius diei tres valet argenteos: si quis laboret una die, meretur tres argenteos; si autem laboret alia die, meretur alios tres: ergo similiter, si habens meritum, ut quatuor, prorumpat in alium actum meritorium, ut quatuor; remanebit cum merito, ut octo, ac per consequens acceptabitur ad gloriam essentialem intensam, ut octo, et sic de aliis actibus meritoriis.

XXIV. Quinta Conclusio. Augmentum gratiae, et charitatis in esse habitus, quod homo meretur per actus remissos, dabitur postea in primo instanti glorificationis.²² Haec conclusio colligitur ex S. Thom. 1. 2. q. 114. art. 8. ad 3. ubi docet, quod per actus remissos meretur homo augmentum gratiae, et charitatis, conferendum, cum scilicet sufficienter fuerit dispositus ad gratiae augmentum, idest, cum se disposuerit per ferventiorem actum. Ex quo desumitur argumentum: nam iustus in hac via numquam se disponit per ferventiorem actum, ut detur illi augmentum, quod meruit per actus remissos: ergo disponetur a Deo in alia vita per actum ita intensum, ut adaequet totam quantitatem meriti, quod praecessit in via; ut sic tandem salvetur proportio inter gratiam, et charitatem in esse meriti, et in esse habitus. Patet consequentia: nam alias actus meritorii remissi manerent sine praemio, quod ex iustitia meruerunt. Antecedens autem probatur: nam, quando iustus in hac vita prorumpit in ferventiorem actum, augmentum gratiae, et charitatis in esse habitus, quod tunc confertur, datur pro ipso actu ferventiori, sicut daretur, si nullus praecessisset actus remissus: ergo nihil intensionis tunc superadditur pro actibus remissis praecedentibus. Confirmatur: nam altera vita est tempus recipiendi praemium adaequatum, quod meruit per actus praecedentes in via: ergo praemium, quod non confertur in hoc saeculo, debet conferri in alio. Neque ex hoc sequitur, quod homo mereatur in alia vita. Sicut enim tunc disponetur iustus ad visionem beatificam per lumen gloriae, absque eo quod sit meritum in alia vita; ita etiam per actum intensum charitatis disponetur iustus ad intensionem habitus in esse habitus, quam meruit per actus remissos praecedentes in via, absque eo quod in Patria sit aliquod meritum.

XXV. Sed contra istas duas Conclusiones se offerunt tria argumenta. Primo arguitur: nam sequeretur, quod in hac vita numquam salvaretur aequalitas inter gratiam, et charitatem in esse meriti, et in esse habitus, postquam homo iustus prorupit in actus remissos. Sequela probatur: nam per actus remissos statim augetur gratia in esse gratiae, et charitas in esse meriti, ut supra dictum est, et augetur secundum totam latitudinem actus, non autem statim augetur in esse habitus: ergo semper erit maior gratia in esse gratiae, quam in esse habitus, et similiter charitas.

Respondetur, nullum esse inconveniens, quod in via non semper salvetur aequalitas, et proportio inter quantitatem gratiae in esse habitus, et in esse gratiae, seu meriti:²³ sed sufficit, quod servetur in Patria. Ubi etiam servabitur aequalitas inter quantitatem gratiae, et quantitatem gloriae: nam in Patria omnia consummata erunt, et perfecta.

XXVI. Secundum argumentum est: nam de essentia gratiae, et charitatis est, quod sit habitus: ergo, si per actus remissos statim augetur in esse gratiae, et charitatis, etiam debet augeri statim in esse habitus. Patet consequentia: quia non potest augeri ratio specifica, quin augeatur generica: si enim intenditur albedo, consequenter debet intendi color: sed ratio habitus est generica ad rationem gratiae, et charitatis: ergo. Respondetur, quod gratia in esse gratiae potest considerari dupliciter. Primo modo in esse physico, secundum quod est ultima differentia physica contrahens habitum ad talem speciem.²⁴ Secundo in genere morali, quatenus mediantibus operibus meritoriis, per illam acceptatur homo ad gloriam. Dicimus ergo, quod, quando gratia secundum rationem propriam specificam gratiae augetur in esse physico, etiam debet augeri in ratione habitus; non autem est necessarium, quod augeatur gratia in esse habitus, quando augetur in esse gratiae in genere morali. Est exemplum in gratia Christi habituali, quae quidem in esse physico finita est, etiam secundum differentiam specificam gratiae, ut 3. p. q. 7. art. 11. docent communiter Thomistae; tamen secundum moralem dignitatem, inquantum est principium infiniti meriti, et satisfactionis infinitae, est in esse gratiae infinita, ratione suppositi operantis: ut eodem articulo docet S. Thomas.

XXVII. Tertium argumentum est: nam sequeretur ex opposita sententia, quod per solam acceptationem extrinsecam acceptaretur iustus ad illam maiorem gloriam essentialem, quam meretur per actus remissos.²⁵ Consequens videtur contra Concilium Tridentinum, sess. 6. de Iustif. cap. 7. et can. 11. ubi dicitur, quod per iustitiam est²⁶ inhaerentem remittuntur peccata, et fit homo dignus vita aeterna: non autem per favorem solum extrinsecum, aut non imputationem. Sequela probatur: nam gratia, et charitas non perficiuntur intrinsece in seipsis in ratione qualitatis, quando iustus prorumpit in actus remissos: ergo, si propter illos actus acceptatur homo ad maiorem gloriam essentialem; illa acceptatio erit mere extrinseca in ordine ad illam maiorem gloriam. Respondetur, negando sequelam. Ad probationem: dicendum, quod per gratiam habitualem praeexistentem, secundum quod de novo fuit causa realis novi actus remissi, acceptatur homo ad illam maiorem gloriam essentialem, correspondentem actui remisso. Unde non est acceptatio mere extrinseca, aut per favorem tantum extrinsecum, sed per iustitiam intrinsecam, secundum quod dicit novum respectum ad novum actum meritorium. Per haec patet solutio ad argumenta facta a principio in favorem tertiae sententiae. Dicimus enim, quod reddunt illam probabilem. Quatenus vero militant contra nostram sententiam, respondetur ad singula.

XXVIII. Ad primum argumentum factum a principio ex S. Thoma respondetur, quod illa loca adducta satis persuadent, eum tenuisse illam opinionem in libris sententiarum; quam tamen in summa, locis superius adductis, retractavit. Est tamen advertendum, illam propositionem, quam S. Thom. concedit 1. sententiarum: videlicet non quolibet actu charitatis meretur homo augmentum charitatis; non intelligi a S. Thoma simpliciter, ita ut absolute loquendo, non mereatur illud augmentum, sed quod non mereatur augmentum charitatis, statim conferendum in esse habitus, ut ex antecedentibus, et subsequentibus constat. Intendit enim Sanct. Doctor assignare differentiam inter actus intensos, et remissos, in hoc, quod per actus intensiores habitu, meretur homo augmentum habitus, ita ut statim conferatur:²⁷ per actus autem remissiores habitu, non meretur augmentum habitus, ita ut statim conferatur. Videatur circa istam solutionem Caietanus 1. 2. solutione ad tertium eiusdem articuli 8. q. 114. Ad locum adductum ex prima parte respondetur, Sanctum Thomam loqui de charitate in esse charitatis, et meriti, sensumque illius esse, quod, qui plus habet de charitate in esse charitatis, plus habet de lumine gloriae, et plus videt Deum: ac si apertius diceret: Qui plus meruit in via, plus Deum videt in Patria. Ad alium locum ex q. 95. respondetur, quod, cum ait: Qui ex maiore charitate aliquid facit, perfectius Deo fruitur; intelligitur respectu cuiuscumque actus: et sensus est, quod actus, qui fit ex maiori charitate, est magis meritorius gloriae essentialis, quam actus, qui fit ex minori charitate: quod idem est, ac si diceret: Actus charitatis intensior, sive sit elicitus, sive imperatus, est magis meritorius, quam actus remissus; non tamen ex hoc concluditur, quod per multiplicationem actuum eiusdem intensionis, aut per actus remissos, non mereatur homo novam gloriam essentialem. Et per haec respondetur ad alium locum ex epist. ad Cor. Denique in solutione ad ult. argum. magis patebit de mente S. Thomae.

XXIX. Ad secundum. Iam patet ex dictis in secunda probatione tertiae conclusionis; qualiter nostra sententia sit magis conformis doctrinae Concilii, et cum maiori proprietate salvet definitionem illius.

Ad confirmationem respondetur, quod Christus Dominus per actus subsequentes meruit, novo titulo id, quod iam per primum actum meruerat; quoniam quilibet actus illius erat infinite meritorius.²⁸ Unde per plures actus non meruit magis, quam per unum; quia infinito, qua ratione infinitum est, nulla potest fieri additio: haec autem ratio non procedit de meritis nostris, quae finita sunt: unde non est simile.

Ad tertium respondetur, solum concludere, quod per actus remissos, non augetur statim charitas, et gratia in esse habitus; sed solum, quando homo prorumpit in ferventiorem actum, quod nos libentissime fatemur cum S. Thoma, ut supra dictum est. Nihilominus in esse gratiae, et in genere morali statim augetur: quia augmentum morale non requirit physicam dispositionem aequalem, sed sufficit multiplicatio actus meritorii.

XXX. Ad quartum concedimus, per actus remissos augeri gratiam in esse gratiae; et similiter charitatem in esse charitatis, secundum totam latitudinem, et intensionem actus meritorii.²⁹ Et ad impugnationem respondetur, quod, moraliter loquendo, magis sanctus est, et maiorem gloriam essentialem consequetur ille, qui per unum annum devotissime, et ferventissime Deo inservivit, et tandem passus est martyrium, quam alter, qui per 20. aut 40. annos in actibus remissis charitatis se exercuit. Primo: quia moraliter loquendo, ille, qui est ferventissimus in Dei obsequio, saepius multiplicat actus charitatis, et plura, et excellentiora bona opera facit magis intensa, quam alter, qui remisse operatur: nam, ut dicit Gregorius: Amor operatur magna, si est; si autem operari renuit, amor non est.³⁰ Et iterum ait: Probatio dilectionis exhibitio est operis. Unde tota multiplicatio actuum facta per 40. annos ab eo, qui remisse operatur, non adaequabit totam intensionem meritorum unius anni, quam habuit ille, qui vixit ferventissime. Secundo: nam, licet gratia, et charitas in esse gratiae, et charitatis augeatur secundum totam latitudinem actus; tamen, si unus habet actum charitatis intensum, ut viginti; alius vero producat duos actus charitatis intensos, ut decem: magis meretur ille uno actu intenso, ut viginti, quam iste duobus actibus intensis, ut decem, et forte erit necessarium multiplicare quatuor, vel sex actus, ut decem, ut adaequet totum meritum actus intensi, ut viginti. Cuius ratio est: nam intensio, et fervor actus est potissimum, et excellentissimum, quod in hac parte consideratur, et multo difficilius est, et magis arduum habere unum actum intensum, ut viginti, quam diversis actibus intensis, ut quatuor, vel ut decem, pertingere tandem ad meritum, ut viginti. Et confirmari potest hoc manifestissimo exemplo. Etenim in humanis rationabiliter princeps pluris aestimat, et magis praemiat unum actum excellentissimum alicuius subditi, qui semel exposuit vitam cum excellentissima dilectione principis, quam plures actus alterius remissos, et faciles: ergo similiter Deus pluris aestimat, et plus praemiat unum actum intensum, ut centum, quam decem actus intensos, ut decem: et hoc videtur innuere sapiens cum dixit. Consummatus in brevi explevit tempora multa.³¹ Quorum verborum sensus est: Iustus, qui ferventissime Deo inservit, brevi tempore explet numerum meritorum plurium annorum.

Ad confirmationem respondetur, quod etiam tenentur solvere argumentum factum auctores oppositae sententiae: nam eodem modo procedit de praemio accidentali, quod ipsi etiam fatentur augeri, per actus remissos. Sicut ergo per quemlibet actum remissum datur novum praemium accidentale, in omnium sententia, absque eo quod praemium istud augeatur, secundum gradus innumerabiles, et incredibiles; ita etiam pro quolibet actu meritorio datur, in nostra sententia, novum praemium essentiale, absque eo quod crescat in intensione quadam incredibili, et innumerabili. Respondetur ergo ad argumentum, quod licet forma intensibilis, et remissibilis sit secundum intensionem divisibilis in infinitum; nihilominus semper manet intensionis determinatae; quantumvis dividatur in plures partes: sicut contingit in quantitate unius palmi, quae determinata est; et tamen syncathegorematice est divisibilis in infinitum, et potest fieri multiplicatio partium per singulos dies unius anni, iuxta computationem factam in argumento, absque eo quod sequatur aliquod absurdum. Et hoc praesertim habet verum in gratia, et charitate, quae, cum sit participatio quaedam divinae naturae, augeri potest in infinitum, ut 2. 2. q. 24. ar. 7. docet S. Thom. Unde quantumcumque augeatur, numquam pertinget ad summam intensionem possibilem, de potentia Dei absoluta.

XXXI. Ad quintum respondetur, quod ratione continuationis actus, caeteris paribus, correspondet eo maior gloria essentialis, quo magis continuatur actus.³² Et ad impugnationem respondetur, quod eamdem difficultatem habet de praemio accidentali, quod in omnium opinione augetur ratione continuationis actus meritorii. Respondetur ergo, esse impossibile, quod actus charitatis duret solum per instans: quoniam duratio instantis non est duracio, res autem, quae in tempore producitur per aliquam actionem, debet mensurari aliqua duratione. Praeterea: nam, si actus charitatis duraret solum per instans; sequeretur, quod in eodem instanti esset, et non esset.³³ Etenim actus charitatis, cum sit res spiritualis, incipit per primum sui esse, et desinit per primum non esse: ergo, si in eodem instanti incipit, et desinit; in eodem instanti erit, et non erit. Si dicatur, quod desinit per ultimum sui esse; contra: nam, quod desinit per ultimum sui esse, desinit in tempore: verum enim est dicere: Nunc est, et immediate post hoc non erit. Illud autem, quod sequitur immediate post instans, debet esse tempus; quia, ut ostenditur 6. et 7. phys. unum instans non potest esse alteri immediatum; atque adeo necessario debet durare per aliquod tempus; et iuxta hanc sententiam non procedit argumentum: nam inter quamcumque partem temporis, et tempus est proportio.

Respondetur secundo, iuxta aliorum sententiam, qui admittunt, actum charitatis posse durare solum per instans: quod praemium correspondens substantiae actionis meritoriae, secundum quod actu producitur, est maius, quam illud, quod respondet continuationi eiusdem actus. Cuius ratio est: nam continuatio est modus substantiae rei: maius autem praemium debet respondere substantiae rei, quam accidenti illius; nisi continuatio sit adeo magna, quod tandem adaequet, vel exuperet meritum correspondens productioni actus. Unde, licet, caeteris paribus, ille, qui continuat actum charitatis per aliquod tempus, mereatur magis, quam ille, cuius actus durat solum per instans; non tamen habet meritum duplo maius, nisi continuatio sit tanta, ut aequivaleat productioni instantaneae alterius actus. Verbi gratia, si illa continuatio duret per quadrantem horae, et aliquis producat actum charitatis intensum, ut decem in primo instanti illius quadrantis, et actus ille duret solum per instans; merebitur gloriam, ut decem: continuans autem actum, ut decem per quadrantem horae, merebitur, ut viginti; verbi gratia, eo quod continuatio per quadrantem horae aequivalet productioni alterius actus; si vero continuet actum per dimidiam partem quadrantis, merebitur, ut quindecim, et sic proportionabiliter. Etenim, sicut quaelibet pars quadrantis, unius horae est divisibilis in infinitum, ita etiam quaelibet pars meriti, aut praemii illi correspondens, est divisibilis in infinitum, ut dictum est. Unde ex nostra sententia non sequitur absurdum, quod intendit argumentum. Et per haec respondetur ad primam, et secundam confirmationem.

XXXII. Ad sextum argumentum respondetur, quod tangit illam celebrem difficultatem, de qua disputat S. Thom. 3. p. q. 89. art. 5. qualiter bona opera facta in gratia, et charitate, per peccatum subsequens mortificata, reviviscant postmodum per poenitentiam, et in qua quantitate: et quoniam speciali discussione indiget haec difficultas; examinanda est disputatione sequenti.

Ex his, quae dicta sunt in hac disputatione manet solutum sextum argumentum, factum a principio. Dicimus enim, quod etiam per actus remissos charitatis consequitur iustus infallibiliter augmentum habitus, ut ostensum est.