De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum mala poenae sint per divinam providentiam absoluta, et efficaci voluntate volita, et praedeterminata in particulari, an solum permissa.

I. EST quorumdam Theologorum sententia, asserentium, nulla ratione admittendum esse, effectus omnes, qui in hoc mundo eveniunt, provisos esse a Deo; ut ita evenirent, praeparasseque illis causas, ut ita fierent. Affirmant etiam, interfectiones, quibus aliqui interdum praeter ipsorum spem a grassatoribus interficiuntur; suffocationesque aliorum in fluminibus, et alios similes effectus a divina providentia non fuisse intentos, ut ita evenirent; neque Deum praeparasse nexum causarum, ex quibus proficiscuntur: et solum admittunt, eiusmodi effectus praevisos esse a Deo, et permissos. Probant suam sententiam.

Primo, quia non consonat cum divina bonitate, et clementia, ut eo fine liberum arbitrium natantium condiderit, vel ordinaverit, ut mare transmeantes suffocarentur in aquis, vel ut transeuntes iter, interficerentur a latronibus: ergo tales effectus non sunt voliti a Deo, sed solum permissi.

Secundo. Suffocationes hominum in fluminibus, et similes effectus pendent a peccato primorum parentum, ex quo subsequuti sunt, et consequenter non essent in rerum natura, si peccatum illud non praecessisset: ergo non sunt voliti a Deo, alias peccatum ipsum primi parentis fuisset volitum: nam qui vult aliquem effectum, vult etiam causam illius.

Confirmatur. Vindicatio, quae fit a Deo, inferendo mala poenae, exerceri non potest ab illo, nisi praecesserit malum culpae: ergo, si Deus voluntate efficaci voluit inferre mala poenae, et nexum causarum secundarum praeparavit, ut huiusmodi mala poenae essent in rerum natura; sequitur, quod voluntate efficaci voluerit esse malum culpae, quod committunt eadem mala inferentes.

II. Nihilominus certissime tenendum est, omnes effectus etiam fortuitos, et casuales, qui accidunt hominibus praeter eorum intentionem, esse a Deo volitos voluntate absoluta, et efficaci, quantum ad omnem rationem entitatis, quam habent, et non solum permissos; et consequenter praeparasse nexum causarum secundarum, ut ex illis evenirent.¹ Conclusio est S. Th. 1. p. q. 19. art. 8. in corpore, cuius verba disput. 26. nu. 8. retulimus. Idem docet q. 22. art. 2. praesertim in solutione ad 1. ubi ait, esse impossibile, aliquem effectum ab ordine causae universalis exire. Eamdem conclusionem docet ex professo S. Augustinus super Psal. 148. in illa verba: Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum; quae faciunt verbum eius.² ubi ait. Ex voluntate, et providentia Dei procedere, quod animalia minutissima, et nociva homini, et similiter monstra nascantur propter pulchritudinem universi, et quod fulmen cadens de caelo percutiat montem, et non latronem, vel istum hominem, et non illum. Verba Augustini sunt: Multi stulti non valentes contemplari, et discernere creaturam locis suis, et ordine suo, sub nutu, et iussu Dei agentem motus suos; visum est illis, quia superiora omnia Deus gubernat, inferiora vero despicit, abiicit, deserit, ut nec curet ista, nec regat, sed casibus regantur. Et post pauca: Non tibi ergo videantur casibus moveri, quae verbo Dei in omni motu suo deserviunt. Quo vult Deus, illuc lucet ignis, illuc fertur nubes, sive pluviam, sive nivem, sive grandinem portet. Et quare aliquando percutiunt montem fulmina, et non percutiunt latronem? Et infra: Haec omnia, quae vanis videntur in rerum natura temere fieri, non faciunt, nisi verbum eius; quia non fiunt, nisi iussu eius. Et post pauca: Quidquid ergo hic accidit contra voluntatem nostram, noveris non accidere, nisi de voluntate Dei, de providentia ipsius, de ordine ipsius: et, si nos non intelligimus hoc, quare fiat; demus hoc providentiae ipsius, quia non fit sine causa, et non blasphemabimus. Eamdem sententiam sequuntur omnes Thomistae.

Et probatur manifestissimis locis Scripturae; dicit enim Isaiae 45. Ego Dominus, et non est alter, formans lucem, et creans tenebras; faciens pacem, et creans malum: ego Dominus faciens omnia haec. Ubi per malum intelligunt SS. Doctores malum poenae, praesertim S. Augustinus lib. 1. contra Adimantum Manichaei discipulum cap. 27. ubi verbum illud, creans malum, refert ad servitutem, et poenas, quas Deus infert.³ Idem sentit Irenaeus lib. 4. cap. 77. Chrysost. hom. 23. super cap. 6. Matth. ubi sic ait: Malum non intelligit Propheta avaritiam, aut rapinam, aut quidquid huius notae, sed plagas, quae divinitus inferuntur. et idem docet S. Basilius in quadam hom. cuius titulus est: Quod Deus non est causa malorum. et S. Gregor. lib. 3. mor. c. 7. Coniunxit autem Propheta illa duo; videlicet, faciens pacem, et creans malum, ut innueret, quod haec mala poenae non sunt contra pacem, pulchritudinem, et ordinem universi, sed potius conducunt ad maiorem pulchritudinem, et ordinem illius. Item etiam Ieremiae 32. dicitur in persona Dei: Adduxi super populum omne malum hoc grande. Et Amos 3. Si est malum in Civitate, quod Dominus non fecerit, quasi dicat, nullum, et loquitur de malo poenae, iuxta communem interpretationem Sanctorum.

Praeterea est ad idem probandum alius insignis locus, qui habetur 3. Reg. cap. ult. ubi dicitur: Vir autem quidam tetendit arcum, in incertum sagittam dirigens, et percussit Regem Israel inter pulmonem, et stomachum. et tamen constat ex contextu illius cap. et ex cap. 22. quod ille effectus casualis respectu emittentis sagittam, volitus fuit a Deo, et ordinatus, ut puniretur Achab propter vineam, quam per iniquitatem tulerat a Naboth, iuxta verbum Domini, quod loquutus fuerat, ut ibidem dicitur: ergo idem erit dicendum de aliis effectibus casualibus respectu causarum secundarum: ergo omnes illi sunt voliti, et ordinati a Deo ad aliquem finem.

III. Praeterea Matthaei 10. dixit Christus Dominus: Nonne duo passeres asse vaeneunt? et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro. hoc est sine providentia patris vestri, ut ibi explicat S. Hieron. et gloss. interlinealis: ergo a fortiori, quod ex duobus hominibus, qui navigant mare, vel natant super flumen, unus cadat, et submergatur in aquis praeter eius intentionem, et non alius, non fit sine voluntate, et providentia Dei.

Nec valet solutio quorumdam asserentium, quod unus passer dicitur non cadere in terram sine Patre caelesti, quia non fit sine eius praescientia.⁴ Haec namque solutio non videtur congruere verbis Christi Domini: voluit enim ostendere a fortiori, quod Deus habet providentiam omnium hominum in particulari, ex providentia, quam habet circa passeres, et alia parva animalia: imo et circa flores campi; ait enim: Considerate lilia agri, quomodo crescunt, non laborant, neque nent. Dico autem vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est, sicut unum ex illis: ergo intellexit Christus, quod unus passer non cadit super terram sine voluntate, et decreto Dei, et non solum sine praescientia eius.

Praeterea: nam Eccles. 11. dicitur: Bona, et mala; vita, et mors; paupertas, et honestas a Deo sunt. Et Iob. 1. postquam nuncii retulerunt, quod irruerint latrones, et abstulerint boves, et asinas illius, et pueros percusserint gladio, et quod ignis ceciderit, et tactas oves, puerosque consumpserit, et alios huiusmodi effectus, subintulit: Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est. ubi in divinam voluntatem, et providentiam, tamquam in primam causam, refert praedictos effectus: Nec inquit, sicut Dominus permisit, vel praescivit; sed sicut Domino placuit: cui consonat illud 1. Regum 2. Dominus mortificat, et vivificat; deducit ad inferos, et reducit: Dominus pauperem facit, et ditat, humiliat, et sublimat. ergo mala poenae sunt a Deo volita.

Nec obstat, quod dicitur Sapientiae 1. Deus mortem non fecit. Sensus enim huius loci est, quod Deus non intendit per se primo mortem alicuius, sed ratione alterius maioris boni coniuncti. Secundo explicatur iste locus de morte, quantum ad eius causam, scilicet peccatum, de quo dicitur ad Romanos 5. Et per peccatum mors. Utraque explicatio est conformis contextui: subditur enim: Nec laetatur in perditione vivorum; creavit enim, ut essent omnia. et post pauca: Impii autem manibus, et verbis accesserunt illam, scilicet mortem.

IIII. Probatur secundo ratione: Deus voluntate sua positiva vult facere omnia illa, ad quae se extendit causalitas eius; nam, ut dictum est supra, quidquid Deus causat, vult causare, cum operetur per intellectum, et voluntatem, sed Deus est vere causa positiva, infligens quodcunque malum poenae, etiam si respectu causae proximae sit casuale: ergo per eamdem voluntatem decrevit, et voluit esse omnia mala poenae. Hanc rationem tangit S. Thomas 1. p. q. 22. art. 2. ad 1. et q. 103. art. 5. et 7. quae loca sunt videnda.

Probatur tertio. Deus praeparavit media efficacia, et nexum causarum, ut praedestinatus moriatur infallibiliter in gratia, et salvetur: sed multoties mors casualis, vel suffocatio insperata in flumine est medium secundum ordinem divinae providentiae necessarium, ut praedestinatus moriatur in gratia, iuxta illud Sapientiae 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius. ergo Deus efficaci voluntate praeparavit nexum causarum secundarum, ut praedestinatus tali tempore suffocaretur in flumine, vel immatura morte raperetur.

Probatur denique alia ratione S. Tho. in solut. cit. ad primum. Nam licet effectus possit exire ab ordine causae particularis; impossibile tamen est, quod subterfugiat ordinem universalissimae causae, quod etiam disput. 31. patebit: ergo impossibile est, quod aliquis effectus fiat in rerum natura, qui per divinam providentiam non sit volitus, et ordinatus ad aliquem finem.

V. AD primum argumentum respondetur, quod, ut docet S. Thom. 1. p. q. 19. art. 9. malum poenae, formaliter loquendo, non est volitum a Deo; quia sub ratione mali non est appetibile; sed quatenus est coniunctum cum bono, quod directe Deus vult, et isto modo volendo bonum suae iustitiae, et misericordiae, vult malum poenae inferre peccatori: neque hoc repugnat divinae misericordiae, et clementiae. Non ergo Deus hoc fine principaliter creavit hominem, ut suffocaretur in flumine, sed praedestinatum creavit principaliter, ut in illo suam misericordiam ostenderet, et consequeretur efficaciter vitam aeternam: ut autem perveniret ad illam, decrevit natantem in flumine suffocari, dum esset in gratia. Si autem erat reprobus existens in peccato mortali, etiam praeparavit nexum causarum secundarum, ut suffocaretur in aquis, idque secundum rectum ordinem suae providentiae facit; primo, ne supervivens maiora committeret delicta, in quo etiam splendet eius misericordia: secundo, ut ostenderet suam iustitiam in eius punitione: tertio, ad maiorem cautelam iustorum, ut discant Deum timere: quarto, ut magis splendeat eius misericordia in electis.⁵

Ad secundum argumentum respondetur, Deum nostro modo intelligendi dupliciter velle, aliquid fieri. Primo, quando vult illud, non supposito alio, et isto modo voluit voluntate beneplaciti mundum creare; quia creatio mundi non dependet ex parte voliti ab alio. Secundo modo vult aliquid esse, supposito tamen alio, cuius ipse non est causa, nisi permissiva, et sic voluit voluntate beneplaciti, ut Verbum divinum assumeret carnem humanam, supposito peccato primi parentis, in cuius remedium venit; Deus enim non fuit causa positiva illius peccati, sed solum permisit illud. Dico ergo, mala poenae esse volita a Deo, ut coniuncta bono divinae iustitiae, et misericordiae, supposito malo culpae, quod Deus permittit: sicut iudex vult suspendere malefactorem, supposito crimine illius, cuius iudex non est causa.

Ad confirmationem respondetur. Ex eo, quod Deus velit mala poenae, modo explicato, non sequi, velle etiam malum culpae, quod praesupponitur, sed solum quod velit illud permittere: alias eodem argumento probaretur, quod Deus voluerit peccatum Adae: nam efficaci voluntate voluit, ut Verbum assumeret carnem humanam in remedium illius; ita ut non existente peccato, Verbum divinum, ut 3. p. q. 1. ar. 3. ostendit S. Thomas, non fuisset incarnatum; quod tamen nullatenus est dicendum.