De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Quid nonnulli Doctores Catholici sentiant circa vires naturales Liberi arbitrii, ac illius concordiam cum divina praescientia, providentia, praedestinatione, et cum efficacia auxiliorum gratiae.

Ubi discursus eiusdem concordiae proponitur, et referuntur fundamenta, quibus innituntur cum praecipuis assertionibus, quas ex illis deducunt.

I. QUATVOR sunt fundamenta potissima, quibus concordiam liberi arbitrii cum gratiae donis, divina praescientia, providentia, praedestinatione, et reprobatione quidam ex Theologis se exacte, atque dilucide explicasse arbitrantur: et per illam aperiri viam facilem, qua tam Pelagiani, quam Lutherani ad unitatem Ecclesiae, et Fidei sinceritatem possent pervenire. Neque dubitant, quin ab Augustino, et caeteris Patribus unanimi consensu, eadem concordia comprobata fuisset, si eis proposita esset, et explicata.

Primum, et potissimum fundamentum est, esse in Deo constituendam quandam scientiam mediam inter mere naturalem et mere liberam,¹ per quam Deus ante omne decretum suae voluntatis praedeterminantis actum futurum, cognoscit quid liberum arbitrium creatum ex sua innata libertate acturum esset, si in talibus circunstantiis constitueretur, et tali excitatione moveretur. Dicunt enim, Triplicem scientiam esse distinguendam in Deo. Unam mere naturalem, quae proinde nulla ratione potuit esse aliter in Deo, per quam ea omnia cognovit, ad quae divina potentia, sive immediate, sive interventu causarum secundarum sese extendit: tum quo ad naturas singulorum, et complexiones eorum necessarias: tum etiam quo ad contingentes, non quidem quod futurae essent, vel non essent determinate: sed quod indifferenter esse, et non esse possent, quod eis necessario competit, atque adeo sub scientia Dei naturali etiam cadunt. Aliam mere liberam, qua Deus post liberum actum suae voluntatis, absque hypothesi, et conditione aliqua, cognovit absolute et determinate ex complexionibus omnibus contingentibus, quae nam re ipsa essent futurae, quae non item. Tertiam denique mediam scientiam, qua ex altissima, et inscrutabili comprehensione cuiusque liberi arbitrii, in sua essentia intuitus est: quid pro sua innata libertate, si in hoc, vel illo, vel etiam infinitis rerum ordinibus, collocaretur, acturum esset: cum tamen posset (si vellet) facere re ipsa oppositum. Si autem inquiratur, an huiusmodi scientia media appellanda sit libera, vel naturalis, respondent: partim habere conditionem scientiae naturalis, quatenus praevenit actum liberum voluntatis divinae, neque in potestate Dei fuit aliud scire: partim habere conditionem scientiae liberae, quatenus quod sit unius potius, quam alterius, habet ex eo, quod liberum arbitrium ex hypothesi, quod crearetur in uno, aut altero ordine rerum, esset potius facturum unum, quam aliud: cum utrumque indifferenter posset facere: Ideoque non immerito appellari scientiam mediam, quamvis alii ad scientiam simplicis intelligentiae: alii ad scientiam visionis reducendam esse affirment: alii scientiam conditionatam, seu futurorum conditionatorum appellent, de qua in disp. 7. agendum est.

Ideo autem hanc scientiam mediam, tanquam potissimum eiusdem concordiae fundamentum statuunt, ut ex illa veluti ex prima radice certitudo, et infallibilitas divinae providentiae, et praedestinationis, quantum ad effectus assequutionem, desumatur. Cum enim doceant, praedestinationem non esse certam certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, et auxilia, quibus praedestinati ad vitam aeternam perveniunt, ex reali, et intrinseca virtute, quam habent (ut veniunt a Deo) non esse efficacia: sed dependenter a libera cooperatione arbitrii creati cum illis: si ex praescientia media eiusmodi certitudo radicaliter non desumeretur, nullum solidum relinqueretur fundamentum, cui praedestinationis infallibilitas inniteretur. Praediffinitiones quippe, et praedeterminationes efficacis voluntatis divinae, atque existentiam, quam futura contingentia habent in aeternitate, antequam in suo esse producantur in tempore, ex quibus Thomistae dicunt, praedictam certitudinem desumendam esse, existimant repugnare libertati. Unde concludunt, quod sine scientia media arbitrii nostri libertas non potest salva consistere.

II. Ex quo inferunt. Primo, scientiam qua Deus, antequam statuat voluntatem creare, praevidet, quid illa sit factura ex hypothesi, quod in eo rerum ordine collocetur, pendere ex eo, quod ipsa pro sua libertate hoc, vel illud sit factura, et non e contrario. Et consequenter affirmant, non propterea aliquid futurum esse, quia Deus scit illud esse futurum: sed e contrario, quia futurum est per liberum arbitrium, ideo scitur a Deo antequam fiat. Quod disp. 6. examinandum est.²

Inferunt secundo, certitudinem, et infallibilitatem praescientiae divinae respectu futurorum contingentium non esse desumendam ex reali existentia, quam habeant in aeternitate, antequam in suo esse producantur in tempore: aut in alia quavis mensura propria. Arbitrantur enim, huiusmodi existentiam in aeternitate, libertatem arbitrii de medio tollere, sed eorum argumentis disp. 8. et 9. fiet satis.³

Inferunt tertio, actus futuros liberi arbitrii non cognosci certo, et infallibiliter a Deo in decreto, sive in praedeterminatione absoluta, et efficaci suae divinae voluntatis;⁴ existimant enim eiusmodi praedeterminationem antecedentem praescientiam determinationis liberi arbitrii futurae ex hypothesi, quod constituatur in tali ordine rerum, multum praeiudicare libertati arbitrii. De quo in disput. 10. et 11. agendum est.

Inferunt quarto, ordinem causarum, et mediorum, qui divina providentia constitutus est: seclusa praescientia media, nullam omnino necessitatem libero arbitrio adferre, non solum consequentis, sed neque etiam consequentiae: quod in disput. 25, 30. 31, et 32. discutiendum erit. Idem docent de praedestinatione, quod scilicet non sit certa quantum ad effectus assecutionem certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, sed solum certitudine illius praescientiae mediae, a qua radicaliter certitudo praedestinationis iuxta eosdem auctores dependet. Quorum aliqui admittunt quidem providentiam, et praedestinationem esse certam, etiam certitudine ordinis, et causalitatis mediorum dum tamen haec certitudo illam praesupponat, quae innititur in praescientia media: quod in disp. 41. erit operosius discutiendum.⁵

Eodem modo philosophantur de certitudine praedestinationis parvulorum, dicunt enim, quod parvuli praedestinati vitam aeternam consequuntur, non esse ex certitudine mediorum, effectusque praedestinationis, qui in se non est certo futurus: sed ex certitudine divinae praescientiae, qua Deus altitudine sui intellectus quod in se est incertum, potestque non esse, cognovit certo futurum. Quare seclusa certitudine divinae praescientiae, nullam esse (aiunt) certitudinem in mediis effectuque praedestinationis parvulorum, quod ad vitam aeternam perveniant. De quo disp. 41. agendum est.

Inferunt quinto, bonum usum liberi arbitrii a Deo praecognitum per scientiam mediam esse conditionem, sine qua ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem in mente divina praeexistens, non haberet rationem praedestinationis comparatione talis hominis: sed retineret communem rationem providentiae supernaturalis. Quod in disp. 37. et 38. discutiendum erit.⁶

III. Secundum fundamentum est, concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causam secundam, nec praemovere, vel applicare illam ad operandum: sed esse influxum immediatum cum causa secunda in illius actionem, et effectum.⁷ Adduntque influxum in causam, quem Thomistae constituunt, ut causae secundae applicentur, et moveantur ad agendum, commentitium esse, et minime necessarium. Hanc doctrinam extendunt ad concursum Dei generalem, quo cum libero arbitrio concurrit ad opera ordinis naturalis: Dicunt enim, quod, sicut concursus Dei generalis cum causa agente per actionem transeuntem, ut cum igne producente calorem in aqua, non est influxus Dei in ignem, sed in aquam: in qua recipitur effectus a Deo, et ab igne simul productus; ita concursus Dei generalis cum causa operante per actionem immanentem, ut cum intellectu ad intellectionem, et voluntate ad appetitionem, non est influxus Dei in causam ea ratione, qua agens est, quasi eo prius mota et excitata agat: sed cum causa ea ratione qua agens est in ipsammet, ea ratione qua patiens est, atque in se suscipit effectum ab eadem causa, atque a Deo partiali influxu utriusque simul productum. Idem sentiunt de concursu Dei generali, quo ad actus supernaturales concurrit: asserunt enim, non esse concursum immediatum in liberum arbitrium, ut in causam, quasi prius eo concursu motum, ac a Deo ad agendum applicatum, tales actus eliceret: sed esse influxum Dei immediatum in actus ipsos una cum libero arbitrio, et gratia praeveniente. Et ratio potissima, qua convincuntur, est: quia existimant, praemotiones istas, et applicationes causarum secundarum ad suas operationes, multum praeiudicare libertati arbitrii nostri. Eodem modo philosophantur de auxilio actuali gratiae adiuvantis, qua ratione adiuvans, et cooperans est: dicunt enim, non esse influxum immediatum in lib. arb. ut in causam: sed esse influxum immediatum cum libero arb. in eius operationem. Fatentur tamen concursum Dei per gratiam excitantem, esse influxum in liberum arbitrium ut in causam; eidemque vires tribuere, quibus possit operari (si velit) eos actus: quos sola sua virtute naturali producere non poterat.⁸ Et quantum ad hoc, assignant duplex discrimen inter concursum Dei generalem, et concursum specialem gratiae excitantis. Primum est, nam concursus Dei generalis ad actus naturales, non est concursus Dei in liberum arbitrium ut causa est illorum actuum: quasi prius suscipiat in se eum motum, eoque applicetur, et potens reddatur ad influendum in actum; sed est influxus immediatus, una cum libero arbitrio in actum. At vero auxilium gratiae praevenientis ea ex parte, qua praeveniens est, est influxus Dei in liberum arbitrium, atque illud movet: et excitat: potensque reddit: ut eo pacto motum tanquam habens iam in se ipso principium efficiens actuum supernaturalium, simul influendo ulterius eos producat. Secundum discrimen est, quod ex hoc primo oritur: nam influxus Dei cum libero arbitrio per concursum generalem ad actus naturales, nec tempore, nec natura antecedit influxum liberi arbitrii in eosdem actus: sed a se mutuo pendent, simulque omnino sunt in rerum natura, et in eandem numero actionem, et effectum uniuntur. Gratia vero praeveniens, qua praeveniens gratia est, tempore, vel natura antecedere solet influxum liberi arbitrii ad actum supernaturalem.

IV. Ex hoc secundo fundamento inferunt primo, concursum Dei generalem esse ex se indifferentem, ut pro diversitate influxus causae secundae sequatur potius actio huius speciei, quam alterius: atque adeo ex vario influxu arbitrii provenire, quod sequatur potius volitio, quam nolitio: et volitio honesti, potius quam turpis obiecti; et consequenter affirmant; actiones liberi arbitrii (sicut, et cuiusvis alterius causae secundae) a concursu generali Dei non habere, quod sint tales, vel tales in particulari: ac proinde neque quod sint studiosae, vel vitiosae: sed ab ipsomet libero arbitrio.⁹

Eodem modo loquuntur de auxilio speciali gratiae adiuvantis, sentiunt enim esse secundum se indifferens; seu modo indifferenti esse expositum ad concurrendum cum libero hominis arbitrio, ad opera pietatis, si ipse voluerit concurrere.

Inferunt secundo, Deum antecedenter ad praescientiam cooperationis arbitrii, futurae ex hypothesi, quod in tali ordine rerum constituatur, neque decreto extrinseco suae voluntatis, neque auxilio aliquo inhaerenti libero arbitrio, posse (salva eiusdem arbitrii libertate) ipsum vere efficienter, seu phisice praedeterminare ad aliquam operationem, etiam supernaturalem. Sentiunt enim talem praedeterminationem libertati arbitrii repugnare. Dixi quantum ad exercitium actus, nam ut supra observavimus: quantum ad speciem actionis, fatentur, concursum liberi arbitrii determinari per influxum gratiae adiuvantis: quia videlicet ab eodem influxu habet consensus liberi arbitrii, quod sit supernaturalis, et qualis ad salutem oportet.¹⁰

Inferunt tertio, liberum influxum, seu cooperationem arbitrii (ut emanat ab ipso arbitrio) non esse efficienter ab alia causa extrinseca, etiam a Deo: sed ab ipso arbitrio se libere determinante, et pro sua innata libertate pariter cum Deo influente in talem actum particularem potius, quam in oppositum: cum utrumque posset indifferenter eligere, si vellet.¹¹

Inferunt quarto, bonum usum liberi arbitrii praedicto modo spectatum computandum non esse inter effectus praedestinationis: sed ad illam praesupponi ex parte nostra, tanquam id, quod Deus a nobis exigit; ut opera nostra libera sint, atque adeo digna laude, aut vituperio.¹²

Inferunt quinto, auxilium gratiae non esse efficax ex seipso, seu secundum realem virtutem, quam habet, ut venit a Deo, ac per consequens divisionem illam communem Theologorum, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et inefficax, ab effectu, qui simul ab arbitrii libertate pendet; esse desumendam: non autem ex aliqua reali virtute existente in auxilio efficaci, quae in auxilio sufficienti, seu inefficaci non reperiatur. Et consequenter affirmant, quod illud auxilium sufficiens, sive maius, sive minus in se sit, efficax dicitur, cum quo arbitrium pro sua libertate convertitur: cum tamen (nihil eo auxilio impediente) potuerit non converti: illud vero inefficax dicitur, cum quo arbitrium pro eadem sua libertate non convertitur, cum tamen (si vellet) potuerit converti.¹³

V. Inferunt sexto, auxilia praevenientis, atque adiuvantis gratiae, quae lege ordinaria conferuntur viatoribus; quod efficacia, aut inefficacia ad conversionem,¹⁴ seu iustificationem sint, pendere a libero consensu et cooperatione arbitrii nostri cum illis : atque adeo in libera potestate nostra esse, vel illa efficacia reddere consentiendo et cooperando cum illis ad actus, quibus ad iustificationem disponimur : vel inefficacia illa reddere, continendo consensum et cooperationem nostram, aut etiam eliciendo contrarium dissensum.

Inferunt septimo, omnia loca Scripturae et sanctorum Patrum, in quibus asseritur Deum facere, ut faciamus : et operari ut operemur : et convertere corda nostra, et similia, quatenus aliqua ratione soli Deo tribuuntur ; solum verificari ratione gratiae excitantis, et moraliter seu metaphorice moventis ad consensum ; alliciendo, invitando, seu quovis alio modo, etiam interius moraliter suadendo bonum in illis circumstantiis, in quibus Deus praescit hominem esse consensurum ex hypothesi, quod praedicto modo excitetur.¹⁵

Inferunt octavo, auxilium actuale, quo Deus movet nostram voluntatem ad actus liberos supernaturalis ordinis, subiacere potestati eiusdem voluntatis, quantum ad usum : sicut subiacent habitus quibus utimur, cum volumus : quamvis ex divina praescientia certus sit, et infallibilis consensus liberi arbitrii futurus.¹⁶

Inferunt nono, Deum postquam sua gratia excitante hominem praevenit, expectare creatam voluntatem, ut consentiat. De quo in disput. 95. agendum erit ex professo.¹⁷

Inferunt decimo, voluntatem creatam esse quodammodo primam radicem et causam suae determinationis : quamvis illam sine influxu et cooperatione Dei efficere non possit, ut disp. 89. videbimus.¹⁸

Ex eodem fundamento inferunt fundamentum tertium cum suis appendicibus assertionibus, quas statim subiiciemus.

VI.

Tertium fundamentum est, Deum et liberum arbitrium esse causas partiales eiusdem actus, etiam supernaturalis : sicut sunt duo trahentes navim comparatione motus eiusdem navis : quod in quo sensu intelligatur ab eisdem auctoribus, patebit disput. 85. ubi de qualitate huius fundamenti ex professo tractandum erit.¹⁹

Ex hoc fundamento easdem prorsus assertiones inferunt, quas ex praecedenti et alias insuper, quae cum fundamento tertio habent etiam non modicam connexionem : sunt autem quae sequuntur.

Inferunt primo, ab inaequali conatu et influxu liberi arbitrii provenire posse, ut conferente Deo duobus hominibus, aequale auxilium gratiae adiuvantis, unus eorum intensius operetur, meliusque se disponat ad gratiam iustificantem, quam alius : et ut conferente eisdem inaequalia auxilia, aeque operentur : aut is interdum plus qui minori suffultus est auxilio. Et ratio illorum est, quia quando duae causae partiales concurrunt ad eundem numero effectum ; quo altera illarum intensius seu vehementius influit ; eo magis perfectum effectum producunt : et si altera illarum non influat : non sequitur effectus, quotiescunque ipse effectus ab utraque intrinsece dependet. De quo in disput. 62. agendum est.²⁰

Inferunt secundo, quod stantibus in duobus hominibus aequalibus auxiliis, tam externis, quam internis praevenientis gratiae omnino aequalibus : evenire potest, et de facto continget pro utriusque libertate ; quod unus convertatur, perseveret in gratia, et salvetur : alius vero in peccato persistat ; et damnetur : quia unus voluit cooperari iisdem auxiliis : alius noluit. Quod in disp. 108. erit operosius discutiendum.²¹

Inferunt tertio, quod licet quivis illorum actuum credendi, sperandi, et diligendi sit unica actio, tres nihilominus habet partes unius integrae causae : a qua ita emanat totus, ut a singulis etiam partibus partialitate (ut vocant causae) totus etiam emanet, diverso tamen modo.²² Etenim a Deo influente per solum concursum generalem, emanat ut a causa universali : a qua proinde non habet magis, quod sit assensus credendi, aut dolor de peccatis : quam vel actus oppositus, vel actus cuiusvis alterius potentiae : Ab influxu vero liberi arbitrii, una cum notitiis et caeteris necessariis, ut quoad substantiam actus producatur : habet tanquam a causa particulari, ut quo ad substantiam actus sit potius assensus fidei, aut dolor de peccatis, quam alius aliquis diversus actus : A gratia vero praeveniente, seu, a Deo, ut per illam tanquam per suum instrumentum, una cum libero arbitrio influit in eundem actum, habet, ut sit actus supernaturalis specie distinctus ab actu pure naturali credendi, aut dolendi de peccatis, quem, liberum arbitrium suis solis viribus, tunc eliceret, si cum eo simul non influeret gratia praeveniens.

VII. Inferunt quarto, non eam ob causam necessario ponendum esse habitum fidei supernaturalis, ut intellectus facile assentiatur contra intellectus duritiem, et discrete contra intellectus errores: neque item ut actus assentiendi sit certus, et firmus certitudine, et firmitate ex parte credentis: Haereticum namque posse (inquiunt) firmius illo modo assentiri, non solum articulis Fidei: sed etiam suis erroribus, quam multi fideles assentiantur per fidem infusam veritatibus catholicis; sed ideo necessario constituendum esse: quoniam ad illos actus eliciendos, ut fini supernaturali sint accommodati, et quales ad salutem sunt necessarii; requiritur, ut vel per inspirationem, et auxilium particulare Spiritus Sancti eliciantur, vel per concursum habitus supernaturalis.²³

Hinc etiam inferunt quinto, liberum arbitrium cum solo concursu Dei generali elicere posse fidei assensum, quo ad solam actus substantiam, seu mere naturalem, quo assentitur omnibus misteriis fidei tanquam a Deo revelatis; et quia a Deo revelata sunt: ita videlicet, ut per talem assensum impleatur praeceptum fidei, et peccatum infidelitatis vitetur. De quo Disp. 49. praesertim nu. 19. agendum est.²⁴

Inferunt sexto, posse hominem solis viribus naturalis arbitrii, et concursu generali Dei, elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, quae ad iustificationem nequaquam sufficiat: et pari ratione propositum absolutum servandi in genere praecepta omnia; praesertim quando occasiones, et difficultates omnes absunt: De quo in Disput. 31. tractabitur.²⁵

Inferunt septimo, posse hominem cum solo concursu Dei generali, intuitu bonitatis divinae, elicere actum contritionis naturalem cum proposito absoluto de caetero non peccandi lethaliter: et idem dicunt de attritione; qua peccator fidelis propter poenas inferni, aut turpitudinem peccati cum spe veniae, et absoluto proposito de caetero non peccandi mortaliter, dolet de omnibus peccatis commissis.²⁶

Inferunt octavo, posse hominem in natura lapsa cum solo concursu Dei generali resistere pro quolibet temporis momento cuicunque (quantum vis gravi) tentationi: Proponentes enim quaestionem: An interim dum iudicium rationis non absorbetur, maneat nihilominus in eodem arbitrio cum solo concursu generali Dei, libertas ad non consentiendum in quocunque temporis momento cuique gravi tentationi; et ad superandam quamcunque magnam difficultatem, quam pro servanda in eo solo instanti lege naturali necesse sit vincere: Respondent conclusione affirmativa.²⁷²⁸

Hinc, nono consequenter affirmant, nullum esse in singulari opus bonum morale mere naturale, quod homo in natura lapsa cum solo concursu Dei generali non possit efficere. Et assignant rationem: nam si difficillimum, quale est mortem subire, ne mendacium proferat, potest praestare, maiori cum ratione poterit caetera efficere, in quibus minor longe est difficultas.²⁹

Inferunt decimo, cum solo concursu generali Dei absque alio dono, vel auxilio gratiae, potest homo efficere opus bonum morale; quod fini naturali hominis accommodatum, atque comparatione illius, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.³⁰

VIII. Quartum fundamentum est, esse quandam legem a Deo statutam, ut facienti totum, quod in se est ex solis viribus naturae, dentur auxilia praevenientis gratiae, quibus id, prout ad salutem oportet, exequatur. Ex quo inferunt quae sequuntur.³¹

Inferunt primo, quod quotiescunque liberum arbitrium ex suis viribus naturalibus conatur, praesto ve est ad conandum totum id, quod ex se se potest, tam circa ea, quae fides docet addiscenda, et amplectenda: quam circa dolorem de peccatis, ac iustificationem: a Deo conferri gratiam praevenientem, atque auxilia, quibus id faciat, ut oportet ad salutem:³² non quidem, quasi eo conatu dignus efficiatur talibus auxiliis, ullaque ratione ea promereatur: sed quoniam id obtinuit nobis Christus ob sua merita, atque inter leges, quas tam ipse, quam Pater aeternus statuerunt de auxiliis, et donis, quae nobis Christus promeruit mere gratis conferendis, una, eaque rationi maxime consentanea fuit, ut quoties ex nostris viribus naturalibus conaremur facere, quod in nobis est; praesto nobis essent auxilia gratiae, quibus ea (ut oportet ad salutem) efficeremus: ut ea ratione dum essemus in via, semper in manu liberi arbitrii nostri posita esset salus nostra, per nosque ipsos staret, quod ad Deum non converteremur.

Inferunt secundo, quod sicut Deus semper praesto est per concursum generalem libero arbitrio, ut naturaliter velit, aut nolit, prout placuerit: ita praesto est illi per auxilium gratiae sufficiens, ut quoties ex suis viribus naturalibus aggredi voluerit opus aliquod, ex iis quae ad iustificationem spectant, illud exequatur, prout ad salutem oportet. Ea potissimum ratione praedictam legem statutam esse a Deo Patre cum Filio, affirmant: quoniam arbitrantur alias non posse salvari, hominem constitutum esse a Deo in manu consilii sui, nec salutem esse constitutam in potestate arbitrii eius: nisi ipse faciendo totum id, quod in se est ex solis viribus naturae, posset consequi auxilia praevenientis gratiae, quibus adiutus ad vitam aeternam valeret pervenire.³³

Alias propositiones inferunt, quas pro nunc consulto omittimus; tum quoniam ad praecedentes reducuntur: tum etiam quia infra, cum de illis erit disputandum, adducentur.

IX. Ex his quatuor fundamentis, cum appendicibus assertionibus, intelligibilem et facilem reddi arbitrantur concordiam liberi arbitrii, cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, necnon cum efficacia auxiliorum gratiae: facileque dissolvi omnia argumenta, quibus Pelagiani, et eorum reliquiae necessitatem, et efficaciam gratiae: Lutherani vero, et Calviniani libertatem arbitrii de medio tollere conabantur; innixi pariter in illo erroneo principio, quo tam isti, quam illi proclamant, efficaciam gratiae cum libertate arbitrii cohaerere non posse: ac per consequens unum e duobus eligendum esse, nempe aut gratiae efficaciam abnegare: vel (si illa admittatur) libertatem arb. de medio tollere. Cum enim Pelagiani obiiciunt (posita praedestinatione, a S. Augustino tradita) sequi, hominem praedestinatum necessario salvari: et hominem reprobum non posse salvari, sed quicquid faciat, necessario damnari: ac per consequens induci homines in quandam desperationem; et frustra esse orationes, et exhortationes: recurrunt ad scientiam mediam in primo fundamento explicatam, et ad propositiones appendices illius; afferentes, non sequi, hominem praedestinatum necessario salvari, aut reprobum necessario damnari, nisi praesupposita scientia media; et ex suppositione, quod ille sit cooperaturus auxiliis gratiae: vel iste dissensurus; quae suppositio, cum sit consequens ad liberum concursum voluntatis creatae, non tollit, sed potius supponit liberum usum illius. Eodem modo respondent ad argumenta, quibus necessitas gratiae, et eius efficacia ab eisdem Pelagianis proclamantibus cum libertate, quam experimur, cohaerere non posse, impugnatur.

Dicunt enim, gratiae efficaciam praesupponere praescientiam mediam cooperationis arbitrii futurae ex hypothesi, quod tali gratia in talibus circumstantiis excitaretur: et consequenter per eamdem gratiam non praedeterminari voluntatem nostram ad consentiendum vocationi divinae: et propterea manere liberam ad consentiendum, vel dissentiendum, ut Disp. 7. et 110. dicetur.

X. Ex eisdem fundamentis satisfacere conantur praecipuis argumentis, quibus Lutherani, et Calviniani libertatem arbitrii de medio tollere conantur: Cum enim argumentantur, non esse in homine liberum arbitrium: quia non potest operari, nisi quod Deus vult, et quando Deus vult; respondent, hominem vere esse liberum, et liberam electionem in suis actibus habere: quia Deus absoluta, et efficaci voluntate nunquam vult, quod homo operetur talem actum in particulari, nisi praesupposita scientia media, qua Deus praescivit hominem ex sua innata libertate esse cooperaturum, et voliturum tale obiectum ex hypothesi, quod constitueretur in talibus circumstantiis, et talibus auxiliis: non praedeterminantibus eius voluntatem ad alteram partem excitaretur, et moveretur, ut ex dictis in primo, et secundo fundamento constat. Quapropter, si constitutus a Deo in illis circumstantiis consentiat, libere consentiet: si autem dissentiat, ut re vera potest, libere dissentiet. Et cum pronunciant haeretici impugnant iterum libertatem arbitrii ex necessitate auxiliorum gratiae , quia homo, praesertim in natura lapsa, non potest operari aliquod opus pietatis , aut meritorium vitae aeternae , nisi Deus sua misericordia excitet illum , et adiuvet auxilio speciali ; ergo non erit in potestate hominis tale opus operari, quando voluerit : sed solum , quando Deus voluerit illum adiuvare . Respondent ex dictis in tertio, et quarto fundamento, quod homo potest ex viribus naturae operari quodlibet opus bonum, etiam Fidei, Spei, et Charitatis, quantum ad substantiam : et si homo faciat totum, quod in se est ex viribus propriis producendo illa opera, aut quodlibet illorum, eo modo , quo potest, Deus ex certa lege gratis donabit illi auxilia excitantis, et adiuvantis gratiae , quibus tale opus ( sicut oportet ad salutem ) exequatur ; ac per consequens idem opus vere est in libera potestate hominis : si autem nolit facere, quod in se est, libere etiam omittit illud opus supernaturale , quia noluit illud producere , quantum ad substantiam actus .

XI.³⁴ Eodem modo respondent ad argumenta desumpta ex infallibilitate praescientiae, providentiae , et praedestinationis divinae, quibus ipsi Lutherani , et Calviniani impugnant eandem libertatem arbitrii , ut inferius propriis in locis patebit. Dicunt enim, infallibilitatem futurorum contingentium non obstare arbitrii libertati, qua re vera potest homo producere, et non producere illa; et assignant rationem, quia, ut ex propositione prima appendice ad primum fundamentum constat: non propterea aliquid futurum est per liberum arbitrium , quia Deus praescivit futurum esse: sed e contra , quia id futurum erat per liberam arbitrii creati determinationem ; ideo praescitur a Deo , antequam fiat : quapropter praescientia Dei nullam necessitatem operandi, aut non operandi eidem arbitrio imponit . Similiter etiam divina providentia, et praedestinatio nullam ( inquiunt ) necessitatem imponit libero arbitrio operandi : quod ut defendant , recurrunt ad secundum , et tertium fundamentum supra positum: quia, videlicet, concursus Dei actualis , quo liberum arbitrium movet, ut ad finem per divinam providentiam, vel praedestinationem statutum, perveniat, non est influxus immediatus in ipsum arbitrium , ut in causam , neque ipsum ad operandum praedeterminat: sed est influxus , secundum se indifferens , ac immediatus cum libero arbitrio in operationem eius: ita videlicet, ut Deus, et liberum arbitrium simul concurrant ad eundem numero effectum, tanquam duae causae partiales, eo modo, quo duo trahentes navim concurrunt ad motum navis. Unde nulla alia necessitate (censent) esse futura , quae re vera contingenter futura sunt, nisi ea dumtaxat , quae desumitur ex scientia media pro primo fundamento stabilita, vel quae eandem scientiam mediam praesupponit , et ex illa radicaliter originatur , ut Disp.25. et 41. manifestum fiet .

XII. Hoc unum certissimum est ( auctoribus cum quibus disputandum est non negantibus) quod si praedicta quatuor fundamenta non subsistunt , necesse est , ut quae superaedificata sunt , corruant : atque aliam viam inquirendam, et stabiliendam esse contra Pelagianos, et Lutheranos ad concordandum liberum arbitrium cum gratia; illam videlicet , quae in omnipotentia , et efficacia divinae voluntatis ante omnem praescientiam cooperationis voluntatis nostrae futurae, praedeterminantis omnes liberos actus bonos, qui fiunt in tempore, fundatur, ut disput. 121. manifestum fiet. Si autem eadem fundamenta , cum appendicibus assertionibus vera sunt, ratio conciliandi libertatem arbitrii, cum divina praescientia, providentia , et praedestinatione , quae illis innititur, debet legitima reputari , atque valde accommodata ad errores Pelagianorum , et Lutheranorum confutandos ; et per illam aperiri viam facilem , qua tam isti , quam illi ad unitatem ecclesiae , et fidei sinceritatem redire possint . Utrum autem priori via, an potius hac posteriori ad finem, quem auctores catholici utriusque sententiae intendunt, secure perveniatur ; ex huius operis discursu pius et prudens lector facile colliget: si loca Scripturae sacrae , summorum Pontificum , Conciliorum, ac Sanctorum Patrum, praesertim, Sancti Augustini, Sancti Prosperi, ac Sancti Thomae , quae in confirmationem nostrae doctrinae adducemus ; et attente legerit , et diligenter expenderit .